[Прочитать колонку по-русски можно тут]
Аўтарская калонка сябра Беларускага ПЭНа Аляксандра Фядуты.
Аляксандр Фядута – літаратар, рэдактар, журналіст, перакладчык, літаратуразнаўца (доктар габілітаваны гуманітарных навук у спецыяльнасці «Літаратуразнаўства»), палітычны аналітык.
У матэрыяле прыводзіцца асабістае меркаванне аўтара. Яно можа не супадаць з пазіцыяй арганізацыі.
ПЛЯМЕННІКІ ПАНІКОЎСКАГА
Я – чалавек без пашпарта.
Даўней быў адзін выпадак такой маркотнай эпітафіі: «Тут ляжыць Міхаіл Самуэлевіч Панікоўскі, чалавек без пашпарта».
Я стаў чалавекам без пашпарта 3 лістапада 2025 года. Тэрмін дзеяння старога пашпарта ў мяне скончыўся. Як і належыць, я напісаў заяву ў спецаддзел папраўчай калоніі № 15 з просьбай вырабіць мне новы пашпарт.
Дакладней, не зусім так гэта было. Я быў перакананы, што ўсё здарыцца само сабой. У прамысловай зоне мяне выклікалі з цэха ў рэжымку – такую вартоўню, дзе сядзелі днявальныя зэкі і куды прыходзілі афіцэры, калі ім раптам тэрмінова быў патрэбны нехта з нас. У рэжымцы чакала мілая дама ў форме супрацоўніцы ўнутранай службы са спецаддзела, якая пацікавілася, пасля таго, як я назваўся ёй паводле формы:
– Фядута, у вас тэрмін дзеяння пашпарта скончыўся. Вырабляць будзем? Так? Распішыцеся вось тут.
Я распісаўся і пайшоў у цэх. І стаў чакаць, калі пашпарт вырабяць. Але яго ўсё ніяк не пачыналі вырабляць. І падчас прыёму начальніка калоніі, калі палкоўнік Ігнаценка пацікавіўся, якія ў мяне пытанні, я сказаў і пра гэта.
На наступны дзень мяне тэрмінова паклалі ў стацыянар медчасткі. Гэта было, вядома, звязана з маім паходам на прыём да начальніка, але не ў тым сэнсе, як некаторыя экстрэмісты ды іх спачувальнікі маглі падумаць. Мяне ўжо даўно збіраліся пакласці ў стацыянар, але я супраціўляўся гэтаму як мог. Тады начальнік медчасткі і начальнік калоніі выклікалі мяне, далі дзве гадзіны на зборы, і я мусіў падпарадкавацца.
У медчастку да мяне і датэлефанаваўся падпалкоўнік Болатаў, начальнік спецаддзела:
– Фядута, што вы там скардзіцеся, што вам пашпарт не вырабляюць?
– Аляксей Юр’евіч, я не скарджуся…
– Вы ўвогуле – заяву напісалі?
– Я падпісаў…
– Вы падпісалі згоду на выраб пашпарта, але не падавалі заяву, каб вам яго вырабілі. На якой падставе мы будзем грашовы збор з вашага рахунку спісваць?
Грашовы збор складаў каля сарака рублёў. Кошт вырабу фатаграфіі – сямнаццаць рублёў. Для зэка, блін, вялікія грошы!
У той жа дзень я напісаў усе заявы.
Праз дзень, проста з медчасткі, мяне вывелі ў памяшканне штаба, дзе і сфатаграфавалі на пашпарт.
На пашпарт, які мне, тым не менш, так і не выдалі, выганяючы з пятнашкі кудысьці ў невядомую будучыню пад добрапрыстойнай нагодай памілавання.
З таго часу мяне грызе адно пытанне: як падаць заяву, каб пашпарт грамадзяніну Рэспублікі Беларусь Фядуту А. І. ўсё ж такі выдалі? Я ж магу зрабіць гэта толькі асабіста, а для гэтага мне трэба вярнуцца ў Рэспубліку Беларусь. Але і гэтага я зрабіць не магу, паколькі ў мяне няма дакумента, які сведчыць, што я гэта я і што я пакінуў тэрыторыю сваёй не надта ласкавай радзімы на законнай падставе.
Памятаеце – тыя, канешне, з маіх аднагодкаў, хто не цалкам паддаўся ўплыву склерозу, – фільм Эльдара Разанава «Незвычайныя прыгоды італьянцаў у Расіі»? Там ёсць такі персанаж – доктар, пашпарт якога іншым шукальнікам скарбаў быў змыты ва ўнітаз самалёта. Вось цяпер доктар не можа ні ўвайсці на тэрыторыю Савецкага тады яшчэ Саюза, ні вярнуцца ў родную, але цяпер ужо цалкам недасяжную Італію.
Нашыя дакументы разам з нашым лёсам беларуская ўлада змыла ва ўнітаз, дэпартуючы нас за межы краіны. Фармальна нас не пазбаўлялі грамадзянства – але толькі фармальна. Мы не эмігранты, бо дэпартавалі нас часцяком супраць нашай волі. Мы – не ўцекачы, бо вывозілі нас прадстаўнікі ўлады, а не нелегальны праваднік вёў таемна невядомымі сцежкамі, арыентуючыся на сляды дзівосных звяроў. Не прысуджалі нас і на выгнанне. Проста быў пашпарт – і не стала пашпарта. Дзе ён цяпер, мой дакумент, які пацвярджае, што я – гэта я? У падпалкоўніка Болатава? Што ён з ім робіць? Я ж не ведаю, можа быць, недзе там, у кагосьці з супрацоўнікаў пятнашкі, а то і непасрэдна ў Дэпартаменце па выкананні пакаранняў, ужо сабралася цэлая калекцыя пашпартоў ды іншых пасведчанняў асобы, без якіх, аказваецца, даволі цяжка жыць. Тым больш – на чужыне.
Мы – пляменнікі і пляменніцы Міхаіла Самуэлевіча Панікоўскага, персанажа рамана «Залатое цяля». Як і наш літаратурны дзядзька, мы – асобы без пашпарта, з усімі адпаведнымі наступствамі.
Я мог бы, вядома, падхваліць сам сябе, параўнаўшы сваё становішча не са становішчам Панікоўскага, а са становішчам аўтара «Архіпелага ГУЛАГ». Але, на жаль, у яго на руках была фармальная пастанова аб пазбаўленні Салжаніцына Аляксандра Ісаевіча савецкага грамадзянства. У мяне ж, як і ў іншых маіх таварышаў па выгнанні, такой пастановы няма і не было.
Не, дзяржавы Еўрапейскага Саюза добрасумленна разглядаюць магчымасць нашай легалізацыі. Але, як ні дзіўна, гэта ўсё ж будзе доўжыцца значна даўжэй, чым разгляд пытання, напрыклад, аб наданні прытулку асобам з Блізкага Усходу ці ваеннай Украіны. Бо ў іх дакумент ёсць, а ў нас – няма. Рана ці позна гэта адбудзецца, але, здаецца, хадайніцтва ні Паўла Латушкі, ні нават самой Святланы Ціханоўскай не здольнае паскорыць гэтую працэдуру. Бо еўрапейская бюракратыя непахісная ў сваім педантызме. Помста радзімы за іншадумства выйшла дробязнай, але надзвычай трапнай. Гэта не накаўт, але дастаткова сур’ёзны накдаўн. Як той казаў: атрымайце, распішыцеся – але пашпарт падпалкоўнік Болатаў вам усё роўна не выдасць. То-бок якраз і распішыцеся ў тым, што вам яго не выдалі.
За тры месяцы я ўжо амаль прывык да гэтага новага статусу. Яшчэ пятнаццаці людзям давядзецца прывыкаць да гэтага з нуля.
Нічога. Мы пачакаем.
Аляксандр Фядута
Чытаць папярэднія тэксты:
Асабістае і крымінальнае. Аўтарская калонка Аляксандра Фядуты