[Прочитать колонку по-русски можно тут]
Аўтарская калонка сябра Беларускага ПЭНа Аляксандра Фядуты.
Аляксандр Фядута – літаратар, рэдактар, журналіст, перакладчык, літаратуразнаўца (доктар габілітаваны гуманітарных навук у спецыяльнасці «Літаратуразнаўства»), палітычны аналітык.
У матэрыяле прыводзіцца асабістае меркаванне аўтара. Яно можа не супадаць з пазіцыяй арганізацыі.
ПЕРШАЯ СУСТРЭЧА, АПОШНЯЯ СУСТРЭЧА…
– Фядута! – задыхаючыся ад хуткага бегу, закрычаў на ўвесь цэх днявальны. – Хутчэй выходзь! Па цябе афіцэр прыйшоў!
Афіцэр прыходзіць у прамысловую зону (так званую «промку») толькі ў адным выпадку: калі цябе павядуць «на расстрэл». Зразумела, не ў літаральным сэнсе гэтага слова. «Расстрэл» – гэта азначэнне пакарання.
Але – за што? Я гэтым разам ні ў чым не паспеў правініцца, і рапарта на мяне не складалі, і тлумачальнага ліста я не пісаў. Алгарытм «расстрэлу» вядомы: спачатку віна, рэальная або выдуманая, потым рапарт, потым тлумачальны. Пасля ўжо толькі – спагнанне, «расстрэл».
Абапіраючыся на кій, выходжу з будынка цэха, у якім працую. Цэх знаходзіцца на другім паверсе, таму хуткасць мая не надта высокая.
Афіцэр чакае ўнізе.
– Хадземце.
Ідзём.
– Вы ведаеце, куды я вас вяду?
Афіцэры ветлівыя. Немаладому доктару навук стараюцца не тыкаць.
– Не.
– А ведаеце, хто прыязджае?
Хто можа прыехаць? Міністр унутраных спраў? Генеральны пракурор? Мітрапаліт Веніямін? Ці…? Няўжо…? Ну?!
– Не ведаю.
Сапраўды. Адкуль мне ведаць?
Ідзём моўчкі. Праходзім «рэжымку» – пункт паміж прамысловай і жылой зонамі калоніі. Мяне «ставяць на дошку»: дзяжурны кантралёр адзначае, што афіцэр вывеў асуджанага Фядуту з цэха і вядзе… у клуб.
Звычайна «на расстрэл» водзяць у штаб калоніі – або адразу ў ШІЗА. Але калі няма начальніка калоніі і «расстрэл» праводзіць намеснік начальніка па папраўчым працэсе, то могуць і ў клуб. Значыць, палкоўніка І-а няма на месцы і «расстрэл» будзе праводзіць падпалкоўнік Ф-а?
Дык хто ж прыязджае?
Ідзём па «ўзлётцы» – па цэнтральнай алеі, што вядзе ад «рэжымкі» да клуба і сталовай.
На прыступках аднаго з жылых карпусоў стаіць начальнік нашага аддзялення маёр С-ў. «Мой» афіцэр падыходзіць бліжэй да кратаў «лакалкі» (пляцоўкі, што акружае жылы корпус) і дакладвае:
– Вяду ў клуб.
Маёр моўчкі ківае галавой. Ён у курсе. Не ў курсе толькі я.
На прыступках клуба нас сустракае начальнік іншага аддзялення, старшы лейтэнант К-а – невысокі, гарэзлівы малады чалавек, па ўзросце мог быць мне сынам. Але тут – ён начальнік, я – адпаведна… Ну, самі разумееце.
– Я яго пасаджу, – кажа К-а. «Мой» афіцэр «здае» мяне яму і сыходзіць.
«Пасаджу»? Значыць, усё ж такі «расстрэл», які гэтым разам скончыцца пасадкай у ШІЗА? Але тады – чаму ў клубе? Мяне ж яшчэ павінны будуць адвесці ў медчастку, каб урач канстатаваў, што я здаровы і магу адбыць прызначаны тэрмін. А медчастка – у супрацьлеглым напрамку «ўзлёткі».
Мы ідзём у актавую залу.
Зала запоўненая асуджанымі. Чорна-чорна. Падобна, сабралі толькі «актывістаў» – тых, каго паміж сабой асуджаныя называюць «казламі». У зале сядзяць загадчыкі гаспадаркі, днявальныя, кіраўнікі секцый, старшыні і сакратары саветаў атрадаў.
То бок «расстрэл» будзе прылюдным? Каб паказаць, што ніякія хваробы не з’яўляюцца перашкодай для змяшчэння «бэчара» (палітычнага) у ШІЗА?
– На першы шэраг, – камандуе К-а.
Я ведаю. На ўсіх «лекцыях» і «дыспутах» («выхаваўчая праца» сярод асуджаных) асобы, якія стаяць на прафілактычным уліку (у тым ліку «бэчары»), сядзяць на першых шэрагах.
Першы шэраг пусты. Мне давядзецца сядзець на ім аднаму.
Проста перад мною на сцэне стаіць стол. За сталом два крэслы. На стале графін з вадой. Верагодна, зараз прыйдзе начальнік калоніі, хтосьці з намеснікаў, і «расстрэл» пачнецца.
Сядаю. Чакаю.
У залі ціхі шэпт. Верагодна, «казлы» не чакалі ўбачыць перад сабой самага страшнага, на той момант, «бэчара» калоніі.
Зала ўстае. Устаю і я. Прыйшоў начальнік калоніі, палкоўнік І-а. Ён падымаецца на сцэну, садзіцца за стол – проста перад мною.
Разам з ім на сцэну падымаецца дэпутат і вучоны-гісторык М.
Мы не прадстаўленыя адзін аднаму. Але, зразумела, у твар адзін аднаго ведаем.
Хаця… Гэта я яго пазнаю: усё такога ж бадзёрага, жыццярадаснага, які пралівае слёзы замілавання падчас выступу правадыра. Ён аніяк не змяніўся пасля 2020 года.
Я змяніўся. Мінус сорак кілаграмаў. З’явіўся кій, без якога мне цяжка перасоўвацца.
Апошні раз мы бачыліся, калі прыехала з Масквы мая знаёмая філосаф, прывезла мне некалькі выдадзеных там кніг, і я прыйшоў па іх у будынак тагачаснага інстытута журналістыкі БДУ. Вось тады мы з М. упершыню і ўбачылі адзін аднаго.
Так, шмат вады ўцякло.
М. спусціўся са сцэны ў залу і, ходзячы туды-сюды перад пустой лаўкай, на якой сядзеў адзін я, пачаў чытаць лекцыю пра высокую каштоўнасць беларускай дзяржаўнасці.
На мяне ён увагі не звяртаў. Ягонай задачай было абудзіць пачуццё глыбокага і шчырага патрыятызму ў сабраных на сустрэчу з ім «казлах». Ён добрасумленна яго абуджаў.
І раптам, не звяртаючы на мяне ўвагі, М. сказаў:
– І сярод вас ёсць людзі, якія абаранялі нашу дзяржаўнасць і наш суверэнітэт. Цяпер яны знаходзяцца тут.
То-бок, атрымліваецца, што дзяржаўнасць і суверэнітэт абаранялі «бэчары», адзін з якіх знаходзіцца ў зале (я)? Ці «казлы» – гэта значыць, забойцы, злодзеі, ашуканцы, гвалтаўнікі і наркагандляры?
Ён увогуле зразумеў, што сказаў?
Разважаць не было калі. Бо дэпутат і вучоны-гісторык М. рашуча скончыў сваю даволі сумбурную лекцыю, заявіўшы, што яго ўжо чакаюць у аблвыканкаме, і пайшоў. А «казлоў» шэрагамі пачалі выпускаць з залы.
Мяне ніхто не суправаджаў. На ўсялякі выпадак я падышоў да старшага лейтэнанта К-а і спытаў, што мне рабіць.
– Ідзіце ў атрад.
– Але мяне прывялі з прамзоны.
– Ідзіце на прамзону.
І я пайшоў. Пайшоў у поўным недаўменні, што гэта было. Ці мяне прывялі паказаць М., ці М. прывялі паказаць мне? Ці ён такім чынам вырашыў адзначыць трыумф сваёй перамогі, сузіраючы зрынутага ворага, ці мне давалі знак, што пра мяне яшчэ памятаюць?
Лепш бы забыліся.
Так мы і рассталіся і, падобна, цяпер ужо на доўгія гады.
Але што ж гэта ўсё-такі было?
Аляксандр Фядута
Чытаць папярэднія тэксты:
Не час паміраць. Аўтарская калонка Аляксандра Фядуты