Міхал Анемпадыстаў – імя, якое для многіх стала сінонімам густу, меры і інтэлігентнасці ў беларускім дызайне. Плакат, вокладка, паштоўка, шрыфт, фотапраект – любой форме ён надаваў глыбіню і сэнс. Пра Міхала-дызайнера, мысляра і чалавека размаўляем з мастацтвазнаўцам, дацэнтам Дэпартамента мастацтваў і гуманітарных навук Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта Сяргеем Харэўскім. Гэта не толькі ўспамін пра блізкага сябра, але і спроба зразумець, у чым сакрэт яго дакладнасці, чаму вокладкі Анемпадыcтава дыхаюць цішынёй дасканаласці.
У нас выхоўвалі густ, глыбокае разуменне культуры ў арганічнай сувязі з нацыянальнай традыцыяй, з беларушчынай
– Мой таварыш атрымаў вельмі цікавую і грунтоўную адукацыю. Першым ягоным настаўнікам быў Васіль Сумараў – адзін з найлепшых нашых жывапісцаў і, што не менш важна, педагогаў. Міхал некалькі гадоў займаўся ў студыі выяўленчага мастацтва пры Палацы культуры тэкстыльшчыкаў. Талент Сумарава, безумоўна, моцна паўплываў на яго сталенне.
– Наступная прыступка – культавае мастацкае вучылішча імя Глебава. Мяжа 1970–80-х стала там зорным перыядам. Чаму?
– Гэта была асаблівая эпоха для ўсёй Беларусі. Канаў «развіты сацыялізм», пасля Алімпіяды Мінск насыціўся новымі візуальнымі артэфактамі. І невыпадкова: якраз тады адбываўся росквіт беларускай графікі і плаката. Цэслер, Войчанка, Шэлюта, Пчалінцаў, Хацяноўскі дзівілі ўсіх сваімі працамі. Памятаю чэргі перад выставачнымі заламі на Паркавай магістралі, дзе экспанаваліся маладыя Селяшчук, Савіч, Славук.
Наўкол адчувалася нейкая святочнасць, рост культуры, паветра нібыта стала лягчэйшым, у ім мроілася тонкае прадчуванне чагосьці новага…
– Важны момант: тады бурна развівалася і паліграфія – якасць друку стала адной з найлепшых у СССР. Гэта таксама ўплывала на вас?
– Безумоўна. З’яўляліся новыя часопісы, цэнтры культуры, музеі, кінатэатры, выдавалася процьма кніг – усё расло і патрабавала новых формаў. Было дзе шукаць сваё, куды накіроўваць энергію. Узнікла запатрабаванасць у тым, чаму Міхал урэшце прысвяціў сябе: графічны дызайн, візуальны прадукт.
– Але вернемся да ўнутранага фактару, вучобы. Яна задавала планку?
– У нас сабраліся выдатныя выкладчыкі – сур’ёзныя класікі нацыянальнага мастацтва. Некаторы час выкладалі Лісоўскі, Кашкурэвіч, Луцэвіч і многія іншыя майстры.
Варта памятаць: вучылішча пасля вайны стваралі тыя, хто прайшоў славутую віцебскую мастацкую школу. Гэтая суполка з магутнай традыцыяй не баялася творчай канкурэнцыі нават з тытулаваным Тэатральна-мастацкім інстытутам.
– То бок навучэнцы атрымлівалі фактычна акадэмічную падрыхтоўку?
– Фармавалася не толькі прафесійная тэхніка. Нас вучылі мысліць візуальна, выхоўвалі густ і глыбокае разуменне культуры. І не паралельна, а ў арганічнай сувязі з нацыянальнай традыцыяй, з беларушчынай. Міхал натуральна прыбіўся да прывабнага асяроддзя. Ягоная гісторыя – зусім не пра самотную ўнікальнасць. Вучылішча той пары выхавала цэлую генерацыю будучых адраджэнцаў.
– А якім ўбачылі яго ўпершыню? З чаго пачалося ваша асабістае знаёмства?
– Нас падзяляла некалькі курсаў. Я паступіў у пятнаццаць гадоў, Міхал быў на пару гадоў старэйшы. І, здаецца, першым штуршком для збліжэння сталі студэнцкія курылкі: там мы пачулі адзін ад аднаго беларускую мову. Яна гучала тады рэдка, таму адразу пазначала сваіх. Збліжала. Пашырала кола. Разам прасцей трымацца прынцыповай моўнай пазіцыі.
Тым, хто прыйшоў з вёскі, з беларускіх школаў, гэта давалася натуральна. Але для гарадскіх – новае з’явішча.
– Лявон Вольскі, аднакурснік Міхала, таксама апынуўся ў вашым коле?
– Так. На ўсіх нас моцна паўплываў харызматычны Тодар Кашкурэвіч, сын Арлена Міхайлавіча – народнага мастака. Анемпадыстаў, Вольскі, Давыдоўскі, Дзямідовіч, Кашкурэвіч, я – мы сталі прадстаўнікамі новай, урбаністычнай беларушчыны ў мастацкім вучылішчы.
Невыпадкова ў гэтым асяродку нарадзілася і «Мроя», пазней культавая беларуская група. То бок ужо не проста фальклорная ідылія, а новая гарадская ідэнтычнасць. Нам карцела дзейнічаць, тварыць, крэатывіць, як сказалі б сёння.
– І ўсё тое супала з адраджэннем старога Мінска?
– Якраз пасля рэстаўрацыі адкрылі першую частку Траецкага прадмесця, і яно імгненна стала месцам сустрэч. Летам збіраліся там або ў парку Купалы. Нас рабілася ўсё больш: сваіх пазнавалі па мове.
– І пасядзелкі ператварыліся ў нешта большае?
– Я быў тады радыкальны, занадта гаваркі. І аднойчы Міхал спытаў: «А колькі беларускіх песень ты ведаеш, можаш праспяваць?» Я разгубіўся, бо раз-два – і ўсё… «Пойдзем у Майстроўню, навучышся». А яго самога туды прывёў Тодар.
Так фармавалася кола. Праз Міхала я пазнаёміўся там з Вячоркам, Дубаўцом, Шупам… А пасля і з рэстаўратарамі Верамейчыкам і Астравухам.
Вялізны чырвоны яблык, а ў ім – адчыненыя дзверы. Праз іх бачны краявід: уваход у іншае вымярэнне
– Вы згадалі свой радыкалізм. Анемпадыстаў яго падзяляў?
– Юнацкая неўтаймаванасць… Тады мне амаль удалося стварыць «палітычную партыю»: склаў спісы патэнцыйных сяброў, напісаў праграму… Пасля чаго пахваліўся Міхалу. Той папрасіў паперы. Пакуль я варыў каву, ён спаліў усё на балконе.
– Гэта дальнабачнасць?
– Праз год давялося мець справу з КДБ і зразумеў, наколькі мой сябар быў дарослы для сваіх васямнаццаці… Тая гісторыя заставалася нашым сакрэтам да сёння.
– Войска вас, мусіць, раз’яднала?
– Досведы сталі рознымі. Са службай мне пашчасціла размінуцца. Пасля арміі ён пасталеў, а я заставаўся летуценнікам, фланёрам з багемы. Але з часам усё зноў выраўнялася. Сяброўства засталося.
– Пасля вучылішча Міхала размеркавалі ў кінатэатр «Кастрычнік». Што гэта за этап?
– Вельмі важны. Кінатэатр быў літаральна побач з вучылішчам. Пасля заняткаў я бег да яго ў майстэрню – з шырачэзнымі вокнамі, пахам фарбаў, рулонамі палатна. Ён маляваў афішы, транспаранты, рабіў афармленне, агітацыю. Вялізныя пэндзлі, неймаверныя фарматы…
Уражвала яго працаздольнасць. Тады я нават не ўяўляў, што сам калісьці змагу так доўга і ўтомна працаваць з фарбай.
– А потым лёс зноў звёў вас у «Бярозцы».
– Сталі працаваць там у часы перабудовы, калі нацыянальнае адраджэнне літаральна выбухнула. Дзякуючы часопісу вырасла цэлае пакаленне ўсвядомленых беларусаў: наклад быў гіганцкі, матэрыялы смелыя, з беларускім заглыбленнем. А вокладкі Міхала – дык зусім асобная гісторыя. У пэўным сэнсе кожная – як шэдэўр.
Напрыклад, восеньскі нумар: на ўсю старонку вялізны чырвоны яблык, а ў ім – адчыненыя дзверы. Праз іх бачны краявід. Метафара простая, але нечаканая. Яблык – нібы свет, уваход у іншае вымярэнне.
– А калядныя нумары!
– Банцік і ялінка на белым фоне – мінімалізм, але трапны. Або пернікавая Беларусь пад снегам і надпіс «Вясёлых святаў!» – тое, чаго ў савецкай візуальнай культуры раней проста не існавала.
Умельству вяртаць свята ў публічную прастору дапамагала тонкае адчуванне беларускіх матываў – калядных, народных, міфалагічных. Мог намаляваць цмока так, што ён выглядаў сучасна і натуральна, без фальклорнай штучнасці.
– Тут счытваецца не проста акадэмічная эрудыцыя творцы. Адкуль яна?
– З неймавернай начытанасці, незвычайнай цікаўнасці да людзей, якія побач займаюцца нейкімі зусім іншымі рэчамі. Чаму, напрыклад, разбіраўся ў геалогіі? Дзякуючы маці: яна кіравала геалагічным музеем у БДУ. Міхал мог з ходу прачытаць міні-лекцыю пра пароды і структуры. Бадай, адсюль ягонае разуменне глыбокіх слаёў, падмурка культуры.
Паралельна (не ведаю, ад каго) захапляўся і беларускай батанікай: разбіраўся ў травах, іх ужытку, у народнай сімволіцы.
У ім спалучаліся, так бы мовіць, карані і кветкі. Што, безумоўна ўзбагачала візуальную мову. У розных працах звычайныя рэчы набывалі дадатковую вартасць – тую, якой раней не заўважалі.
– А якім памятаеце Анемпадыстава па-за прафесіяй?
– Далікатны, тактоўны, вельмі чуллівы чалавек. Любіў гатаваць, разбіраўся ў спецыях. Мы абменьваліся рэцэптамі. І гэта таксама пра яго тонкасць адчування матэрыі.
Ён валодаў выключным пачуццём гумару, часам з’едлівым, з лёгкай чарнінкай. Але заўсёды трапным.
– Можна прыклад?
– Нават гісторыю пра тое, як корак ад шампанскага разбіў яму акуляры і Міхал апынуўся на бальнічным ложку, умеў расказаць смешна. Драматычнае ператваралася ў гісторыю з інтанацыяй, паўзамі, з самаіроніяй. Бліскучы апавядальнік!
– Пры гэтым доўга не раскрываў сябе як паэт.
– Пакуль мы вучыліся, спрачаліся пра Беларусь, мову, Стары Менск – ні слова пра вершы. І раптам – фактычна гатовы корпус тэкстаў для «Народнага альбома»! Гэта ўражвала. Ён умеў здзіўляць. На кожны мой дзень народзінаў дасылаў эсэмэску з віншавалкаю ўласнае творчасці.
Паралельна працаваў дызайнерам, афармляў кнігі, рабіў этыкеткі, нават гарэлачныя. Ставіўся да апошняга з іроніяй, але працаваў сумленна.
На вокладцы жвір, друз з бітай цэглы. І па адной чорнай літары, нібы з друкарскай машынкі, назва: «П-Р-А-М-О-Ў-Л-Е-Н-А-Е»
– З вашага аповеду відавочная надзвычайная працавітасць Міхала. Паспрабуем канкрэтызаваць яе праз лічбы. Колькі гэта – плакатаў, вокладак, графічных прац?
– Калі вельмі прыблізна: за некалькі гадоў у «Кастрычніку» – сотні розных работ. Апроч «Бярозкі» былі замовы ад «Маладосці», «Крыніцы». У суме блізу двухсот вокладак. І гэта без уліку цэнтральных разваротаў-плакатаў у «Бярозцы», дзе нічога савецкага – толькі беларуская, нацыянальная, фальклорная тэматыка. Дзясяткі тысяч дзяцей па ўсёй краіне вешалі гэтыя развароты ў сваіх пакоях. Уявіце ўплыў! Праз яго і адбывалася далучэнне многіх і многіх да беларушчыны.
– Так, размова не пра эпізоды, гэта маштабная дзейнасць. Файна!
– Нельга не згадаць таксама паштоўкі – іх дзясяткі і дзясяткі, калі не сотні. Яшчэ флаеры, касеты, CD для гуртоў, лагатыпы, скажам, для фэсту «Басовішча». Фірмавы стыль «N.R.M.» – таксама ягоная рука. І паралельна – выстаўкі як мастака.
Ён мысліў візуальнай цэласнасцю: вокладка – як плакат, плакат – як знак эпохі, знак – як частка культуры. І ўсё – праз беларускі код.
– Што з кніжных вокладак запомнілася найперш?
– «Дзінь-дзілінь» Сержука Вітушкі, культавай фігуры беларускага адраджэння. Яшчэ малады, ён ужо траціў зрок і не мог ацаніць візуал. Але Міхал з энтузіязмам узяўся за працу і знайшоў бліскучае рашэнне – і вокладкі, і агульнага стылю, ілюстрацыі. Потым выйшаў CD з гэтай жа графікай. Было вельмі кранальна і годна.
– А вашая кніга «Прамоўленае»?
– На вокладцы – жвір, друз з бітай цэглы. І па адной чорнай літары, нібы з друкарскай машынкі, назва: «П-Р-А-М-О-Ў-Л-Е-Н-А-Е».
– Вы чакалі падобнага?
– Логіку ягонага бачання адгадаць было немагчыма. Рашэнне ён прапанаваў пасля таго, як уважліва прачытаў тэ
кст.
У кнізе шмат пра знішчэнне помнікаў, пра разбураныя муры. Я сам такога вобраза не ўяўляў – ён убачыў глыбей.
– Міхал любіў «прыгожае» – ці «дакладнае»?
– Дакладнае. Ва ўсім. Мог перабіць, папрасіць удакладніць слова ці думку. Быў пастаянна сабраны.
– Яго цікавіў толькі фасад – першая старонка, візуальны ўдар? Ці ўвесь аб’ект?
– Увесь. Карэньчык, папера, фактура, таўшчыня вокладкі. Уся культура кнігі як прадмета.
– Вы неаднойчы падкрэсліваеце яго інтэлігентнасць. Гэта пра стыль?
– Пра інтэлект. Пра густ. Пра выхаванасць. Ва ўсім гэтым ён застаецца для мяне эталонам.
– Для яго вокладка – гэта мастацтва ці дызайн?
– Я б не дзяліў. Ён дызайнер у першасным сэнсе – ствараў прадмет, які працуе. Але ягоны дызайн заўсёды прасякнуты мастацтвам. Міхал уяўляў, як кніга адкрываецца, закрываецца, як ляжыць у руцэ.
Нездарма Анемпадыстава так рана прынялі ў Саюз дызайнераў. Ён уваходзіў у журы прэстыжных конкурсаў, да яго з павагай ставіліся як да эксперта. Бо ўмеў бачыць у працы не толькі форму, але і сэнс. Тое, чаго часам не патрабуе нават заказчык. У гэтым і была ягоная сіла.
«Колер Беларусі» – гэта і вокладка, і цэлы візуальны свет, пабудаваны на фатаграфіі
– На мяжы 1980–90-х Міхал сур’ёзна заняўся фатаграфіяй. Хоць яго здымкі з’яўляліся паўсюль, ад «Навінаў» да розных часопісаў, як фатограф ён і сёння недаацэнены. Асабліва ў цені застаюцца познія праекты: партрэты сучаснікаў, серыя карняплодаў, аўтарскія цыклы.
– Што ў ягонай фатаграфіі было асаблівага?
– Назіральнасць. Фотаапарат прымушае ўзірацца ў свет. Сто чалавек прайшлі міма– а толькі ён убачыў нешта. Улавіць тое, што іншыя прапускаюць, бясцэнная якасць!
Здымкі яго рабіліся часткай дызайну. Ён уключаў іх у афармленне. Той жа «Колер Беларусі» – гэта і вокладка, і цэлы візуальны свет, пабудаваны на фатаграфіі.
– Вокладка паводле Анемпадыстава мусіць тлумачыць? Спакушаць? Пакідаць таямніцу?
– Не тлумачыць і не спакушаць. Прыадкрываць тое, што па-за тэкстам. Бо апроч інфармацыі ёсць яшчэ пачуццё, уражанне. Вокладка мусіць сабраць гэта ў вобразную квінтэсэнцыю. Яна працуе з тым, што застаецца пасля чытання, калі забываюцца коскі і факты. Міхал умеў надаць кнізе цэласнае ўражанне: узяўшы яе ў рукі, ты ўжо разумеў, пра што яна і для чаго ў шырокім сэнсе. Унікальны талент!
– Вернемся да кнігі-сімвала – «Колеру Беларусі». Яна вырасла з фатаграфіі?
– Па сутнасці гэта постмадэрнісцкая псеўдаэнцыклапедыя. Але перадусім – даследчы праект. Сур’ёзны, шматгадовы. Міхал унурыўся ў яго вельмі глыбока. Вывучаў, адкуль браўся той ці іншы колер: як фарбавалі ў чырвоны, з якіх раслін здабывалі кармін. Тут дапамагалі яго веды ў батаніцы і геалогіі. Дадаткова чытаў польскія і англамоўныя крыніцы, вывучаў аналагі: як Данія ці Польшча канструююць вобраз сваёй краіны. І свядома шукаў наш нацыянальны візуальны код.
– Што ён хацеў аднавіць праз гэтую працу?
– Рэканструяваць фрагменты непакалечанай Бацькаўшчыны як цэласны вобраз. Той, што існаваў да савецкага гвалту.
– Перадусім пра памяць – ці пра традыцыю?
– Найперш пра традыцыю, якая была для яго не музейным экспанатам, а жывым механізмам сэнсу, што працягвае працаваць і сёння. Пра душу Беларусі.
Да памяці ён толькі падступаўся. Цікавіўся: чаму ва ўзоры пляцецца менавіта такая нітка? Чаму шэрая гонта на хаце серабрыцца так, што ад яе не адарваць вока? Просты чалавек адчувае гэта інтуіцыйна. Без тэорыі. І нават не звяртае на тое ўвагі. А Міхал спрабаваў вычуць ва ўсім архетыпічныя пласты – як медыум.
Той нябачны беларускі дух знаходзіў у рэчах, у працы, у фактуры. У тым, як каваль трымае распаленае жалеза. Як ляжыць на прылаўку сальца. Як вырас бурачок – бо ж нехта яго пасадзіў, паліў, угнаіў. Ён адчуваў глыбокую павагу да чалавечай працы. Да плёну.
– Да простых рэчаў?
– Простасць… Казаў і спяваў пра яе без псеўдаінтэлектуалізму – быў катэгарычна супраць навукападобнага туману. Не любіў гаварыць лішняга, бо валодаў мастацтвам маўчаць.
– І гэтае маўчанне перайшло ў дызайн.
– Так. Цішыня хлеба, журавін на стале, фактура старога дрэва – вось ягоная эстэтыка. Не крыклівая, не гучная.
Для Анемпадыстава чытэльнасць вокладкі – абавязковая ўмова: не цярпеў кагнітыўнага дысанансу паміж формай і зместам
– Але цішыню ў дызайне часта трымае шрыфт.
– Ён выдатна пісаў ад рукі. Любіў шрыфт і ставіўся да яго вельмі сур’ёзна. У вучылішчы гэта вывучалі грунтоўна. Мы хадзілі ў кнігарню «Дружба», глядзелі польскія, нямецкія, чэшскія выданні. Часопіс «Projekt» быў для нас адкрыццём.
– У чым ягоная асаблівасць як шрыфтавіка?
– У меры. Ніколі не рабіў шрыфт крыклівым, бачыў арганічнай часткай агульнай кампазіцыі і валодаў ім як культурай, а не эфектам.
Сёння шрыфтоў – мора. Але праблема не ў колькасці, а ў размяшчэнні. У сэнсах! Як паставіць літары, каб было дастаткова – і без празмеру. Каб адна літара, адзін парадак знакаў былі паўнатой выказвання. Каб не ўзнікала тлуму.
Міхал заўсёды адмерваў роўна столькі, колькі трэба. Ні слова лішняга.
Як прыклад, плакаты для нашага фэсту ў Польшчы «Каралеўства Беларусь», афармленне «N.R.M.», паштоўкі. Кароткі слоган – і ўсё ясна. Дакладна, трапна, без крыку.
– А калі ўявіць сітуацыю: вокладка прыгожая, але назва не чытаецца? Што б ён сказаў?
– Міхал не ўхіляўся ад канфліктаў і сказаў бы проста: «Гэта дрэнна».
– Бо нечытэльнасць – памылка?
– Яна супярэчыць самому прынцыпу дызайну. Дызайн – для чалавека. Ён мусіць даць ясную інфармацыю. Вокладка – таксама прадукт.
– Але ж існуе дызайн як чыстае мастацтва?
– Калі гаворка не пра літаральнае чытанне, а пра эстэтыку формы. Як арабская вязь для таго, хто не разумее па-арабску. Але калі гэта назва кнігі, яна павінна чытацца.
Па Анемпадыставу чытэльнасць была абавязковай ўмоваю. Ён не цярпеў кагнітыўнага дысанансу паміж формай і зместам. Назва мусіць дапамагчы вычуць настрой і ясна паведаміць: гэта кніга пра Пецю, а гэта – пра Машу.
– Калі прэмія носіць імя чалавека, яна працягвае яго эстэтыку ці выхоўвае новы густ?
– Чапляцца за мінулае літаральна – неразумна. У эпоху Міхала былі іншыя тэхнічныя магчымасці.
Ён, дарэчы, ніколі не цураўся навінак: ад плёначнай камеры лёгка перайшоў да лічбавай, карыстаўся камп’ютарнымі праграмамі.
Але тэхніка не галоўнае. Яна не адмяняе інтэлекту і пачуцця меры. Ніякі штучны інтэлект не заменіць густу.
– Дык у чым пераемнасць?
– У прынцыпах: сумленнасць, інтэлігентнасць, пачуццё меры, яснасць выказвання.
– Гэта пра эстэтыку – ці пра характар?
– Пра характар, які робіцца эстэтыкай. У Міхала не было вульгарнасці, дэманстратыўнай камерцыйнасці, прымітыўнай прапаганды. Палітычныя погляды ён меў, але ў творчасці няма часовасці. Там ёсць вобраз, які перажывае час.
– Чаму Анемпадыстаў важны для мастацтва вокладкі і для беларускай культуры?
– Бо сёння мы бачым заняпад густу – у шрыфтах, у дызайне, у культуры кнігі. Нам патрэбны пункт апоры.
– Ім і застаецца?
– Так. Пунктам, ад якой можна адштурхнуцца. Каб не згаслі ідэі, дзеля якіх Міхал жыў: шукаць, выдумляць, адчуваць Беларусь – у колеры, у форме, у сэнсе.
І яшчэ – не забываць, што ён застаўся ў памяці чалавекам з гумарам і лёгкасцю. А гэта таксама частка школы.