Таццяна Нядбай: Вокладка як форма прысутнасці
Міхал Анемпадыстаў умеў бачыць Беларусь праз колер, форму і знак, меў уласны, непаўторны мастацкі канцэпт. Для яго візуальнае было не проста аздабленнем тэксту, а важнай часткай агульнага выказвання, што ўступае ў дыялог са словам. Прэмія за найлепшую кніжную вокладку, названая яго імем, стала прасторай, дзе дызайн разглядаецца выбарам і формай адказнасці перад тэкстам і чытачом. Старшыня Беларускага ПЭНа, кіраўніца выдавецтва «Połackija Łabirynty» Таццяна Нядбай згадвае гісторыю прэміі, яе лаўрэатаў і разважае пра ўшанаванне працы дызайнераў, адказнасць выдаўцоў і рэакцыю чытача на візуальны дыялог.
Прэмія з’явілася, каб заўважылі тое, што традыцыйна заставалася ў ценю
– Прэмія існуе з 2019 года, і менавіта вы былі яе ініцыятаркай. Пры якіх абставінах узнікла ідэя?
– Міхал Анемпадыстаў памёр у 2018-м: вельмі балючая, раптоўная страта для ўсёй беларускай культуры і не толькі. Мастак, паэт, інтэлектуал… Чалавек многіх талентаў, але гэта не пра распыленне, а пра тое, што розныя ягоныя праявы дапаўлялі адна адну і ўмацоўвалі іх. Чалавек, да якога звярталася па параду, калі ўдзельнічала ў выдавецкіх праектах. Зрэшты, яно крыху дзіўна: Міхал не так шмат кніжных вокладак зрабіў у сваім жыцці, але ягоны падыход да справы падкупляў, і я яму бясконца давярала як прафесіяналу. Таму ягоная асоба і спосаб дзеяння, на мой погляд, утварае добрую рамку для прэміі.
Хоць не маю дастатковай адукацыі ў гэтай сферы, але заўсёды адчувала: візуальная частка кнігі – гэта поле, дзе мусяць працаваць прафесіяналы. Міхал менавіта такі: з бездакорным пачуццём стылю, густу, меры – аўтарытэт для вельмі многіх. Утварылася пустка, нават прорва, з якой не хацелася згаджацца, якую хацелася запоўніць – працягам справы Міхала.
– Анемпадыстаў вядомы як аўтар «Колеру Беларусі» – працы, у якой візуальнае выступае не дэкорам, а носьбітам сэнсу. Ці можна сказаць, што прэмія стала спробай вярнуць вокладцы статус самастойнага выказвання, а не прыкладнога сэрвісу да тэксту?
– Наконт самастойнасці можна спрачацца, але так: вокладка, безумоўна, выказванне. Для мяне прынцыпова, каб яна не існавала ў адрыве ад тэксту. Не прыдатак, але і не тое, што цалкам самадастатковае і жыве асобным жыццём.
Гэта пра сугучнасць. Як хор: у ім шмат галасоў, але яны складаюцца ў адзінае гучанне. Або нібы аркестр – шмат інструментаў, кожны са сваім гучаннем, але ўсе разам ствараюць адну музыку. З афармленнем у кнізе тое самае. Вельмі важны, але не адасоблены элемент.
– Выходзіць, калі Міхала не стала, узнікла адчуванне, што менавіта тут, у сферы візуальнай культуры кнігі, важна прадоўжыць ім пачатае?
– У Беларускага ПЭНа ўжо існавала цэлая лінейка літаратурных прэмій. Але кніга – не толькі тэкст. Вокладка мае вялікае значэнне, аднак асобнай узнагароды з акцэнтам на дызайн не было. Вось ідэя і нарадзілася. Накіраваная не толькі на ўшанаванне памяці Міхала, але і на тое, каб задаць пэўную планку, утрымліваць стандарт і паступова ў нашай супольнасці змяняць стаўленне да вокладкі як да важнай часткі выдання, у якую трэба інвеставаць, а не рабіць «абы-як».
– Хто быў першым партнёрам у рэалізацыі задумы?
– Я звязалася з Паўлам Ляўферам, маім калегам і сябрам з Любліна, старшынём фонду «Open Culture». Ён не толькі горача падтрымаў ідэю, але і ўзяў на сябе першы фінансавы складнік прэміі.
– Відаць, асабіста быў знаёмы з Анемпадыставам?
– Калі мы засноўвалі «Open Culture», то звярнуліся да Міхала з просьбай распрацаваць лагатып – вось і пачатак сяброўства Міхала і Паўла. Потым ідэю прэміі падтрымала Рада ПЭНа, далей – яшчэ некалькі партнёрскіх арганізацый, перадусім тых, з якімі быў звязаны Анемпадыстаў: Лятучы ўніверсітэт і Саюз дызайнераў. Сёння прэмія вырасла, стала не проста прафесійнай узнагародай найлепшым майстрам. Яна падтрымлівае тонус прафесійнай размовы пра мастацтва вокладкі ў беларускім кнігавыданні.
З аднаго боку, вокладка павінна прыцягваць увагу чытачоў. З іншага, мусіць быць сумленнай у дачыненні да зместу, каб не здараліся сітуацыі, калі чалавек купляе адно, а пры бліжэйшым знаёмстве сутыкаецца з зусім іншым.
Ёсць аўтары з імёнамі: Алексіевіч, Арлоў, Някляеў… Чытач ідзе да іх свядома. А калі прозвішчы нераскручаныя, тады зацікаўленасць нярэдка пачынаецца менавіта з афармлення і назвы. Фактычна, гэта размова з аўдыторыяй праз візуальнае рашэнне. Прывучэнне яе да думкі, што вокладка зусім не нешта другаснае. Кніга – цэласны арганізм, і калі нейкі элемент выпадае, яна развальваецца.
– Адсюль вынікае важнасць прызнання працы дызайнера, яе бачнасці.
– Так, прэмія ад самага пачатку мела на мэце звярнуць увагу на тое, што традыцыйна заставалася ў ценю. Годнага прызнання, увагі і павагі да аўтараў вокладак тады проста не існавала: ні ў межах ПЭНа, ні ў прафесійнай супольнасці. Мы хацелі не проста змяніць сітуацыю, але і падштурхнуць мастакоў больш смела і свядома ўкладацца ў беларускую кнігу.
Бо дызайн – сфера не толькі творчасці, але камерцыі, рынку. На жаль, беларуская кніга зусім не камерцыйны прадукт.
– Праблема не толькі ў густах і разуменні, але і ў эканоміцы?
– Часам візуал так сабе, бо добрае афармленне і каштуе добра. Але гэта як кожная праца – павінна быць аплачанай. І тут важны баланс: з аднаго боку, было б несправядліва, калі б вокладка каштавала даражэй за змест, а ганарары аўтараў застаюцца вельмі нізкімі, калі наогул ёсць. З другога боку, часта для дызайнераў праца над беларускай кнігі – частка іх місіі, у той час як на жыццё яны зарабляюць у камерцыйных праектах (мару, каб гэта змянілася некалі, каб беларуская кніга магла даваць заробак усім да яе спрычыненым). Таму мы бачым неабходным звярнуць увагу на найлепшыя працы, каб ушанаваць і ўганараваць гэтыя высілкі. Бо нашая кніга не можа канкураваць у камерцыйным сэнсе: рынак малы, спярэшчаны рэпрэсіямі, выданні не маюць шырокага доступу да свайго чытача. Прычын тут шмат, і ўмомант іх не вырашыць. І тут ёсць нешта гераічнае ў дзеяннях кожнага і кожнай, хто бярэцца за справу беларускай кнігі, хто становіцца правадніком тэксту, створанага аўтарамі, да чытачоў.
Спадзяюся, калі-небудзь анёлы вернуцца ў Беларусь
– Ну а больш практычны бок: якія фармальныя крытэрыі мае прэмія? Што мусіць быць у працы, каб яна ўвогуле трапіла ў поле ўвагі журы?
– Мы свядома не хацелі ўводзіць жорсткае вызначэнне таго, што такое беларуская кніга. Гэта паняцце вельмі шырокае, і любыя строга акрэсленыя межы маглі выключыць важныя і вартыя ўвагі выданні. Таму выпрацавалі чатыры крытэрыі. Для намінавання трэба адпавядаць як мінімум двум: твор выдадзены беларускім выдавецтвам; аўтар – беларус; кніга напісана па-беларуску; змест звязаны з Беларуссю або беларускай культурай.
Што да канцэптуальнасці, адметнасці, паліграфіі, то гэта ўсё не фармальныя патрабаванні, а параметры ацэнкі. Яны ўлічваюцца журы ў працэсе абмеркавання і выбару.
– З 2022 года прэмія ўручаецца па-за межамі Беларусі. Ці паўплывала гэта на яе логіку, аўдыторыю, кантэкст?
– Я не бачу нейкіх кардынальных змен. Але, як і ва ўсіх беларускіх прэміях апошніх гадоў, з’явіўся вельмі важны момант бяспекі. Мы далі магчымасць зашыфраванага ўдзелу: кніга і яе вокладка намінуюцца, яны даступныя журы для ацэнкі, але ў выпадку трапляння ў доўгі ці кароткі спіс, а тым больш у пераможцы, адкрыта выявы не публікуюцца.
Гэта зроблена для магчымасці ўдзелу дызайнераў і выдаўцоў, якія застаюцца ў Беларусі і не лічаць публічнасць бяспечнай. Не магу гарантаваць стопрацэнтную бяспеку для ўсіх (у нашай сітуацыі такіх гарантый наогул не існуе), але мы робім усё магчымае, каб мінімізаваць рызыкі.
З іншага боку, нашае знаходжанне ў Польшчы дае нам магчымасць умацаваць сувязі з польскай творчай супольнасцю, што спрыяе творчаму і прафесійнаму росту і развіццю.
– Ці не набыла прэмія ў выгнанні заўважнага палітычнага гучання, нават без адкрытых лозунгаў? Бо сама прысутнасць беларускай кнігі і яе візуальнай мовы за мяжой выглядае як форма супраціву.
– Не варта звязваць рост палітызаванасці толькі з эміграцыяй шырокага літаратурнага асяродка. Насамрэч яшчэ да 2020 года усё выразна беларускае было лакмусам пры вызначэнні грамадзянскай пазіцыі.
Ідэалагічны складнік, безумоўна, узмацніўся, але гэта вынік агульнай сітуацыі. Кнігі, якія сёння выходзяць, часта наўпрост, адкрыта рэагуюць на сучасныя падзеі (і ў гэтым таксама роля літаратуры). Нават візуальныя элементы могуць стаць прычынай ціску ці забароны. Напрыклад, вокладка з бел-чырвона-белай колеравай гамай мае значна большыя шанцы быць прызнанай «экстрэмісцкай». Такія выпадкі ўжо ёсць. І ў гэтым сэнсе вокладка робіцца не проста эстэтычным выбарам, а зонай рызыкі і адказнасці для дызайнера, выдаўца і аўтара, а часам і зонай самацэнзуры.
– І тут ужо гаворка ідзе не толькі пра мастацтва, але і пра выбар, які робіцца ўсвядомлена.
– Мы жывём у сітуацыі, якая вызначаецца беларускай рэальнасцю: рэпрэсіі, вымушанае выгнанне, абмежаванні. Гэта непазбежна адбіваецца і ў кнігах, іх змесце і афармленні.
Прэмія хутчэй выступае як люстэрка – яна проста адлюстроўвае тое, у чым мы жывём. Не фармуе сітуацыю, а фіксуе яе. А ўплываць яна павінна на павышэнне ўзроўню афармлення беларускай кнігі.
– Калі паглядзець на спіс лаўрэатаў з 2019-га па 2025 год, ці можна ўбачыць нейкую эвалюцыю? Не палітычную, а творчую: у інтанацыі, смеласці, спосабах мыслення?
– Нагадаю нашых пераможцаў ад пачатку прэміі: Рыгор Кацнэльсон за дызайн вокладкі кнігі «Віленскі покер», Кацярына Пікірэня за вокладку «Трое ў чоўне і пёс з імі», Алена Дашкевіч за «Простыя словы. Міхал Анемпадыстаў», Анатоль Лазар за «(Не)расстраляныя», Яна Галушкіна і лічбавы архіў «VEHA» за «Людзі Лесу / Ludzi Lesu», Святлана Дземідовіч і Лукаш Левандоўскі за «Побач», Ігар Юхневіч і Маша Мароз за вокладку кнігі «Мое баба – діректор морга».
Я не сябра журы, не хачу заходзіць на іх тэрыторыю, даваць ацэнкі вокладкам. Нашая задача – арганізаваць прэміяльны працэс, які прывядзе да таго, каб гэтыя вокладкі маглі быць убачаныя, абмеркаваныя, уганараваныя. Каб сама размова пра якасць і сэнс візуальнага ў кнізе не знікала.
– Тады паспрабую інакш. Напрыклад, вокладкі «(Не)расстраляных», «Людзей Лесу», «Побач», «Моей бабы » відавочна вельмі розныя. Але ці адчуваеце вы як куратарка прэміі паміж імі нейкі агульны нерв?
– Ізноў жа, не хачу імітаваць экспертызу. Хоць, магчыма, агульнае тут – у сур’ёзным стаўленні да кнігі як да цэлага. У разуменні, што вокладка патрабуе мыслення, асэнсавання, а не выпадковага рашэння.
– Сімволіка прэміі – статуэтка «Анёл» – таксама выглядае як асобны арт-аб’ект. Хто яе прыдумаў і чаму менавіта ў гэтым вобразе?
– Тут важны кантэкст: мы пачыналі з мінімумам сродкаў. Але быў унутраны імпульс: разуменне, што такая прэмія патрэбная – каб працягвалася справа Міхала, а беларуская кніжная культура мела пункт арыенціру.
Зразумела, не выпадала прэтэндаваць праз узнагароду на істотную фінансавую падтрымку дызайнераў. Таму пайшлі ў бок сімволікі: артэфакта, які меў бы прафесійную вагу і чытацкую памяць.
Ідэя анёла – ад Ёлі Кілян, полькі, блізкай сяброўкі Анемпадыстава, якая падтрымлівала нас на старце. У гэтым вобразе яна ўбачыла самога Міхала. Аўтар анёла – беларускі скульптар Алесь Сакалоў. Кожная статуэтка – праца, матэрыял, час. Першыя анёлы адліваліся яшчэ ў Беларусі, а наступныя тут, у Варшаве, робім гэта ў прыватнай майстэрні – з формамі, якія ўжо некалькі гадоў як прывезлі сюды з Мінска. Матэрыяльна няпроста, але выкручваемся.
– Відаць, асобная гісторыя, як формы трапілі сюды?
– Вельмі чалавечая – пра добрых людзей. Якія здолелі даставіць сюды той цяжкі, фізічна складаны для транспартавання груз. Але, спадзяюся, калі-небудзь анёлы вернуцца ў Беларусь.
– Яны – істоты памежныя, паміж зямлёй і небам… Ці бачыце тут метафару ролі дызайнера, паміж тэкстам і чытачом?
– Можна і такую прапанаваць. Не думала ў гэткім рэчышчы, але спрачацца не стану. Хоць для нас важнейшае іншае. Анёл тут – не рэлігійны і не містычны, а культурны і сімвалічны вобраз: знак памяці, удзячнасці і прысутнасці Міхала. Вобраз, які не тлумачыць сябе да канца і не навязвае аднаго-адзінага сэнсу.
– Вы часта асцярожна, але настойліва адмаўляецеся ад інтэрпрэтацый – адсылаеце да журы, да дызайнераў… Гэта прынцыповая пазіцыя?
– Прынцыповая. Бо мая роля – не тлумачыць, «чаму менавіта гэтая вокладка» ці «што ў ёй закладзена». Гэта праца журы і дызайнераў. ПЭН жа мусіць не падмяняць сабой экспертызу там, дзе ён не эксперт, а арганізоўваць рамку і сачыць за ходам працэсу. У чым бачу сваю ролю – пастарацца адпавядаць падыходам Міхала ў тым, што робім, арыентавацца на дарагое яму, стылёвае, стройнае, канцэптуальнае і ўнікаць празмернасці.
– Прэмію падтрымліваюць польскія партнёры – фонд «Open Culture», кампанія «Laut», а таксама фонд «Tutaka» і фестываль «Бардаўская восень», іншыя… Як склаўся гэты круг?
– У самым пачатку называла арганізацыі, якія былі ля вытокаў прэміі, але сітуацыя змянілася пасля 2020 года… Варта згадаць таксама незалежны тэлеканал «Белсат»: да апошніх гадоў яны таксама былі партнёрамі прэміі. Так і фармавалася кола – праз уключанасць тых, хто ведаў і любіў Міхала, хто працаваў з ім, хто мог ацаніць ягоны даробак і хацеў запоўніць страту. Зрэшты, так робіцца шмат спраў у сферы культуры: праз уласны імпэт, на ўнутранай перакананасці і матывацыі тых, каму не ўсё адно, тады шукаюцца і знаходзяцца магчымасці і шляхі.
З іншага боку, сёння мы працуем у Польшчы, існуем у гэтай прасторы. І важна не замыкацца ў сваім унутраным коле. Трэба адкрывацца польскай супольнасці – узаемна абменьвацца досведам, ідэямі, прафесійнымі практыкамі.
– Супраца, а не толькі прытулак?
– Ёсць і глыбейшы ўзровень. Польшча, магчыма, лепш за многія іншыя краіны разумее сённяшнюю сітуацыю ў Беларусі. Тут часта праводзяць паралелі з уласным досведам «Салідарнасці»: з рэпрэсіямі, змаганнем, падпольнай культурай. Гэта стварае поле для ўзаемаразумення.
Беларуская дзяржава сістэмна знішчае беларускае, нацыянальнае: рэпрэсуе мову, кнігі, інстытуцыі, людзей. Мы не можам разлічваць на падтрымку сваёй дзяржавы. Таму дапамога іншых (і польская перадусім) становіцца не дадатковай, а жыццёва неабходнай.
– Відаць, ёсць яшчэ і асабістае, чалавечае вымярэнне гэтай сувязі.
– Патрон прэміі Міхал Анемпадыстаў вельмі любіў Польшчу. У яго тут было шмат сяброў у асяроддзі мастакоў, дызайнераў, фатографаў. Яго добра ведалі ў польскіх візуальных супольнасцях. І для нас гэта таксама натуральны шлях – абапірацца на памяць, сувязі, на жывое веданне.
– Апошнія гады прэмія ўручаецца ў Бельску-Падляскім. Чаму менавіта гэтае месца?
– Яно зноў жа звязана з Міхалам: шмат разоў прыязджаў сюды і ўдзельнічаў у фестывалі «Бардаўская восень», менавіта ў межах якога і ўручаем прэмію апошнім часам.
– Але гэта яшчэ і свядомы выбар – выходзіць за межы Варшавы?
– Стараемся не канцэнтраваць усё ў адным горадзе. Напрыклад, прэмію Гедройця апошнія гады ўручалі ў Гданьску. Наша пазіцыя – даступнасць не толькі для беларусаў у сталіцы, але і для тых, хто жыве ў іншых рэгіёнах Польшчы, і для мясцовых супольнасцяў.
– Каб не замыкацца ў «сваім коле»?
– Сітуацыя змушае рабіцца больш бачнымі і зразумелымі. У тым ліку для польскага грамадства. І культурныя імпрэзы, такія як уручэнне прэміі, адзін з інструментаў гэтага працэсу.
– У Бельску і Беластоку былі людзі, якія асабліва спрыялі арганізацыі прэміі. Каго тут важна назваць?
– Перадусім Паўла Станкевіча і каманду фонду «Tutaka».
Як у выдаўчыні мая унутраная ўстаноўка заўсёды адна: якасць выдання
– Вы не толькі старшыня Беларускага ПЭНа, але і кіраўніца выдавецтва «Połackija Łabirynty». Як гэты двайны – інстытуцыйны і практычны – досвед уплывае на вашае разуменні мастацтва вокладкі?
– Хаця выдавецкая дзейнасць сёння для мяне хутчэй спадарожная, унутраная ўстаноўка там заўсёды адна: якасць выдання. Нават калі гэта азначае, што кніга будзе даражэйшая для выдаўца і спонсараў, але спонсараў прыцягваю ў тым ліку для таго, каб у выніку кніга не станавілася даражэйшай для чытача. Гэта няпроста, але яно таго вартае.
– Якасць як цэласны падыход?
– Так. Для мяне кніга не толькі тэкст, а яшчэ вокладка, папера, вёрстка, рэдактура, карэктура – усё разам. Выкшталцоная рэч, якую прыемна трымаць у руках. І візуал тут адзін з ключавых элементаў, таму выбар дызайнера для мяне заўсёды прынцыповы.
– Хоць, відаць, ізноў паўстаюць фінансавыя пытанні.
– На жаль, пакуль мы не можам плаціць мастакам ганарары, якія яны атрымліваюць у Польшчы ці на Захадзе за аналагічную па якасці працу. Гэта не той узровень аплаты, які дазваляе выжываць выключна за кошт кніжнага дызайну.
– І адначасова існуе яшчэ адна далікатная мяжа – паміж працай дызайнера і аўтара.
– Лічу прынцыповым, што нават калі мы гаворым пра важнасць вокладкі, не павінны губляць з поля зроку тэкст і аўтара. Для мяне гэта пытанне балансу і справядлівасці ўнутры кніжнага працэсу. Літаратары мусяць атрымліваць прапарцыйна. Але ў маім выпадку выданне кніг – гэта не пра рынак і не пра бізнес. Гэта пра прыгожае: калі тэрапеўтычны працэс стваральнага спалучаецца з місіяй і перакананнем, што тая або іншая кніга мусіць выйсці – і ў добрай якасці.
– У свеце, дзе беларуская кніга ўсё часцей стаіць на адной паліцы з польскай, нямецкай, французскай, вокладка набывае асаблівае гучанне.
– Як мінімум яна важная ужо самім фактам прысутнасці. Не самадастатковым, але вельмі значным. Гэта той момант, калі беларуская кніга кажа: «Я тут!» Візуал не павінен падмяняць тэкст, але можа адкрыць да яго шлях. І калі зроблены прафесійна, з разуменнем кантэксту і адказнасцю, тады працуе не толькі на канкрэтнае выданне, але і на ўсю беларускую справу.
– А што наконт унутранага чытача, беларускай аўдыторыі?
– Задача застаецца той самай, з якой усё пачыналася: павышаць прафесійныя стандарты і ўсведамленне важнасці добрай вокладкі. Перш за ўсё сярод выдаўцоў і аўтараў. Асабліва тых, хто выдае кнігі саматужна або эканоміць на афармленні, бо сродкаў не стае нават на сам факт выдання. Я нікога тут не асуджаю: кожны выдавец сам вырашае, як дзейнічаць у сваіх абставінах. Але для мяне кніга павінна быць якасным прадуктам з усіх бакоў.
– Што вы маеце на ўвазе?
– Калі размова, напрыклад, пра «Іліяду» ў перакладзе Лявона Баршчэўскага, то гэты пераклад – ужо сам па сабе помнік. І таму выданне мусіць выглядаць адпаведна: каб хацелася такую кнігу патрымаць у руках, паставіць на паліцу, мець дома. Гэта пра павагу да культуры ў цэлым.
Эмоцыі, крыўды, рэўнасць – нармальная рэальнасць у творчым асяродку. Але…
– Вы некалькі разоў падкрэслівалі, што ў працы прэміі ёсць поле, дзе па-ранейшаму стае працы. Што маецца на ўвазе?
– Нам вельмі не хапае адкрытай, публічнай размовы пра вокладкі, якія трапляюць у лонг-, шорт-лісты і перамагаюць. Не таму, што не лічым гэта важным – проста не стае рэсурсаў: чалавечых і фінансавых. Але патрэба ў такой размове відавочная.
– Чаму?
– Бачым: у чытачоў, аўтараў і нават у часткі дызайнераў адсутнічае разуменне таго, чым матывуецца, як працуе і прымае прынцыповыя рашэнні журы. Гэта праяўляецца і ў дыскусіях у кулуарах, і ў сацсеткавых абмеркаваннях. Эмоцыі, крыўды, рэўнасць – неад’емная частка амбітнага творчага жыцця. Але калі нават прыбраць асабістае, застаецца факт: нам не стае агульнага бачання, паводле якіх прынцыпаў выносіцца вердыкт.
– Для каго ў першую чаргу?
– Для ўсіх удзельнікаў працэсу. Для аўтараў, каб лепш разумець логіку візуальнай працы. Для пачаткоўцаў-дызайнераў, каб бачыць, у якім кірунку развівацца, што можна палепшыць, чаму адна вокладка працуе, а іншая не. Гэта і ёсць тое, дзеля чаго прэмія стваралася: не проста ўручыць узнагароду, а паступова павышаць агульны ўзровень беларускай кнігі, патрабаванняў да яе.
– То-бок праблема не ў рашэннях журы, а ў тым, што яны не прагаворваюцца належным чынам?
– На мой погляд, так. У мяне безумоўны давер да экспертаў, якія працуюць у журы, да іх прафесійнай размовы. Але ўзнікае разрыў паміж працай «суддзяў» і яе ўспрыманнем з боку аўтараў (асабліва калі твая кніга не прайшла), шырэйшай супольнасці. І вось гэта якраз тое, з чым, на маю думку, прэмія можа, павінна працаваць.
Не для таго, каб камусьці даказваць сваю рацыю ці апраўдвацца. А каб было ясна: прынятыя рашэнні – не кумаўство і не выпадковасць. Што гэта вынік аргументаванага, калектыўнага абмеркавання: чаму тая вокладка прызнаная моцнай, а іншая – не; якія рашэнні былі важныя; што спрацавала канцэптуальна, а што – не. Такая празрыстасць важная і для даверу, і для росту стандартаў.
Важна падкрэсліць: кніга, якая не ўвайшла ў шорт-ліст, не робіцца аўтаматычна непрызнанай. Хоць бы таму, што канкурэнцыя не заўсёды аднолькавая. Бываюць гады ўраджайныя, як летась: на конкурс падаваліся 40 кніг, з якіх у доўгі спіс прайшлі 20 намінантаў. Шмат годных прац не трапляе ў лік найлепшых проста з-за абмежаванай колькасці месцаў. І маем засушлівыя сезоны, калі ад дэфіцыту выданняў узровень крытычнай ацэнкі паніжаецца. Гэта натуральна для любой прэміі. Калі яна жывая, мусіць выклікаць пытанні, спрэчкі, нязгоду – і такім вось чынам развіваць поле творчасці.
– Але чаканне тлумачэнняў усё роўна застаецца?
– Магчыма, могуць быць адкрытыя каментары журы, публічныя разборы, майстар-класы, размовы з дызайнерамі-пачаткоўцамі, выставы вокладак, чытацкія галасавалкі… Не з пазіцыі «мы ведаем лепш», а як творчы дыялог на роўных.
Бо, паўтару, прэмія задумвалася як інструмент павышэння прафесійных стандартаў. І калі мы не тлумачым іх сутнасці, то працуем не на поўную сілу. Але ж гэта ўсё патрабуе дадатковай арганізацыйнай працы і фінансаў.
– Атрымліваецца, у шырокім, грамадскім сэнсе прэмія важна і як узнагарода, і як ідэя, лакаматыў руху наперад?
– Для мяне асабіста тут – размова пра адказнасць. Пра тое, як выглядае беларуская культура ў сённяшняй найскладанейшай сітуацыі. Калі ў нас няма паўнавартаснага рынку і дзяржавы як партнёра, кожнае рашэнне – тэкставае і візуальнае – робіцца выбарам каштоўнасцяў. Прэмія ў гэтым сэнсе не пра іерархіі. Яна пра ўтрыманне планкі. Пра напамін, што прафесійнасць і павага да формы маюць значэнне нават у самых складаных абставінах.
Калі сказаць зусім коратка, сэнс прэміі Анемпадыстава – у прысутнасці.
У здольнасці зрабіць беларускую кнігу бачнай сярод іншых – і не праз кідкасць, а праз дакладнасць і сумленнасць формы. І ў тым, каб праз гэтую візуальную размову Міхал заставаўся з намі як жывая частка культурнага працэсу.
– У самым пачатку вы сказалі, што Міхал зрабіў не шмат кніжных вокладак, але ж зрабіў і вашую. Як вам працавалася?
– Рыхтуючыся да размовы, я адкрыла матэрыялы да сваёй першай кнігі, «Сірэны спяваюць джаз», і ашалела: Міхал даслаў мне 18 эскізаў! Нейкія з іх мне падабаліся больш, нейкія менш, штосьці нагадвала іншыя кнігі (і мы іх адклалі), а некаторыя чаплялі і трымалі. І было складана выбраць адзін варыянт, памятаю, што хацелася выдаць нават кнігу пад рознымі вокладкамі (усміхаецца). На адным з варыянтаў Міхал прапанаваў рашэнне, якое мы не абралі (пра што дагэтуль шкадую), бо яно рабіла выданне даражэйшым, а я і так замарочылася: кнігу друкавала ў Мінску, але ў Мінску не было патрэбнай мне паперы, давялося набываць яе ў Варшаве і перапраўляць аўтобусам… І вось 18 варыянтаў вокладкі, а пры гэтым далікатны Міхал у творчых задачах быў досыць жорсткім і прынцыповым – не так, што «вось, на, бяры нешта з гэтага і адчапіся». Ён змагаўся за кожны варыянт, абгрунтоўваў, тлумачыў сэнс, канцэпцыю. Мае ж «Сірэны» тады атрымаліся вельмі прыгожымі, як на мой густ: вада, хвалі, колер, які перацякае ў кнігу і выплёхваецца з яе. І, дарэчы, гэта была першая кніга, выдадзеная ў «Полацкіх лабірынтах»… А тое нерэалізаванае рашэнне я абавязкова яшчэ выкарыстаю ў адной з наступных кніг – і гэта для мяне будзе працягам размовы з Міхалам.