Беларускі ПЭН далучаецца да заявы Міжнароднага ПЭНа, прысвечанай масавым рэпрэсіям супраць іншадумства і парушэнням правоў чалавека ў Сербіі.
«Сітуацыя ў Сербіі дасягнула крытычнай мяжы. PEN International салідарны з мноствам пісьменнікаў і пісьменніц, якія працягваюць сутыкацца з пераследам з боку ўладаў і прапраўладных троляў толькі за тое, што адважваюцца выказвацца. Міжнародная супольнасць павінна падвоіць намаганні, каб пакласці канец гэтым няспынным рэпрэсіям. Мы не павінны забываць, што без свабоды выказвання не можа быць устойлівага міру», — заявіў Герман Рохас, старшыня Камітэта «Пісьменнікі за мір» PEN International.
22 ліпеня 2026 года. Улады Сербіі павінны неадкладна спыніць усе напады на незалежных пісьменнікаў, журналістаў, медыя, навукоўцаў і іншых дзеячаў культуры, заявіў сёння PEN International на фоне працяглага наступу на іншадумства. Арганізацыя таксама паўтарае свой заклік да міжнароднай супольнасці ўзмацніць намаганні па абароне асноўных правоў і свабод у Сербіі.
Сітуацыя са свабодай выказвання ў Сербіі, якую з лістапада 2024 года скалыхнулі студэнцкія пратэсты, працягвае імкліва пагаршацца. Дзяржаўных і недзяржаўных суб’ектаў абвінавачваюць у эскалацыі гвалту падчас пратэстаў, што прывяло да новых парушэнняў правоў чалавека. Незалежныя журналісты, дзеячы культуры і творцы па-ранейшаму падвяргаюцца рызыцы фізічных нападаў, слоўных пагроз, дыскрэдытацыйных кампаній і запалохвання з боку дзяржаўных службовых асоб, супрацоўнікаў праваахоўных органаў і прыватных асоб — пры поўнай беспакаранасці вінаватых. Прастора для правядзення незалежных культурных мерапрыемстваў няўхільна звужаецца. Мастакі, творцы і работнікі культуры ў Сербіі неаднаразова заяўлялі пра сістэматычнае пазбаўленне фінансавання, абмежаванне доступу да публічных пляцовак і медыя, а таксама пра прафесійны пераслед тых, хто адважваецца адкрыта выказваць нязгоду.
17 ліпеня 2026 года Міністэрства ўнутраных спраў Сербіі паведаміла аб выстаўленні крымінальных абвінавачанняў супраць ваеннага аналітыка і аўтара Аляксандра Радзіча пасля таго, як ён публічна заявіў пра меркаванае выкарыстанне гукавой зброі падчас антыўрадавага пратэсту ў Бялградзе 15 сакавіка 2025 года. У дачыненні да Радзіча быў выдадзены ордар на арышт. Напрыканцы чэрвеня ён пакінуў Сербію, спаслаўшыся на пагрозы сваёй бяспецы пасля таго, як прапраўладныя медыя апублікавалі запісы з камер назірання з удзелам яго непаўналетняй дачкі. Незалежная асацыяцыя журналістаў Сербіі выступіла ў абарону Радзіча, у прыватнасці асудзіўшы раскрыццё яго прыватнай перапіскі з журналістамі ў межах крымінальнай справы супраць яго.
Ужо 11 ліпеня 2026 года ў Бялградзе група з каля 30 маладых людзей здзейсніла слоўны і фізічны напад на пісьменніка Уладзіміра Арсеніевіча, калі ён рыхтаваўся правесці мерапрыемства ў памяць пра генацыд у Срэбраніцы 1995 года. Пракуратура Бялграда вырашыла не распачынаць крымінальную справу супраць двух нападнікаў, якія прызналіся ў нападзе. PEN International выказвае занепакоенасць тым, што такое рашэнне пазбаўляе Арсеніевіча справядлівасці і перашкаджае сербскім уладам выявіць арганізатараў нападу і прыцягнуць да адказнасці ўсіх вінаватых.
Тым часам працяглая і скаардынаваная кампанія па дыскрэдытацыі сацыёлага і выканаўчага дырэктара BIRODI (Бюро сацыяльных даследаванняў) Зорана Гаўрыловіча, якую вядуць дзяржаўныя службовыя асобы і прапраўладныя медыя, стала паказальным прыкладам узмацнення ціску на незалежных даследчыкаў і акадэмічную супольнасць у Сербіі.
У адкрытым лісце да лідараў Еўрапейскага Саюза, апублікаваным 12 верасня 2025 года, PEN International і ПЭН-цэнтры краін былой Югаславіі выказалі глыбокую занепакоенасць трывожнай сітуацыяй у Сербіі і заклікалі ЕС да рашучых дзеянняў. 29 чэрвеня 2026 года прэзідэнт Сербіі Аляксандар Вучыч, які рэгулярна называе журналістаў «ворагамі дзяржавы», абвясціў пра намер сысці ў адстаўку і правесці датэрміновыя парламенцкія выбары цягам наступных трох-чатырох месяцаў. Паколькі ціск на незалежныя галасы не слабее, PEN International зноў заклікае Еўрапейскі Саюз і яго дзяржавы-члены выкарыстаць усе наяўныя дыпламатычныя і прававыя механізмы, каб садзейнічаць абароне правоў чалавека ў Сербіі.
Дадатковая інфармацыя
Больш падрабязна пра працу PEN International па Сербіі можна даведацца ў справаздачы Writers under Siege: Defying Silence – Case List 2026, а таксама ў даследаванні Toxic Narratives: Silencing Expression in the Western Balkans, якое даступнае на албанскай, баснійскай, англійскай, чарнагорскай і сербскай мовах.
У штогадовай справаздачы партнёрскіх арганізацый Платформы Савета Еўропы па садзейнічанні абароне журналістыкі і бяспецы журналістаў Сербія названа адной з галоўных «гарачых кропак» для нападаў на свабоду прэсы ў Еўропе. PEN International з’яўляецца ўдзельнікам гэтай Платформы і ўзяў удзел у падрыхтоўцы справаздачы (даступная на англійскай і французскай мовах).
Заўвага для СМІ
Па дадатковую інфармацыю можна звяртацца да кіраўніцы праграмы PEN International па Еўропе і Цэнтральнай Азіі Аўрэліі Дондо: [email protected].
Па пытаннях для СМІ просьба звяртацца да кіраўніцы аддзела камунікацый і кампаній PEN International Сабрыны Тучы: [email protected].