{"id":24274,"date":"2026-11-02T13:06:13","date_gmt":"2026-11-02T13:06:13","guid":{"rendered":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/?p=24274"},"modified":"2026-11-04T13:16:08","modified_gmt":"2026-11-04T13:16:08","slug":"ales-smalyanchuk-skonchyu-nash-gistfak-a-belaruskim-gistorykam-stau-nasuperak-yamu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/2026\/11\/02\/ales-smalyanchuk-skonchyu-nash-gistfak-a-belaruskim-gistorykam-stau-nasuperak-yamu.html","title":{"rendered":"Alaksandr Smalan\u010duk: Uko\u0144czy\u0142 nasz wydzia\u0142 historii, ale bia\u0142oruskim historykiem zosta\u0142 wbrew niemu"},"content":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d<\/a>, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem Belarus (Press Club Belarus) oraz Fundacj\u0105 \u201eWolna Prasa dla Europy Wschodniej\u201d (Free Press for Eastern Europe)\u00a0i Fundacja Alesia Bialackiego.<\/em><\/p>\n

7 listopada 2026 roku (sobota) o godz. 18:00<\/a> w Europejskim Centrum Solidarno\u015bci (Gda\u0144sk, plac Solidarno\u015bci 1) odb\u0119dzie si\u0119 publiczna dyskusja\u00a0z udzia\u0142em laureat\u00f3w i laureatek oraz prezentacja zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d.<\/em><\/p>\n

Alaksandr Smalan\u010duk.<\/strong> Urodzi\u0142 si\u0119 w 1959 roku. Uko\u0144czy\u0142 Uniwersytet Grodzie\u0144ski. Doktor nauk historycznych, autor 7 monografii i ponad 200 publikacji naukowych. Od 20 lat na emigracji zarobkowej. Wyk\u0142ada\u0142 na Europejskim Uniwersytecie Humanistycznym, Uniwersytecie Warszawskim i w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk.<\/em><\/span><\/p>\n

Kr\u00f3tko o tym, co wa\u017cne<\/strong><\/p>\n

\u2013 Co w m\u0142odo\u015bci oznacza\u0142o dla pana \u201emy\u201d?<\/em><\/p>\n

\u2013 Mieszka\u0144c\u00f3w S\u0142onimia i Grodna, lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 i bia\u0142oruski kr\u0105g przyjaci\u00f3\u0142.<\/p>\n

\u2013 Co w ustroju radzieckim uwa\u017ca\u0142 pan za naturalne?<\/em><\/p>\n

\u2013 Wtedy nie by\u0142o z czym por\u00f3wnywa\u0107. Na przyk\u0142ad edukacj\u0119 szkoln\u0105 i bezp\u0142atn\u0105 opiek\u0119 medyczn\u0105 traktowano jako co\u015b oczywistego.<\/p>\n

\u2013 Jaki\u015b wa\u017cny epizod, kiedy sprzeciwi\u0142 si\u0119 pan opinii wi\u0119kszo\u015bci?<\/em><\/p>\n

\u2013 Wychowawczyni klasy sz\u00f3stej \u201eB\u201d zmusza\u0142a nas po lekcjach do maszerowania w mundurkach pionierskich przy radzieckich pie\u015bniach. Przygotowywa\u0142a nas do jakiej\u015b uroczysto\u015bci. Zaprotestowa\u0142em \u2013 i zosta\u0142em wyrzucony. Wraca\u0142em do domu, patrzy\u0142em na koleg\u00f3w w pionierskiej kolumnie i niczego nie \u017ca\u0142owa\u0142em.<\/p>\n

\u2013 Kiedy Bia\u0142oru\u015b sta\u0142a si\u0119 dla pana czym\u015b osobistym?<\/em><\/p>\n

\u2013 Najpierw w jednostce wojskowej, gdzie Bia\u0142orusini, Ukrai\u0144cy i Kazachowie tworzyli w\u0142asne grupy ziomk\u00f3w, rywalizuj\u0105ce ze sob\u0105. Potem pod koniec lat 80. i na pocz\u0105tku 90., kiedy pojawi\u0142a si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 poznania wcze\u015bniej zakazanej historii. To w\u0142a\u015bnie ona uczyni\u0142a Bia\u0142oru\u015b moim krajem.<\/p>\n

\u2013 Co jest trudniejsze: przesta\u0107 wierzy\u0107 pa\u0144stwu, przesta\u0107 si\u0119 go ba\u0107 czy nauczy\u0107 si\u0119 bra\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 za siebie?<\/em><\/p>\n

\u2013 Przesta\u0107 ba\u0107 si\u0119 pa\u0144stwa i wzi\u0105\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 za to, co si\u0119 robi jako naukowiec, to wspania\u0142e uczucie, bo daje poczucie wewn\u0119trznej wolno\u015bci. Wtedy czasem wyrastaj\u0105 skrzyd\u0142a\u2026<\/p>\n

\u2013 Rok 2020 by\u0142 wynikiem stopniowych zmian w spo\u0142ecze\u0144stwie czy nag\u0142ym wybuchem?<\/em><\/p>\n

\u2013 Dla mnie by\u0142 wynikiem przemian spo\u0142ecznych, kt\u00f3re wyrasta\u0142y mi\u0119dzy innymi z tego, co moje i m\u0142odsze pokolenia robi\u0142y na rzecz bia\u0142orusko\u015bci. Pojawili si\u0119 ludzie, dla kt\u00f3rych zamek w Grodnie i wie\u017ca w Kamie\u0144cu wraz z ich histori\u0105 s\u0105 wa\u017cniejsze i bli\u017csze ni\u017c moskiewski Kreml czy Pa\u0142ac Zimowy.<\/p>\n

\u2013 Czy dzi\u015b istnieje bia\u0142oruskie \u201emy\u201d?<\/em><\/p>\n

\u2013 My\u015bl\u0119, \u017ce tak. Cho\u0107 podzielone na \u201emy\u201d na emigracji i \u201emy\u201d wewn\u0105trz kraju. Na wygnaniu czasem brzmi ono bardziej otwarcie, ale r\u00f3wnie\u017c tam, w ojczy\u017anie, bia\u0142oruskie \u201emy\u201d pozostaje \u017cywe i niepokorne.<\/p>\n

Ale\u015b Smalanczuk uwa\u017ca edukacj\u0119 humanistyczn\u0105 na radzieckich uniwersytetach za naruszenie prawa cz\u0142owieka do wiedzy. To w\u0142a\u015bnie tam nauczy\u0142 si\u0119 zadawa\u0107 pytania, na kt\u00f3re wyk\u0142adowcy cz\u0119sto nie potrafili odpowiedzie\u0107. Bia\u0142oruskim historykiem zosta\u0142 wbrew otrzymanemu wykszta\u0142ceniu, gdy w drugiej po\u0142owie lat 80. odkry\u0142 inn\u0105, wcze\u015bniej zakazan\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 swojego kraju. Potem przysz\u0142y poszukiwania archiwalne, badania z zakresu historii m\u00f3wionej, kt\u00f3re pozwoli\u0142y dotkn\u0105\u0107 pami\u0119ci Bia\u0142orusin\u00f3w o XX wieku, oraz wieloletnia praca nad ksi\u0105\u017ck\u0105 o Romanie Skirmuncie. Ta ostatnia pomog\u0142a mu zrozumie\u0107, \u017ce bia\u0142orusko\u015b\u0107 jest bardzo r\u00f3\u017cnorodna, ale zawsze pozostaje \u015bwiadomym wyborem jednostki. <\/em><\/p>\n

Rozmawiamy z Alesiem Smalanczukiem o czasach radzieckich, o pami\u0119ci historycznej, kt\u00f3rej boi si\u0119 dyktatura, o radzieckim \u201eczerwonym cz\u0142owieku\u201d w ka\u017cdym z nas i o roku 2020 jako bia\u0142oruskiej Rewolucji Godno\u015bci\u2026 A tak\u017ce o gorzkiej prawdzie jego pokolenia, kt\u00f3re na pocz\u0105tku lat 90. otrzyma\u0142o szans\u0119 na woln\u0105 i demokratyczn\u0105 Bia\u0142oru\u015b, lecz nie potrafi\u0142o jej w pe\u0142ni wykorzysta\u0107. <\/em><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 prowadzi\u0142a zwyczajne \u017cycie, w kt\u00f3rym zawsze obecna by\u0142a dobrze ukryta bia\u0142orusko\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n

\u2013 Jak\u0105 Bia\u0142oru\u015b zna\u0142 pan w dzieci\u0144stwie? Czy w og\u00f3le istnia\u0142a w pa\u0144skim obrazie \u015bwiata?<\/em><\/p>\n

\u2013 Urodzi\u0142em si\u0119 w maju 1959 roku. Rodzice mieszkali na Grodzie\u0144szczy\u017anie, w Koz\u0142owszczy\u017anie \u2013 dawnym miasteczku powiatowym. W tamtych czasach m\u0142ode matki nie mog\u0142y d\u0142ugo zajmowa\u0107 si\u0119 wychowywaniem ma\u0142ych dzieci, wi\u0119c zawieziono mnie do S\u0142onimia. To moje pierwsze rodzinne miasto, potem mia\u0142o nim by\u0107 Grodno. Moja \u00f3wczesna Bia\u0142oru\u015b to bia\u0142oruskoj\u0119zyczni babcia i dziadek, a tak\u017ce ulica Kosmonaut\u00f3w w S\u0142onimiu, gdzie rozbrzmiewa\u0142y trzy j\u0119zyki\u2026 Mieszka\u0142o tam wiele rodzin, kt\u00f3re nie wyjecha\u0142y do Polski.<\/p>\n

\u2013 Losy pa\u0144skich starszych krewnych by\u0142y trudne?<\/em><\/p>\n

\u2013 Trudne i tragiczne\u2026 Niewiele r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 od \u017cycia milion\u00f3w innych Bia\u0142orusin\u00f3w. Babcia Maria jako dziecko do\u015bwiadczy\u0142a bie\u017ce\u0144stwa w czasie I wojny \u015bwiatowej, kt\u00f3r\u0105 rodzina przetrwa\u0142a gdzie\u015b na wschodzie Ukrainy. Uratowa\u0142y ich umiej\u0119tno\u015bci stolarskie mojego pradziadka. Podczas okupacji niemieckiej miejscowi \u201epartyzanci\u201d zabili brata babci, bo odm\u00f3wi\u0142 p\u00f3j\u015bcia do lasu\u2026 Dziadka Aleksandra zabrano do armii radzieckiej latem 1944 roku. Cudem prze\u017cy\u0142 wojn\u0119: niemal wszyscy jego wsp\u00f3\u0142mieszka\u0144cy ze wsi zgin\u0119li podczas szturmu na Kr\u00f3lewiec. Nie zd\u0105\u017cyli si\u0119 nawet nauczy\u0107 walczy\u0107\u2026 Dziadkowie ze strony ojca zgin\u0119li w maju 1943 roku, gdy ca\u0142a wie\u015b pad\u0142a ofiar\u0105 oprawc\u00f3w z batalionu Dirlewangera. Dzieci i m\u00f3j tata zd\u0105\u017cyli schowa\u0107 si\u0119 w lesie.<\/p>\n

\u2013 Pa\u0144scy rodzice wychowali si\u0119 w bia\u0142oruskoj\u0119zycznych rodzinach, a jako pierwsi w historii rodziny przeszli na rosyjski\u2026<\/em><\/p>\n

\u2013 G\u0142\u00f3wnym narz\u0119dziem rusyfikacji sta\u0142o si\u0119 szkolnictwo wy\u017csze. Mama, Lidia, uko\u0144czy\u0142a Grodzie\u0144ski Instytut Pedagogiczny, pracowa\u0142a jako nauczycielka historii i j\u0119zyka rosyjskiego. Tata, Fiodor, uko\u0144czy\u0142 zaocznie studia na Instytucie Politechnicznym w Mi\u0144sku. To w\u0142a\u015bnie studia by\u0142y punktem zwrotnym w ich biografii kulturowej.<\/p>\n

W rodzinach moich rodzic\u00f3w wszyscy wcze\u015bniej pracowali na roli. Ojciec pochodzi\u0142 z Homelszczyzny, gdzie kolektywizacja zagna\u0142a wszystkich do ko\u0142choz\u00f3w i przywi\u0105za\u0142a do ziemi w\u0142a\u015bnie w roku jego urodzenia. Sukces \u017cyciowy uto\u017csamiano z j\u0119zykiem rosyjskim, bo w ojczystym j\u0119zyku nie mo\u017cna by\u0142o zdoby\u0107 wy\u017cszego wykszta\u0142cenia.<\/p>\n

Sam studiowa\u0142em na wydziale historii Grodzie\u0144skiego Instytutu Pedagogicznego, kt\u00f3ry na trzecim roku moich studi\u00f3w, w 1978 roku, przekszta\u0142cono w uniwersytet. Grodno, podobnie jak ca\u0142a Zachodnia Bia\u0142oru\u015b, znajdowa\u0142o si\u0119 pod wyj\u0105tkowo \u015bcis\u0142\u0105 kontrol\u0105 partii komunistycznej i w\u0142adz radzieckich, kt\u00f3re ba\u0142y si\u0119 wszystkiego, co narodowe. Bia\u0142orusko\u015bci trzyma\u0142o si\u0119 dos\u0142ownie kilku wyk\u0142adowc\u00f3w. W\u015br\u00f3d nich wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 Micha\u015b Tkaczou \u2013 znany archeolog, a w przysz\u0142o\u015bci tak\u017ce polityk. Nawet historii ojczystej uczono po rosyjsku.<\/p>\n

\u2013 A czego w\u0142a\u015bciwie uczono pana w szkole \u2013 i czy naprawd\u0119 wierzyli\u015bcie we wszystko?<\/em><\/p>\n

\u2013 Wracaj\u0105c do szko\u0142y, mieli\u015bmy zwyczajny kurs \u201eHistorii ZSRR\u201d, w kt\u00f3rym pojedyncze tematy po\u015bwi\u0119cano Bia\u0142orusi. Nie by\u0142o \u017cadnej alternatywy, nawet w literaturze pi\u0119knej, kt\u00f3r\u0105 lubi\u0142em czyta\u0107. By\u0142 podr\u0119cznik i nauczyciel, kt\u00f3ry powtarza\u0142 to, co w nim napisano. To wydawa\u0142o si\u0119 prawd\u0105 absolutn\u0105. Szkolna historia nie dawa\u0142a rado\u015bci poznawania. Z zainteresowaniem s\u0142ucha\u0142em chyba tylko o staro\u017cytnym Rzymie i Grecji oraz \u015bredniowiecznej Europie\u2026 Ca\u0142a reszta by\u0142a nudn\u0105 i m\u0119tn\u0105 opowie\u015bci\u0105.<\/p>\n

Historykiem zosta\u0142em wbrew szkolnej i uniwersyteckiej edukacji. To zas\u0142uga poszczeg\u00f3lnych wyk\u0142adowc\u00f3w: Wasyla Bandarenki, Feliksa Naliwajki, Ihara Razenfelda, Borysa Kleina, Michasia Tkaczoua. Kontakty z nimi nauczy\u0142y mnie krytycznie podchodzi\u0107 do wyk\u0142ad\u00f3w i sk\u0142ania\u0142y do czytania. Zacz\u0105\u0142em wi\u0119c zadawa\u0107 pytania, na kt\u00f3re wyk\u0142adowcy cz\u0119sto nie wiedzieli, co odpowiedzie\u0107, poniewa\u017c poziom intelektualny wi\u0119kszo\u015bci z nich odpowiada\u0142 poziomowi zideologizowanych ksi\u0105\u017ceczek.<\/p>\n

Dzi\u015b oceniam radzieckie szkolnictwo wy\u017csze jako naruszenie prawa cz\u0142owieka \u2013 zreszt\u0105 w ZSRR prawa konstytucyjnego \u2013 do edukacji humanistycznej.<\/p>\n

\u2013 Jak mo\u017cna by\u0142o zdobywa\u0107 inn\u0105 wiedz\u0119 o przesz\u0142o\u015bci poza zalecanymi ksi\u0105\u017ckami? <\/em><\/p>\n

\u2013 Studiowa\u0142em w latach 1976\u20131981, kiedy niewielu dociera\u0142o do alternatywnych czy po prostu dodatkowych informacji, bo dost\u0119p do nich by\u0142 bardzo trudny. \u201eInnomy\u015blenie\u201d by\u0142o prze\u015bladowane. Od czasu do czasu s\u0142uchali\u015bmy Radia Swaboda, ale nie przypominam sobie dzi\u015b \u017cadnych specjalnych audycji historycznych nawet na jego falach.<\/p>\n

Jednocze\u015bnie dojrzewa\u0142 wewn\u0119trzny protest przeciw temu, co dzia\u0142o si\u0119 na uniwersytecie, kt\u00f3ry moi znajomi nazywali \u201euniwersytutem\u201d. Pewnego razu na seminarium po\u015bwi\u0119conym pocz\u0105tkowi II wojny \u015bwiatowej jeden z naszych koleg\u00f3w powiedzia\u0142: podczas gdy polska armia bohatersko broni\u0142a swojej ziemi przed niemieckimi naje\u017ad\u017acami, Armia Czerwona zada\u0142a zdradziecki cios w plecy. Mia\u0142 na my\u015bli wydarzenia 17 wrze\u015bnia 1939 roku. Wybuch\u0142 potworny skandal, kt\u00f3ry ostatecznie sami wyk\u0142adowcy zatuszowali z obawy przed rozg\u0142osem.<\/p>\n

\u2013 Gdyby jako historyk przeprowadzi\u0142 pan wywiad z samym sob\u0105 w wieku 18 lat, co znalaz\u0142by pan w tym radzieckim ch\u0142opaku?<\/em><\/p>\n

\u2013 Radziecko\u015b\u0107 unosi\u0142a si\u0119 w powietrzu, ale w czasach p\u00f3\u017anego Bre\u017cniewa utraci\u0142a ju\u017c dawn\u0105 agresywno\u015b\u0107. Poza tym w moim \u017cyciu istnia\u0142a inna rzeczywisto\u015b\u0107. Na przyk\u0142ad babcia i dziadek w S\u0142onimiu, prowadz\u0105cy wiejski tryb \u017cycia przy \u201eul. Kosmonaut\u00f3w\u201d\u2026 Nawet w tamtych radzieckich czasach cz\u0142owiek nie \u017cy\u0142 wy\u0142\u0105cznie w ideologicznym paradygmacie szko\u0142y i telewizora. By\u0142o \u017cycie towarzyskie ulicy, byli rodzice i s\u0105siedzi, kt\u00f3rzy czasem wspominali przesz\u0142o\u015b\u0107 i m\u00f3wili rzeczy sprzeczne z podr\u0119cznikami. Co prawda rzadko: Bia\u0142orusini nauczyli si\u0119 kontrolowa\u0107 w\u0142asn\u0105 pami\u0119\u0107.<\/p>\n

Radziecko\u015b\u0107 dominowa\u0142a, ale ju\u017c w szkole mia\u0142em silne wewn\u0119trzne poczucie fa\u0142szu i niesprawiedliwo\u015bci, nie akceptowa\u0142em wielu \u017cyciowych norm. Do Komsomo\u0142u wst\u0105pi\u0142em miesi\u0105c przed uko\u0144czeniem szko\u0142y pod gro\u017ab\u0105, \u017ce nie przyjm\u0105 mnie na studia. A przecie\u017c nie mia\u0142em \u017cadnych nauczycieli-dysydent\u00f3w, kt\u00f3rzy wk\u0142adaliby mi do g\u0142owy inne idee. To poczucie obco\u015bci rodzi\u0142o si\u0119 samo. Stopniowo.<\/p>\n

Historii represji stalinowskich nie uczono. A je\u015bli ju\u017c pojawia\u0142 si\u0119 temat, wyk\u0142adowca stwierdza\u0142: winni zostali ukarani, niewinnych zrehabilitowano \u2013 nie ma o czym rozmawia\u0107!<\/p>\n

Studenci, kt\u00f3rzy \u201ewym\u0105drzali si\u0119\u201d, na wszystkich uczelniach \u2013 tak\u017ce na naszym wydziale historii w Grodnie \u2013 byli pod szczeg\u00f3ln\u0105 obserwacj\u0105. Nie lubiano takich os\u00f3b, cho\u0107 na ka\u017cdym normalnym uniwersytecie by\u0142yby dum\u0105 uczelni. Edukacja powinna uczy\u0107 my\u015blenia i rozwija\u0107 krytyczne, samodzielne rozumowanie, a nie tylko wymaga\u0107: s\u0142uchaj i powtarzaj. Kiedy\u015b nawet us\u0142ysza\u0142em: jeste\u015b inteligentnym studentem, ale co\u015b z tob\u0105 nie tak.<\/p>\n

\u2013 A co by\u0142o w g\u0142owach \u00f3wczesnego studenckiego \u201emy\u201d? Jak sami t\u0142umaczyli\u015bcie sobie, dlaczego wok\u00f3\u0142 dzieje si\u0119 co\u015b z\u0142ego? <\/em><\/p>\n

\u2013 Wielu my\u015bla\u0142o w ramach \u201eparadygmatu leninowskiego\u201d. Jakoby W\u0142odzimierz Iljicz by\u0142 dobry, ale jego nast\u0119pcy \u017ali i zepsuli \u201esprawiedliwy leninizm\u201d. Tak przejawia\u0142a si\u0119 nasza \u00f3wczesna radziecko\u015b\u0107. Chcieli\u015bmy zmian, ale wyobra\u017cali\u015bmy je sobie jako powr\u00f3t do jakich\u015b \u201ew\u0142a\u015bciwych norm\u201d, cho\u0107 to w\u0142a\u015bnie przyw\u00f3dca by\u0142 g\u0142\u00f3wnym tw\u00f3rc\u0105 dyktatury proletariatu i ideowym inspiratorem masowych represji, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142y si\u0119 jeszcze przed Stalinem.<\/p>\n

Mieli\u015bmy specjalny kurs \u201eKrytyka bur\u017cuazyjnych falsyfikacji historii\u201d, z kt\u00f3rego mogli\u015bmy si\u0119 czego\u015b dowiedzie\u0107 o alternatywnych spojrzeniach na histori\u0119 Bia\u0142orusi i ZSRR, ale by\u0142y to informacje bardzo specyficzne. Nie mieli\u015bmy dost\u0119pu do \u017ar\u00f3de\u0142 pierwotnych. Kiedy pewnego razu poszed\u0142em do Grodzie\u0144skiego Archiwum Obwodowego, \u017ceby dowiedzie\u0107 si\u0119 o dzia\u0142alno\u015bci partyzant\u00f3w rejonu s\u0142onimskiego, nie wpuszczono mnie. Potrzebne by\u0142o specjalne zezwolenie wydawane przez KGB. Bardzo poruszy\u0142a mnie ta tajno\u015b\u0107 dotycz\u0105ca \u201em\u015bcicieli ludu\u201d.<\/p>\n

Obawiam si\u0119, \u017ce dzi\u015b to samo mo\u017cna powiedzie\u0107 o wsp\u00f3\u0142czesnych wydzia\u0142ach humanistycznych. Je\u015bli ocenia\u0107 wed\u0142ug europejskich kryteri\u00f3w, w kraju nie ma ani jednego prawdziwego uniwersytetu. Istnieje szkolnictwo wy\u017csze jako system, ale nie ma uniwersytet\u00f3w\u2026 Dla systemu radzieckiego czy postsowieckiego s\u0105 niebezpieczne.<\/p>\n

\u2013 Czy w codziennym \u017cyciu ludzie odczuwali r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy Bia\u0142orusi\u0105 a Zwi\u0105zkiem Radzieckim? Czy by\u0142o to jedno i to samo?<\/em><\/p>\n

\u2013 Wszyscy pochodzili\u015bmy z ZSRR\u2026 W\u015br\u00f3d student\u00f3w, poza typowymi homo sovieticus, byli te\u017c tacy, kt\u00f3rzy orientowali si\u0119 na Rosj\u0119 i jej bohater\u00f3w. Brakowa\u0142o nam w\u0142asnych bohater\u00f3w historycznych. W pami\u0119ci funkcjonowa\u0142 chyba tylko Kalinowski \u2013 i to nie tyle dzi\u0119ki pracy naukowc\u00f3w, ile dzi\u0119ki znanej powie\u015bci U\u0142adzimira Karatkiewicza.<\/p>\n

Mimo wszystko wi\u0119kszo\u015b\u0107 prowadzi\u0142a zwyczajne \u017cycie radzieckie, ale i bia\u0142oruskie \u2013 niepubliczne, nieafiszowane. Chodzi o dobrze ukryt\u0105 bia\u0142orusko\u015b\u0107. Kiedy jako studenci je\u017adzili\u015bmy na wycieczki do Leningradu czy kraj\u00f3w ba\u0142tyckich, bardzo wyra\u017anie odczuwali\u015bmy swoj\u0105 odmienno\u015b\u0107 i zaczynali\u015bmy rozumie\u0107 przynale\u017cno\u015b\u0107 do w\u0142asnej kultury i tradycji.<\/p>\n

Pytam: \u201eKiedy \u017cy\u0142o si\u0119 pani lepiej: teraz czy wcze\u015bniej, za Sowiet\u00f3w?\u201d. A kobieta nie rozumie: \u201eTeraz \u2013 to znaczy kiedy?\u201d. Cho\u0107 BSRR nie istnieje ju\u017c od dziesi\u0119ciu lat<\/strong><\/p>\n

\u2013 Kiedy zacz\u0119\u0142a rozpada\u0107 si\u0119 wiara w radzieck\u0105 wersj\u0119 \u017cycia? Co sk\u0142oni\u0142o pana do jej przewarto\u015bciowania?<\/em><\/p>\n

\u2013 Po pierwsze, ogromn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a gorbaczowowska pierestrojka. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 pojawia\u0107 informacje o tragicznych kartach historii, za kt\u00f3re odpowiedzialno\u015b\u0107 ponosi\u0142 nie Stalin czy Chruszczow, lecz ca\u0142y komunistyczny system w\u0142adzy. Publikacje w gazetach i czasopismach zmusza\u0142y do przemy\u015blenia nie tylko w\u0142asnej przesz\u0142o\u015bci, ale tak\u017ce wsp\u00f3\u0142czesnego \u017cycia.<\/p>\n

Po drugie \u2013 katastrofa czarnobylska. Zada\u0142a ona pot\u0119\u017cny cios wierze w system radziecki. Nawet nie sama awaria, lecz spos\u00f3b, w jaki w\u0142adze ukrywa\u0142y prawd\u0119 i oszukiwa\u0142y ludzi.<\/p>\n

Po trzecie \u2013 wojna w Afganistanie. Wielu, w tym ja i moi koledzy ze studi\u00f3w, zadawa\u0142o sobie wtedy pytania: po co ta wojna? Za co gin\u0105 ch\u0142opcy?<\/p>\n

Na mieszka\u0144c\u00f3w Grodzie\u0144szczyzny silnie wp\u0142yn\u0119\u0142y tak\u017ce wydarzenia w Polsce. Mam na my\u015bli wybuch polskiej \u201eSolidarno\u015bci\u201d jako robotniczego ruchu antykomunistycznego. Grodzie\u0144ska wie\u017ca telewizyjna odbiera\u0142a dwa polskie programy. Na w\u0142asne oczy widzieli\u015bmy, co dzieje si\u0119 u s\u0105siad\u00f3w z \u201eobozu socjalistycznego\u201d. Pami\u0119tam reporta\u017c z podpisania porozumienia mi\u0119dzy opozycj\u0105 a w\u0142adz\u0105. Lech Wa\u0142\u0119sa sk\u0142ada\u0142 podpis wielkim d\u0142ugopisem z wizerunkiem papie\u017ca Jana Paw\u0142a II.<\/p>\n

\u2013 Pami\u0119ta pan w\u0142asn\u0105 drog\u0119 ku bia\u0142orusko\u015bci?<\/em><\/p>\n

\u2013 Zacz\u0119\u0142a si\u0119 ju\u017c w S\u0142onimiu: od babci i dziadka, od brzeg\u00f3w Kana\u0142u Ogi\u0144skiego, nad kt\u00f3rym mieszka\u0142em, od XVI-wiecznego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Andrzeja obok mojej szko\u0142y. Potem szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 odegra\u0142y takie ksi\u0105\u017cki jak \u201ePami\u0119\u0107 o legendach\u201d Kastusia Tarasaua, prace Miko\u0142y Jermalowicza i Miko\u0142y U\u0142aszczyka.<\/p>\n

Zacz\u0105\u0142em pracowa\u0107 w szkole w czasie, gdy radzieckie podr\u0119czniki traci\u0142y autorytet, a nauczyciele zyskali rzadk\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 nauczania zgodnie z w\u0142asnym rozumieniem i inspiracj\u0105. Historia Bia\u0142orusi po raz pierwszy sta\u0142a si\u0119 osobnym przedmiotem i mog\u0142em planowa\u0107 zaj\u0119cia, opowiada\u0107 dzieciom o przesz\u0142o\u015bci kraju tak, jak sam j\u0105 widzia\u0142em i rozumia\u0142em.<\/p>\n

Wielk\u0105 rol\u0119 odegra\u0142y r\u00f3wnie\u017c zmiany w \u015brodowisku grodzie\u0144skiej inteligencji. Powsta\u0142 klub historyczno-kulturalny \u201ePochodnia\u201d, z wyk\u0142adami przyje\u017cd\u017ca\u0142 do nas Miko\u0142a Jermalowicz\u2026 Dost\u0119pne sta\u0142y si\u0119 dzie\u0142a wcze\u015bniej przechowywane w zbiorach zastrze\u017conych, na przyk\u0142ad \u201eKr\u00f3tka historia Bia\u0142orusi\u201d Wac\u0142aua \u0141astouskiego.<\/p>\n

Kiedy latem 1990 roku przygotowywa\u0142em si\u0119 do egzamin\u00f3w na aspirantur\u0119 w Instytucie Historii Narodowej Akademii Nauk, du\u017co czyta\u0142em i w nowy spos\u00f3b przemy\u015bliwa\u0142em prace Miko\u0142y U\u0142aszczyka. Do nauki trafi\u0142em do\u015b\u0107 p\u00f3\u017ano, w wieku trzydziestu lat. Gdyby nie przemiany spo\u0142eczne i polityczne, nigdy bym si\u0119 na to nie odwa\u017cy\u0142. Nie chcia\u0142em by\u0107 radzieckim historykiem\u2026 Zmiany dawa\u0142y szans\u0119 na inne rozumienie przesz\u0142o\u015bci. By\u0142 to czas poszukiwania i odkrywania Bia\u0142orusi, przywracania pami\u0119ci historycznej.<\/p>\n

\u2013 Pami\u0119ta pan w\u0142asne odczucia zwi\u0105zane z og\u0142oszeniem niepodleg\u0142o\u015bci?<\/em><\/p>\n

\u2013 Przemiany robi\u0142y wra\u017cenie\u2026 Pami\u0119tam rado\u015b\u0107, gdy Bia\u0142oru\u015b odwiedzi\u0142 prezydent Finlandii. Zdaje si\u0119, \u017ce by\u0142a to jedna z pierwszych wizyt na tak wysokim szczeblu politycznym. Cieszy\u0142em si\u0119: uznaj\u0105 nas! Nie mia\u0142em jednak poczucia, \u017ce stali\u015bmy si\u0119 naprawd\u0119 niepodlegli. W \u017cyciu Grodna nie by\u0142o wida\u0107 zmian. Rz\u0105dzili ci sami szefowie\u2026<\/p>\n

Pod koniec lat 90. podczas jednej z wypraw badawczych z zakresu historii m\u00f3wionej zapyta\u0142em kobiet\u0119 na wsi:<\/p>\n

\u2013 Kiedy \u017cy\u0142o si\u0119 pani lepiej? Za Sowiet\u00f3w czy teraz?<\/p>\n

Kobieta przestraszy\u0142a si\u0119:<\/p>\n

\u2013 A teraz \u2013 to znaczy kiedy?!<\/p>\n

W swoim odczuciu \u017cy\u0142a \u201eza Sowiet\u00f3w\u201d i nadal tak \u017cy\u0142a.<\/p>\n

Naprawd\u0119 niepodleg\u0142\u0105 Bia\u0142oru\u015b opisa\u0142 w swoim s\u0142ynnym eseju U\u0142adzimir Ar\u0142ou. Ale ani ja, ani inni mieszka\u0144cy takiej Bia\u0142orusi nie znali\u015bmy. \u00d3wczesn\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107 najmocniej odczuwa\u0142em w tym, \u017ce zacz\u0119li\u015bmy bada\u0107 i pisa\u0107 histori\u0119 w\u0142asnego narodu i kraju\u2026<\/p>\n

\u2013 Skoro nawet pan tego nie widzia\u0142, to tym bardziej zwykli ludzie?<\/em><\/p>\n

\u2013 Od razu skupili si\u0119 na \u201ezaj\u0105czkach\u201d [\u00f3wczesnych bia\u0142oruskich banknotach], potem na nowych rublach. Dominowa\u0142y warunki materialne i codzienne problemy. Nawet w bia\u0142oruskim \u015brodowisku intelektualnym, w kt\u00f3rym obraca\u0142em si\u0119 po rozpocz\u0119ciu zaocznej aspirantury, nie odczuwa\u0142o si\u0119 euforii w rodzaju: \u201eTeraz mo\u017cemy budowa\u0107 now\u0105 woln\u0105 Bia\u0142oru\u015b!\u201d. Utrzymywa\u0142o si\u0119 silne przywi\u0105zanie do Moskwy i Rosji. Nawet po podpisaniu porozumie\u0144 bia\u0142owieskich w Wiskulach \u00f3wczesna polityka nie przekonywa\u0142a, \u017ce jeste\u015bmy naprawd\u0119 wolni i niepodlegli. Przynajmniej ja mia\u0142em pewne w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n

\u2013 Grodno graniczy z Litw\u0105. Co widzia\u0142 pan, por\u00f3wnuj\u0105c \u017cycie po obu stronach granicy?<\/em><\/p>\n

\u2013 Na pocz\u0105tku lat 90. pisa\u0142em prac\u0119 kandydack\u0105 o bia\u0142oruskich Polakach w rewolucji lat 1905\u20131907 i do\u015b\u0107 cz\u0119sto przyje\u017cd\u017ca\u0142em na d\u0142ugo do archiw\u00f3w i bibliotek Wilna. Mieszka\u0142em w wynajmowanych mieszkaniach i bezpo\u015brednio widzia\u0142em, odczuwa\u0142em problemy gospodarcze Litwy. \u017bycie gwa\u0142townie podro\u017ca\u0142o, nie dzia\u0142a\u0142o ogrzewanie\u2026 Dzi\u0119ki Bogu zimy by\u0142y cieplejsze ni\u017c w moim dzieci\u0144stwie. Litwinom by\u0142o ci\u0119\u017cko, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 rozumia\u0142a warto\u015b\u0107 wolno\u015bci i \u017cy\u0142a w przekonaniu, \u017ce \u201emy, Litwini, mamy w\u0142asn\u0105 histori\u0119 i musimy mie\u0107 w\u0142asne niepodleg\u0142e pa\u0144stwo\u201d.<\/p>\n

\u017bycie kulturalne dos\u0142ownie tam zawrza\u0142o. Pa\u0144stwo aktywnie wspiera\u0142o rozw\u00f3j j\u0119zyka, literatury, sztuki i nauki historycznej. Moi koledzy zacz\u0119li \u017cy\u0107 i pracowa\u0107 zupe\u0142nie inaczej. Czuli wsparcie rz\u0105du i szerokie zainteresowanie spo\u0142eczne swoimi badaniami. A na Bia\u0142orusi nic podobnego: po wyborze Alaksandra \u0141ukaszenki na prezydenta historycy stan\u0119li przed wyborem: albo s\u0142u\u017cy\u0107 nowej w\u0142adzy, kt\u00f3ra demonstracyjnie pr\u00f3bowa\u0142a przywr\u00f3ci\u0107 na Bia\u0142orusi normy radzieckiej rzeczywisto\u015bci, albo stopniowo traci\u0107 miejsca pracy i stawa\u0107 si\u0119 niezale\u017cnymi badaczami.<\/p>\n

\u2013 Zgodnie z nowymi paszportami zostali\u015bmy obywatelami Republiki Bia\u0142orusi, ale w rzeczywisto\u015bci nie uzyskali\u015bmy samodzielnego pa\u0144stwa?<\/em><\/p>\n

\u2013 Ca\u0142kowicie si\u0119 zgadzam. Niewielka grupa deputowanych opozycyjnych Rady Najwy\u017cszej XII kadencji faktycznie zmusi\u0142a bia\u0142orusko-radziecki parlament do przyj\u0119cia odpowiednich ustaw i zatwierdzenia historycznych symboli pa\u0144stwowych. Ten sukces wymaga\u0142 ogromnego wysi\u0142ku.<\/p>\n

A je\u015bli m\u00f3wi\u0107 o zmianach w\u0142adz lokalnych, to na przyk\u0142ad grodzie\u0144ska nomenklatura praktycznie si\u0119 nie zmieni\u0142a. Pojawi\u0142 si\u0119 chyba tylko Alaksandr Milinkiewicz jako zast\u0119pca przewodnicz\u0105cego miejskiego komitetu wykonawczego. Jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 przyczyni\u0142a si\u0119 do odrodzenia historii i kultury Grodna oraz regionu. Jego \u017cyczliwo\u015b\u0107 i inteligencja mog\u0142y sta\u0107 si\u0119 wizyt\u00f3wk\u0105 przemian w Grodnie, ale nie\u2026<\/p>\n

\u2013 Dzi\u015b mo\u017cna us\u0142ysze\u0107, \u017ce okre\u015blenie \u201edeputowani niepodleg\u0142o\u015bci\u201d to przesada. Podobno Zwi\u0105zek Radziecki i tak si\u0119 rozpada\u0142 i pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej uzyskaliby\u015bmy niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Nie zgadza si\u0119 pan?<\/em><\/p>\n

\u2013 Uwa\u017cam ten termin za ca\u0142kowicie sprawiedliwy. Oko\u0142o trzydziestu deputowanych wk\u0142ada\u0142o kolosalny wysi\u0142ek w walk\u0119 z nomenklatur\u0105 partyjn\u0105 o \u201ePogo\u0144\u201d i bia\u0142o-czerwono-bia\u0142\u0105 flag\u0119.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie Zwi\u0105zek Radziecki si\u0119 rozsypa\u0142 i niepodleg\u0142o\u015b\u0107 zapewne og\u0142osiliby nawet komuni\u015bci. Ale pytanie brzmi: w jakiej formie? Wszystko mog\u0142o potoczy\u0107 si\u0119 wed\u0142ug zupe\u0142nie innego scenariusza. Bardzo mo\u017cliwe, \u017ce zamiast Republiki Bia\u0142orusi mieliby\u015bmy dzi\u015b jaki\u015b Kraj P\u00f3\u0142nocno-Zachodni Federacji Rosyjskiej. Dzi\u0119ki opozycji na pocz\u0105tku lat 90. nast\u0105pi\u0142 silny impuls w kierunku samostanowienia narodowego i pa\u0144stwa narodowego, kt\u00f3rego p\u00f3\u017aniejsze przemiany polityczne nie zdo\u0142a\u0142y przekre\u015bli\u0107. Ten impuls odczuwa si\u0119 nawet dzi\u015b. Dla mnie ta grupa ca\u0142kowicie zas\u0142u\u017cenie nosi miano \u201edeputowanych niepodleg\u0142o\u015bci\u201d.<\/p>\n

Historyk przypomina bajkowego ludo\u017cerc\u0119 \u2013 tam, gdzie pachnie ludzkim mi\u0119sem, czeka na niego zdobycz<\/strong><\/p>\n

\u2013 Kiedy cz\u0142owiek w historii sta\u0142 si\u0119 dla pana wa\u017cniejszy ni\u017c \u201ewielkie\u201d procesy spo\u0142eczne i polityczne?<\/em><\/p>\n

\u2013 Bardzo silny wp\u0142yw wywar\u0142a na mnie ksi\u0105\u017cka francuskiego historyka Marca Blocha \u201ePochwa\u0142a historii, czyli o zawodzie historyka\u201d. To klasyczna praca przedstawiciela szko\u0142y historycznej \u201eAnnales\u201d. Francuski badacz por\u00f3wna\u0142 historyka do bajkowego ludo\u017cercy, kt\u00f3ry szuka zdobyczy tam, gdzie \u201epachnie ludzkim mi\u0119sem\u201d.<\/p>\n

Przesz\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 wcze\u015bniej bada\u0142em, by\u0142a ca\u0142kowicie bezosobowa. Je\u015bli pojawia\u0142y si\u0119 w niej postacie, s\u0142u\u017cy\u0142y zazwyczaj jako ilustracja charakterystyki okre\u015blonego \u015brodowiska spo\u0142ecznego albo proces\u00f3w spo\u0142eczno-gospodarczych. W \u00f3wczesnej historiografii nie by\u0142o miejsca dla cz\u0142owieka jako odr\u0119bnej jednostki, z jego w\u0142asnym \u015bwiatopogl\u0105dem. W\u0142a\u015bnie dlatego by\u0142a taka nieciekawa.<\/p>\n

W swoich badaniach coraz bardziej przekonywa\u0142em si\u0119, \u017ce historia mo\u017ce przemawia\u0107 poprzez \u017cycie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 konkretnej osoby \u2013 i taki wymiar przesz\u0142o\u015bci czyni nauk\u0119 bli\u017csz\u0105 i ciekawsz\u0105. Przez ludzkie losy lepiej rozumiemy zar\u00f3wno same procesy, jak i wybory ludzi w okre\u015blonych okoliczno\u015bciach. Daje to nadziej\u0119, \u017ce przynajmniej niekt\u00f3re lekcje przesz\u0142o\u015bci zostan\u0105 przyswojone i spo\u0142ecze\u0144stwo przestanie powtarza\u0107 te same b\u0142\u0119dy.<\/p>\n

Punktem zwrotnym by\u0142a dla mnie praca nad biografi\u0105 bia\u0142oruskiego polityka Romana Skirmunta (1868\u20131939) oraz badania nad fenomenem krajowc\u00f3w. Ci ostatni nale\u017celi przede wszystkim do spo\u0142eczno\u015bci Polak\u00f3w Kraju Bia\u0142orusko-Litewskiego i wyst\u0119powali w interesie wszystkich jego narod\u00f3w w chwili, gdy epoka nacjonalizm\u00f3w grozi\u0142a bardzo powa\u017cnymi konfliktami.<\/p>\n

\u2013 Czy dobrze rozumiem, \u017ce drugim wa\u017cnym czynnikiem pa\u0144skiej przemiany zawodowej sta\u0142a si\u0119 historia m\u00f3wiona? <\/em><\/p>\n

\u2013 Jej podstawow\u0105 metod\u0119 opracowali socjologowie, mam na my\u015bli wywiad. Historia m\u00f3wiona to rozmowy ze \u015bwiadkami przesz\u0142o\u015bci, utrwalanie pami\u0119ci indywidualnej i badanie pami\u0119ci zbiorowej. Moje pierwsze tematy by\u0142y zwi\u0105zane z II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, \u017cyciem na tak zwanej granicy ryskiej, kt\u00f3ra w 1921 roku przeci\u0119\u0142a ziemie bia\u0142oruskie, z powojenn\u0105 kolektywizacj\u0105 na Zachodniej Bia\u0142orusi, a tak\u017ce z Romanem Skirmuntem. Wspomnienia o nim nagrywali\u015bmy w jego rodzinnej wsi Porzecze w rejonie pi\u0144skim i w okolicznych wsiach.<\/p>\n

Historia m\u00f3wiona jest cenna nie tyle ze wzgl\u0119du na dok\u0142adno\u015b\u0107 fakt\u00f3w, bo ludzka pami\u0119\u0107 cz\u0119sto si\u0119 myli, ile dlatego, \u017ce przekazuje osobisty stosunek ludzi do wydarze\u0144. W licznych opowie\u015bciach autobiograficznych \u2013 to podstawowa metoda moich bada\u0144 \u2013 ta sama II wojna \u015bwiatowa zabrzmia\u0142a zupe\u0142nie inaczej. Bez \u017cadnego patosu: po prostu ludzki b\u00f3l i tragedia. Tragedia narodu nie mia\u0142a charakteru \u201eWielkiej Wojny Ojczy\u017anianej narodu radzieckiego\u201d\u2026<\/p>\n

Te kwestie sta\u0142y si\u0119 moim drogowskazem i przyczyni\u0142y si\u0119 do powstania prac, w kt\u00f3rych cz\u0142owiek zajmuje nale\u017cne mu miejsce.<\/p>\n

\u2013 Kiedy Piotrek czy Janina wspominaj\u0105 to, co by\u0142o p\u00f3\u0142 wieku temu, opowiadaj\u0105 o przesz\u0142o\u015bci czy o sobie wsp\u00f3\u0142czesnych w tamtym odleg\u0142ym czasie?<\/em><\/p>\n

\u2013 Nie trzeba chyba m\u00f3wi\u0107, jak z\u0142o\u017conym zjawiskiem jest pami\u0119\u0107, w kt\u00f3rej przesz\u0142o\u015b\u0107 zawsze splata si\u0119 z tera\u017aniejszo\u015bci\u0105. Wspomnienia \u015bwiadka historii przechodz\u0105 przez filtr jego w\u0142asnego do\u015bwiadczenia \u017cyciowego. Na rozmow\u0119 wp\u0142ywa tak\u017ce to, kto przeprowadza wywiad i jak formu\u0142uje pytania\u2026 Ale gdy ma si\u0119 setki rozm\u00f3w, zaczyna si\u0119 wy\u0142ania\u0107 wsp\u00f3lny obraz pokolenia, kt\u00f3re prze\u017cy\u0142o tragiczny bia\u0142oruski XX wiek.<\/p>\n

W opowie\u015bciach autobiograficznych nie ma wielkich kategorii ideologicznych czy politycznych. W centrum rozmowy znajduje si\u0119 cz\u0142owiek, jego sukcesy i pora\u017cki, osobiste prze\u017cycia.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie takie spojrzenie jest subiektywne. Ale od historii w og\u00f3le nie nale\u017cy oczekiwa\u0107 jakiej\u015b obiektywno\u015bci. Tworz\u0105 j\u0105 i opisuj\u0105 ludzie. Tak\u017ce oficjalne dokumenty, kt\u00f3re czasem uwa\u017ca si\u0119 za podstawow\u0105 baz\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105 bada\u0144, s\u0105 tworzone przez ludzi, kt\u00f3rzy zazwyczaj nie znaj\u0105 ca\u0142ej prawdy. A czasem \u015bwiadomie j\u0105 ukrywaj\u0105, poniewa\u017c ka\u017cdy taki dokument ma konkretnego adresata, od czego mo\u017ce zale\u017ce\u0107 \u017cycie autora \u015bwiadectwa.<\/p>\n

W badaniu historii posta\u0107 cz\u0142owieka \u2013 zar\u00f3wno jako podmiotu, jak i przedmiotu bada\u0144 \u2013 musi by\u0107 centralna.<\/p>\n

Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, dominuj\u0105cym tematem autobiografii pokolenia naszych dziadk\u00f3w i bab\u0107 pozostawa\u0142a miniona wojna. Spo\u015br\u00f3d wszystkich p\u00f3\u017aniejszych wydarze\u0144 chyba tylko rozpad Zwi\u0105zku Radzieckiego zajmowa\u0142 r\u00f3wnie wa\u017cne miejsce.<\/p>\n

\u2013 Czy pami\u0119\u0107 ludowa pokrywa\u0142a si\u0119 z oficjalnymi ramami ideologicznymi?<\/em><\/p>\n

\u2013 Wspomnienia ustne maj\u0105 niewiele wsp\u00f3lnego z podr\u0119cznikami radzieckimi i wsp\u00f3\u0142czesnymi. Wed\u0142ug \u015bwiadk\u00f3w w tragedii Bia\u0142orusi nie brakowa\u0142o element\u00f3w wojny domowej. Bardzo uderza\u0142o tak\u017ce to, \u017ce nie pojawia\u0142 si\u0119 temat zwyci\u0119stwa. Nadej\u015bcie Sowiet\u00f3w zako\u0144czy\u0142o wojn\u0119 z hitlerowskimi Niemcami, ale nie przynios\u0142o miejscowym prawdziwego pokoju. W\u0142adza zacz\u0119\u0142a ustanawia\u0107 w\u0142asne porz\u0105dki i wyszukiwa\u0107 kolejnych \u201ewrog\u00f3w ludu\u201d.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d setek rozm\u00f3wc\u00f3w nie pami\u0119tam nikogo, kto w swojej pami\u0119ci w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b wyr\u00f3\u017cnia\u0142by dzie\u0144 9 maja 1945 roku.<\/p>\n

Wed\u0142ug nich wojna by\u0142a nieprzerwan\u0105 tragedi\u0105, w kt\u00f3rej nawet niemieccy \u017co\u0142nierze czasem jawili si\u0119 jako ofiary i zak\u0142adnicy okoliczno\u015bci. Ludzie nie czuli wobec nich nienawi\u015bci. To ca\u0142kowicie przeczy propagandzie przepe\u0142nionej heroizmem i has\u0142ami \u201ePowt\u00f3rzymy!\u201d czy \u201eDojdziemy do Berlina!\u201d. Ci, kt\u00f3rzy prze\u017cyli ten straszny czas, \u017cyj\u0105 z g\u0142\u0119bokim przekonaniem, \u017ce przemoc zbrojna jest z\u0142em, kt\u00f3re nigdy i nigdzie nie mo\u017ce by\u0107 sposobem rozwi\u0105zywania problem\u00f3w. We wszystkich rozmowach obecne by\u0142o silne nastawienie antywojenne.<\/p>\n

Na Grodzie\u0144szczy\u017anie istnia\u0142 tak\u017ce krytyczny stosunek do partyzant\u00f3w, kt\u00f3rych mieszka\u0144cy wsi czasem bali si\u0119 nie mniej ni\u017c hitlerowc\u00f3w. Nie brakowa\u0142o ci\u0119\u017ckich i tragicznych wspomnie\u0144. Za takie wspomnienia mo\u017cna dzi\u015b na Bia\u0142orusi zapewne odpowiada\u0107 karnie.<\/p>\n

W\u0142a\u015bnie podczas tych rozm\u00f3w zrozumia\u0142em ironiczny sens okre\u015blenia \u201erepublika partyzancka\u201d. Kiedy zapyta\u0142em o to poj\u0119cie, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce narodzi\u0142o si\u0119 po wojnie, kiedy byli dow\u00f3dcy i komisarze obj\u0119li kierownicze stanowiska w kraju, zostali prze\u0142o\u017conymi. Dlatego w\u0142a\u015bnie\u2026<\/p>\n

\u2013 A jak zapami\u0119tano rozpad ZSRR?<\/em><\/p>\n

\u2013 Wydarzenie to zbieg\u0142o si\u0119 z gwa\u0142townym pogorszeniem sytuacji materialnej, utrat\u0105 warto\u015bci oszcz\u0119dno\u015bci bankowych i pustymi p\u00f3\u0142kami w sklepach. Dlatego dla starszego pokolenia koniec znanego pa\u0144stwa wygl\u0105da\u0142 raczej na kolejne nieszcz\u0119\u015bcie. Radzieck\u0105 nostalgi\u0119 skutecznie podsyca\u0142a propaganda ekipy \u201ewczesnego \u0141ukaszenki\u201d, kt\u00f3ry obiecywa\u0142 odrodzenie \u201eniez\u0142omnego zwi\u0105zku\u201d. Znajdowa\u0142o to zrozumienie u wielu moich starszych respondent\u00f3w.<\/p>\n

Droga konfrontacji i wzajemnego ostracyzmu wed\u0142ug zasady \u201eja jestem dobrym Bia\u0142orusinem, a ty z\u0142ym\u201d prowadzi donik\u0105d<\/strong><\/p>\n

\u2013 Szczeg\u00f3lne miejsce w pa\u0144skiej biografii naukowej zajmuje Roman Skirmunt. Dlaczego w\u0142a\u015bnie on?<\/em><\/p>\n

\u2013 Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 od pracy kandydackiej, kiedy po raz pierwszy zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z jego postaci\u0105. Zdumiewa\u0142a jego biografia polityczna. Na pocz\u0105tku XX wieku Skirmunt by\u0142 deputowanym rosyjskiej Dumy Pa\u0144stwowej, p\u00f3\u017aniej sta\u0142 si\u0119 jednym z przyw\u00f3dc\u00f3w i premierem Bia\u0142oruskiej Republiki Ludowej, a w okresie mi\u0119dzywojennym zosta\u0142 wybrany senatorem w Polsce. W naszej historii nie ma innej osoby z tak r\u00f3\u017cnorodn\u0105 i bogat\u0105 biografi\u0105 polityczn\u0105. Chcia\u0142em zrozumie\u0107, co le\u017ca\u0142o u podstaw jego wybor\u00f3w. Czy towarzyszy\u0142y im zasadnicze zmiany samo\u015bwiadomo\u015bci?<\/p>\n

Odpowiedzi pocz\u0105tkowo tradycyjnie szuka\u0142em w archiwach Bia\u0142orusi, Litwy, Polski i Rosji. Ale pewnego razu nagle zda\u0142em sobie spraw\u0119, \u017ce mog\u0119 pojecha\u0107 do wsi Porzecze, gdzie mieszka\u0142 i zosta\u0142 zabity, i porozmawia\u0107 z lud\u017ami, kt\u00f3rzy mogli co\u015b pami\u0119ta\u0107.<\/p>\n

Jak zwykle korzysta\u0142em z metody narracji autobiograficznej. Nie zadawa\u0142em pyta\u0144 o Skirmunta, lecz prosi\u0142em mieszka\u0144c\u00f3w Porzecza i okolicznych wsi, by opowiedzieli o swoim \u017cyciu. Szybko odkry\u0142em, \u017ce Roman Skirmunt jest nieod\u0142\u0105czn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wszystkich wspomnie\u0144 autobiograficznych w tym zak\u0105tku Polesia. Opowiadali o nim nawet ci, kt\u00f3rzy nie znali go osobi\u015bcie i urodzili si\u0119 znacznie p\u00f3\u017aniej. Jego duch dos\u0142ownie unosi\u0142 si\u0119 nad okolic\u0105. Dla moich rozm\u00f3wc\u00f3w wspomnienia o \u201edobrym panu\u201d i jego tragicznej \u015bmierci sta\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 w\u0142asnego \u017cycia. Tymczasem literatura radziecka przedstawia\u0142a go jako okrutnego wyzyskiwacza.<\/p>\n

Jako historyk bardzo chcia\u0142em przywr\u00f3ci\u0107 godnego cz\u0142owieka bia\u0142oruskiej pami\u0119ci historycznej. Dokument\u00f3w musia\u0142em szuka\u0107 w archiwach o\u015bmiu kraj\u00f3w. Pracy archiwalnej towarzyszy\u0142y wyprawy z zakresu historii m\u00f3wionej, dotycz\u0105ce ju\u017c nie tylko g\u0142\u00f3wnego bohatera, ale tak\u017ce innych Skirmunt\u00f3w z bia\u0142oruskiego Polesia. Ksi\u0105\u017cka \u201eRoman Skirmunt (1868\u20131939): biografia obywatela Kraju\u201d ukaza\u0142a si\u0119 w wydawnictwie \u0179miciera Ko\u0142asa w 2018 roku. To rezultat prawie dwudziestoletnich bada\u0144. Rozmy\u015blaj\u0105c nad t\u0105 prac\u0105, mog\u0119 wyzna\u0107, \u017ce gdy pisa\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119 o Romanie Skirmuncie, jego posta\u0107 kszta\u0142towa\u0142a mnie jako historyka\u2026<\/p>\n

\u2013 Jak rozumie pan samookre\u015blenie \u201eBia\u0142orusin kultury polskiej\u201d?<\/em><\/p>\n

\u2013 Przynale\u017cno\u015b\u0107 narodowa to przede wszystkim osobisty wyb\u00f3r. Rodzina Skirmunt\u00f3w by\u0142a polskoj\u0119zyczna, a okolica m\u00f3wi\u0142a gwar\u0105 polesk\u0105. Romanowi, kiedy zacz\u0105\u0142 publicznie przemawia\u0107 po bia\u0142orusku, nie by\u0142o \u0142atwo, cz\u0119sto wplata\u0142 poleskie formy. W latach 1917\u20131918 bia\u0142orusko\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 jego \u015bwiadomym wyborem. I nie tylko jego! Powsta\u0142a wtedy do\u015b\u0107 wp\u0142ywowa grupa przedstawicieli arystokracji i zamo\u017cnej szlachty, kt\u00f3rzy wybrali Bia\u0142oru\u015b.<\/p>\n

\u2013 Wymie\u0144my kilka nazwisk?<\/em><\/p>\n

\u2013 Antoni Radziwi\u0142\u0142 i Hieronim Drucki-Lubecki, ksi\u0119\u017cna Maria Magdalena Radziwi\u0142\u0142, Edward Woyni\u0142\u0142owicz\u2026 Socjali\u015bci krytykowali Skirmunta, twierdz\u0105c, \u017ce chce stworzy\u0107 parti\u0119 wielkich \u201eobszarnik\u00f3w\u201d. Jednak dla tych ludzi Bia\u0142oru\u015b sta\u0142a si\u0119 \u015bwiadomym wyborem politycznym. Mog\u0142o ich by\u0107 wi\u0119cej, lecz w ruchu dominowali socjali\u015bci, a rewolucja w Imperium Rosyjskim zmierza\u0142a ku szybkiej radykalizacji nastroj\u00f3w ni\u017cszych warstw spo\u0142ecznych, kt\u00f3re po raz pierwszy poczu\u0142y si\u0119 podmiotem politycznym. Czasem my\u015bl\u0119: gdyby w latach 1917\u20131918 powsta\u0142 sojusz polityczny zamo\u017cnej i wp\u0142ywowej elity z socjalistami, gdyby bracia \u0141uckiewiczowie i \u0141astouski, Waronka i \u017by\u0142unowicz zgodzili si\u0119 na to, Bia\u0142oruska Republika Ludowa mia\u0142aby znacznie wi\u0119ksze szanse na niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n

\u2013 Co historia tych bada\u0144 zmieni\u0142a w pa\u0144skim rozumieniu bia\u0142oruskiego \u201emy\u201d?<\/em><\/p>\n

\u2013 Dla mnie jest to przyk\u0142ad bardzo szerokiej, inkluzywnej bia\u0142orusko\u015bci, kt\u00f3ra nie ogranicza si\u0119 do kryterium j\u0119zykowego: m\u00f3wisz po bia\u0142orusku \u2013 jeste\u015b Bia\u0142orusinem; nie m\u00f3wisz \u2013 nie jeste\u015b. Sam Skirmunt na co dzie\u0144 pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 j\u0119zykiem polskim i miejscow\u0105 gwar\u0105 polesk\u0105, ale w decyduj\u0105cych momentach czu\u0142 si\u0119 Bia\u0142orusinem i pracowa\u0142 dla Bia\u0142orusi. To tak\u017ce rozumienie narodu jako kategorii politycznej czy obywatelskiej, zdolnej jednoczy\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w kraju wielowyznaniowego i wielokulturowego.<\/p>\n

M\u00f3j bohater krytycznie odnosi\u0142 si\u0119 do programu socjalistycznego, ale zawsze szuka\u0142 kompromisu i by\u0142 got\u00f3w do sojuszu ze wszystkimi si\u0142ami politycznymi. Rozumia\u0142, \u017ce droga konfrontacji i wzajemnego ostracyzmu wed\u0142ug zasady \u201eja jestem dobrym Bia\u0142orusinem, a ty z\u0142ym\u201d prowadzi donik\u0105d. Ludzie s\u0105 r\u00f3\u017cni i trzeba akceptowa\u0107 r\u00f3\u017cne postacie bia\u0142orusko\u015bci. Nie s\u0105dz\u0119, by\u015bmy pod wzgl\u0119dem j\u0119zykowym kiedykolwiek stali si\u0119 podobni do Litwin\u00f3w czy Polak\u00f3w. Mamy wi\u0119ksze szanse na samodzielno\u015b\u0107 i niepodleg\u0142o\u015b\u0107 jako kraj zr\u00f3\u017cnicowany kulturowo i wyznaniowo.<\/p>\n

\u2013 Na czym mo\u017ce opiera\u0107 si\u0119 bia\u0142oruska jedno\u015b\u0107 poza j\u0119zykiem i pochodzeniem?<\/em><\/p>\n

\u2013 Na wsp\u00f3lnej odpowiedzialno\u015bci za ca\u0142y kraj, na patriotyzmie krajowym. Narodu bia\u0142oruskiego nie da si\u0119 budowa\u0107 wy\u0142\u0105cznie na zasadzie j\u0119zykowej. Zbyt wiele stracili\u015bmy. Straty te s\u0105 widoczne tak\u017ce dzi\u015b, kiedy wielu emigrant\u00f3w nawet po rozpocz\u0119ciu rosyjskiej agresji przeciwko Ukrainie nadal pos\u0142uguje si\u0119 \u201ewielkim i pot\u0119\u017cnym\u201d [j\u0119zykiem rosyjskim]. Nie jestem zwolennikiem wojen j\u0119zykowych w spo\u0142ecze\u0144stwie, ostracyzmu wobec Bia\u0142orusin\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych \u201ena j\u0119zyku\u201d [po rosyjsku]. Trzeba jednak w ko\u0144cu u\u015bwiadomi\u0107 sobie ogromne znaczenie naszego j\u0119zyka, kt\u00f3ry powinien by\u0107 wa\u017cnym elementem patriotyzmu krajowego.<\/p>\n

\u2013 Krajowo\u015b\u0107 to tylko historyczna egzotyka czy wci\u0105\u017c \u017cywa idea?<\/em><\/p>\n

\u2013 W swojej pierwotnej postaci nie ma przysz\u0142o\u015bci. Trudno dzi\u015b wyobrazi\u0107 sobie zjednoczenie ziem i narod\u00f3w w granicach dawnego Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego. Jednak idea ta mo\u017ce przejawia\u0107 si\u0119 w dobros\u0105siedzkich stosunkach z Litw\u0105, a tak\u017ce z Polsk\u0105, bo narodzi\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie w\u015br\u00f3d litewskich i bia\u0142oruskich Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy uwa\u017cali takie partnerstwo za gwarancj\u0119 niezale\u017cno\u015bci od Rosji.<\/p>\n

Dzi\u015b krajowo\u015b\u0107 to przede wszystkim idea tolerancji i akceptacji inno\u015bci. Dla jej zwolennik\u00f3w nie by\u0142o tak wa\u017cne, jakim j\u0119zykiem m\u00f3wisz czy do jakiej klasy spo\u0142ecznej nale\u017cysz. Krajowca wyr\u00f3\u017cnia\u0142o to, \u017ce by\u0142 patriot\u0105 swojego Kraju Bia\u0142orusko-Litewskiego. Patriotyzm traktowano jako polityczny fundament narodu.<\/p>\n

\u2013 Bada\u0142 pan zab\u00f3jstwo Skirmunta. Co sprawia, \u017ce zwyk\u0142y cz\u0142owiek nagle staje si\u0119 uczestnikiem zbrodni?<\/em><\/p>\n

\u2013 Gdy 17 wrze\u015bnia 1939 roku nadesz\u0142a Armia Czerwona, rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 likwidacja \u201eelement\u00f3w obcych klasowo\u201d. W pewnym momencie struktury radzieckie i NKWD postanowi\u0142y nie brudzi\u0107 sobie r\u0105k, lecz niszczy\u0107 \u201ewrog\u00f3w ludu\u201d r\u0119kami samych Bia\u0142orusin\u00f3w. Niech strzelaj\u0105 miejscowi, a my potem nazwiemy to \u201erewolucj\u0105\u201d.<\/p>\n

Pomocnicy si\u0119 znale\u017ali. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wielu ludziom do tego, by sta\u0107 si\u0119 zab\u00f3jcami i przest\u0119pcami, wystarczy pozwolenie w\u0142adzy\u2026 Jesieni\u0105 1939 roku obr\u00f3ci\u0142o si\u0119 to w straszn\u0105 tragedi\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w Zachodniej Bia\u0142orusi. To w\u0142a\u015bnie wtedy weszli oni w II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105. Opisuj\u0105c zab\u00f3jstwo Romana Skirmunta i innych Skirmunt\u00f3w w Porzeczu i Mo\u0142odowie, mia\u0142em poczucie, \u017ce zab\u00f3jcy tak naprawd\u0119 mierzyli w przysz\u0142o\u015b\u0107 w\u0142asnego narodu.<\/p>\n

Zwyk\u0142y cz\u0142owiek, kt\u00f3ry nigdy nie przejawia\u0142 agresji, otrzymywa\u0142 karabin i pozwolenie na przemoc \u2013 i nagle uznawa\u0142, \u017ce ma prawo decydowa\u0107 o losie innych. Poczucie bezkarno\u015bci mo\u017ce uczyni\u0107 zab\u00f3jc\u00f3w zar\u00f3wno z Bia\u0142orusin\u00f3w, jak i z Niemc\u00f3w czy kogokolwiek innego. Bardzo trafnie pisa\u0142 o tym Ale\u015b Adamowicz w swojej ksi\u0105\u017cce o oprawcach. Ta cienka warstwa kultury, kt\u00f3r\u0105 ludzko\u015b\u0107 tworzy\u0142a przez stulecia, znika w jednej chwili i zamiast Cz\u0142owieka pojawia si\u0119 potw\u00f3r z broni\u0105 w r\u0119ku. Dzi\u015b obserwujemy to samo w dzia\u0142aniach rosyjskich \u017co\u0142nierzy w Ukrainie\u2026<\/p>\n

\u2013 A czy czas to leczy? Czy s\u0105 rzeczy, kt\u00f3rych spo\u0142eczno\u015b\u0107 nie wybacza nawet po dziesi\u0119cioleciach?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Podczas wywiad\u00f3w prowadzonych w czasie moich wypraw cz\u0119sto spotyka\u0142em si\u0119 z tym, \u017ce ludzie mogli usprawiedliwi\u0107 lub wybaczy\u0107 zbrodnie na przyk\u0142ad Niemcom czy innym obcym, kt\u00f3rzy przyszli wraz z okupantami. Ale trudno wybaczy\u0107 krewnemu albo s\u0105siadowi, kt\u00f3ry w jakim\u015b 1943 roku zabi\u0142 brata czy ojca, bo ten nie chcia\u0142 i\u015b\u0107 do partyzantki\u2026 Nie chodzi o fizyczn\u0105 rozpraw\u0119. Winny po prostu przestawa\u0142 istnie\u0107 dla spo\u0142eczno\u015bci, stawa\u0142 si\u0119 \u017cywym trupem. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, to samo spotka\u0142o na przyk\u0142ad Sylwestra \u0141ukaszyka, kt\u00f3ry zabi\u0142 Romana Skirmunta. Wie\u015b nie wybaczy\u0142a\u2026<\/p>\n

S\u0105 te\u017c historie rozku\u0142aczonych i wywiezionych na Syberi\u0119, kt\u00f3rzy wracali z zes\u0142ania, ale nie wytrzymywali atmosfery we wsi \u2013 i wyje\u017cd\u017cali z powrotem. Wracali przecie\u017c w rodzinne Poniewie\u017ce czy na Polesie z nadziej\u0105, \u017ce odzyskaj\u0105 ziemi\u0119 i dom, spotkaj\u0105 si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142czuciem dawnych s\u0105siad\u00f3w i krewnych, ale nikt niczego im nie oddawa\u0142. Miejscowi okazywali wrogo\u015b\u0107: widzieli w nich zagro\u017cenie dla w\u0142asnego spokoju.<\/p>\n

Dla mnie obraz Bia\u0142orusina jest bardzo niejednoznaczny, ambiwalentny. Z jednej strony przyk\u0142ady tolerancji i wzajemnej pomocy. A z drugiej \u2013 nienawi\u015b\u0107 a\u017c do \u015bmierci, bez mo\u017cliwo\u015bci przebaczenia\u2026<\/p>\n

Lokajska postawa, gdy m\u0142odzi ludzie stoj\u0105 przed kamerami i powtarzaj\u0105 propagandowe radzieckie narracje<\/strong><\/p>\n

\u2013 A komu poza samymi badaczami potrzebna jest praca z przesz\u0142o\u015bci\u0105? Czy m\u0142odzie\u017c interesuje si\u0119 histori\u0105 swoich rodzin, swoich przodk\u00f3w?<\/em><\/p>\n

\u2013 Kiedy prowadzi\u0142em zaj\u0119cia z historii m\u00f3wionej na studiach magisterskich Europejskiego Uniwersytetu Humanistycznego w Wilnie, moi studenci cz\u0119sto stawali si\u0119 zapalonymi badaczami przesz\u0142o\u015bci swoich rodzin. Zaczynali rozmawia\u0107 z rodzicami i dziadkami, zbiera\u0107 dokumenty i fotografie \u2013 wszystko to, co wcze\u015bniej wydawa\u0142o si\u0119 zupe\u0142nie niewa\u017cne. Pisali niezwykle ciekawe eseje o w\u0142asnej historii. Wystarczy\u0142o pokaza\u0107, jak bardzo jest to interesuj\u0105ce, i nauczy\u0107 podstaw historii m\u00f3wionej.<\/p>\n

Na Bia\u0142orusi niestety zerwana zosta\u0142a wi\u0119\u017a mi\u0119dzy pokoleniami. Mam na my\u015bli pami\u0119\u0107. Wielokrotnie obserwowa\u0142em, jak podczas wywiadu przychodzili dzieci i wnuki babci, kt\u00f3rzy po raz pierwszy s\u0142yszeli histori\u0119 jej \u017cycia, a potem mieli pretensje: \u201eDlaczego nam o tym nie m\u00f3wi\u0142a?\u201d.<\/p>\n

A ona po prostu nie chcia\u0142a dzieli\u0107 si\u0119 prze\u017cytym b\u00f3lem. To b\u0142\u0119dne podej\u015bcie. Nie wolno chroni\u0107 m\u0142odszych pokole\u0144 przed okrutn\u0105 prawd\u0105, kt\u00f3r\u0105 znaj\u0105 starsi. Jest ona potrzebna do zrozumienia \u017cycia w ca\u0142ej jego z\u0142o\u017cono\u015bci. Takie wspomnienia maj\u0105 szans\u0119 sta\u0107 si\u0119 przyswojon\u0105 lekcj\u0105, kt\u00f3ra by\u0107 mo\u017ce pozwoli unikn\u0105\u0107 b\u0142\u0119d\u00f3w pozornie nieuniknionych.<\/p>\n

Aby m\u0142odzie\u017c Bia\u0142orusi nie traci\u0142a wi\u0119zi z przesz\u0142o\u015bci\u0105, musz\u0105 dzia\u0142a\u0107 szko\u0142a, pa\u0144stwo i muzea. W\u0142a\u015bnie tak rodzi si\u0119 zrozumienie w\u0142asnej odr\u0119bno\u015bci \u2013 j\u0119zykowej, mentalnej, cywilizacyjnej. Tutaj tkwi\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a poczucia w\u0142asnej przynale\u017cno\u015bci narodowej i kulturowej.<\/p>\n

\u2013 Czy wielu chce zna\u0107 prawd\u0119?<\/em><\/p>\n

\u2013 Wi\u0119kszo\u015b\u0107 student\u00f3w po prostu zalicza kurs historii i idzie dalej. Ale na Uniwersytecie Warszawskim mia\u0142em grupy, z kt\u00f3rymi rozmawiali\u015bmy o krajowo\u015bci \u2013 i widzia\u0142em, jak wa\u017cny jest ten temat nawet dla student\u00f3w z zachodniej Polski. Stwarza\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 innego rozumienia istoty tego, co narodowe, pomaga\u0142 u\u015bwiadomi\u0107 sobie, \u017ce nar\u00f3d mo\u017ce by\u0107 orkiestr\u0105 r\u00f3\u017cnych kultur i wyzna\u0144.<\/p>\n

\u2013 Jak prze\u017cy\u0142 pan rok 2020? <\/em><\/p>\n

\u2013 W pewnym momencie porwa\u0142o mnie swoiste odrodzenie Bia\u0142orusi. Do\u015bwiadczone poczucie jedno\u015bci by\u0142o niezwykle przyjemne. Kiedy dzi\u015b pytaj\u0105, czym jest idea bia\u0142oruska, odpowiadam: solidarno\u015bci\u0105 i wzajemnym wsparciem. Nieznajomi pomagali sobie nawzajem w trudnych sytuacjach. Nigdy wcze\u015bniej nie obserwowa\u0142em takiej jedno\u015bci i d\u0105\u017cenia do wolno\u015bci.<\/p>\n

Jednak prawd\u0105 jest tak\u017ce to, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa nie przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do Rewolucji Godno\u015bci \u2013 i sta\u0142o si\u0119 to jedn\u0105 z przyczyn pora\u017cki.<\/p>\n

\u2013 Dlaczego cz\u0119sto wydaje nam si\u0119, \u017ce wszystko, co wielkie, dzieje si\u0119 po raz pierwszy? Z naszym udzia\u0142em. Na naszych oczach. Dzi\u015b na przyk\u0142ad autorytety, nawet z wykszta\u0142ceniem historycznym, m\u00f3wi\u0105: takiego zrywu jak w 2020 roku na Bia\u0142orusi nikt nigdy nie widzia\u0142!<\/em><\/p>\n

\u2013 Ka\u017cde wydarzenie historyczne jest samo w sobie wyj\u0105tkowe. I tego, co wydarzy\u0142o si\u0119 w 2020 roku, rzeczywi\u015bcie nie by\u0142o wcze\u015bniej w takiej formie i skali. Ale je\u015bli m\u00f3wimy o masowych d\u0105\u017ceniach Bia\u0142orusin\u00f3w do wyzwolenia si\u0119 spod obcej w\u0142adzy i zbudowania w\u0142asnego pa\u0144stwa, w przesz\u0142o\u015bci znajdziemy podobne wydarzenia.<\/p>\n

Pierwsze, co przychodzi mi do g\u0142owy, to historia Bia\u0142oruskiej W\u0142o\u015bcia\u0144sko-Robotniczej Hromady. Pod koniec 1926 roku niewielki bia\u0142oruski klub parlamentarny dos\u0142ownie w ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w gigantyczn\u0105 organizacj\u0119 masow\u0105, licz\u0105c\u0105 ponad sto tysi\u0119cy os\u00f3b. Polskie w\u0142adze traci\u0142y kontrol\u0119 nad sytuacj\u0105 na Zachodniej Bia\u0142orusi, tak pot\u0119\u017cny okaza\u0142 si\u0119 ruch ludowy.<\/p>\n

Warto r\u00f3wnie\u017c przypomnie\u0107 pocz\u0105tki niepodleg\u0142ej Republiki Bia\u0142orusi. Po nieudanym sierpniowym puczu Pa\u0144stwowego Komitetu Stanu Wyj\u0105tkowego w Moskwie w 1991 roku i poparciu go przez kierownictwo Komunistycznej Partii Bia\u0142orusi w Mi\u0144sku szybko szerzy\u0142o si\u0119 przekonanie o konieczno\u015bci po\u017cegnania ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim. Ludzie z ogromnym zainteresowaniem \u015bledzili transmisje posiedze\u0144 Rady Najwy\u017cszej XII kadencji, gromadzili si\u0119 na placach, s\u0142uchali przem\u00f3wie\u0144, prowadzili dyskusje polityczne\u2026<\/p>\n

\u2013 A jednak do dzi\u015b wielu wspomina radzieck\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 z uniesieniem i rozrzewnieniem. Co nimi kieruje?<\/em><\/p>\n

\u2013 Z ka\u017cdym rokiem przy \u017cyciu pozostaje coraz mniej os\u00f3b, kt\u00f3re \u017cy\u0142y w Zwi\u0105zku Radzieckim, a liczba jego wielbicieli, zdaje si\u0119, nie maleje. W du\u017cym stopniu to rezultat dzia\u0142alno\u015bci propagandy pa\u0144stwowej. Atak na niepodleg\u0142o\u015b\u0107 rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 wraz z wyborami prezydenckimi w 1994 roku. Jednym z g\u0142\u00f3wnych cel\u00f3w kandydata \u0141ukaszenki by\u0142o odtworzenie jakiego\u015b nowego Zwi\u0105zku Radzieckiego. P\u00f3\u017aniej propaganda nieco os\u0142ab\u0142a, ale og\u00f3lny kierunek pozosta\u0142. Ca\u0142a wsp\u00f3\u0142czesna oficjalna ideologia opiera si\u0119 na micie, \u017ce ZSRR by\u0142 pa\u0144stwem idealnym, a radziecka Bia\u0142oru\u015b \u2013 ojczyzn\u0105 narodu bia\u0142oruskiego. To nieprawda.<\/p>\n

Starsze pokolenie rzeczywi\u015bcie mo\u017ce odczuwa\u0107 nostalgi\u0119 \u2013 za m\u0142odo\u015bci\u0105, za dawn\u0105 wzgl\u0119dn\u0105 stabilno\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i bezpiecze\u0144stwem czas\u00f3w Leonida Bre\u017cniewa. Ale kiedy zaczyna si\u0119 wsp\u00f3lnie z nimi przypomina\u0107 szczeg\u00f3\u0142y tamtego \u017cycia, wraca tak\u017ce dawne rozczarowanie. W tamtym kraju prawa cz\u0142owieka by\u0142y podporz\u0105dkowane programowi KPZR, ludzie nie mieli wolno\u015bci, a bez niej nie ma warunk\u00f3w rozwoju cz\u0142owieka i spo\u0142ecze\u0144stwa. Ca\u0142a historia Zwi\u0105zku Radzieckiego to przede wszystkim przemoc i strach, ideologiczne k\u0142amstwo. Prawda w tamtym kraju by\u0142a uznawana za \u201eformacj\u0119 ekstremistyczn\u0105\u201d.<\/p>\n

Dzi\u015b czasem obserwuj\u0119, jak m\u0142odzi ludzie przed kamerami telewizyjnymi powtarzaj\u0105 propagandowe narracje radzieckie\u2026 To po prostu lokajska postawa, kt\u00f3ra niekt\u00f3rym wydaje si\u0119 dobrym pocz\u0105tkiem kariery. Wcze\u015bniej s\u0105dzi\u0142em, \u017ce samo \u017cycie i czas wyrzuc\u0105 ten re\u017cim i jego zwolennik\u00f3w na \u015bmietnik historii, a m\u0142odzie\u017c zrozumie potrzeb\u0119 wolno\u015bci i b\u0119dzie jej broni\u0107. Takich m\u0142odych kobiet i m\u0119\u017cczyzn rzeczywi\u015bcie jest wielu, ale znaczna cz\u0119\u015b\u0107 wychowank\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych bia\u0142oruskich szk\u00f3\u0142 i uniwersytet\u00f3w pr\u00f3buje odnale\u017a\u0107 si\u0119 w modelu totalitarnym. Smutne.<\/p>\n

\u2013 Ale przecie\u017c radziecko\u015b\u0107 \u017cyje nie tylko w tych, kt\u00f3rzy dzi\u015b s\u0142u\u017c\u0105 systemowi. Ile jej pozosta\u0142o w pa\u0144skim pokoleniu?<\/em><\/p>\n

\u2013 W pewnym sensie Zwi\u0105zek Radziecki, jego \u201eczerwony cz\u0142owiek\u201d, niczym jaki\u015b straszny atawizm zakorzeni\u0142 si\u0119 w \u015bwiadomo\u015bci wielu os\u00f3b, nie tylko starszych. Przejawia si\u0119 w oboj\u0119tno\u015bci wobec losu kraju, w niech\u0119ci do ryzykowania w\u0142asnym spokojem i dobrobytem dla wa\u017cnych spraw spo\u0142ecznych i politycznych, w resztkach strachu, z kt\u00f3rym \u017cy\u0142 niemal ka\u017cdy obywatel \u201eKraju Rad\u201d\u2026<\/p>\n

Pami\u0119\u0107 to rzecz bardzo niebezpieczna dla ka\u017cdego re\u017cimu totalitarnego, bo w\u0142a\u015bnie na niej buduje si\u0119 fundament przysz\u0142o\u015bci<\/strong><\/p>\n

\u2013 W 2023 roku pa\u0144ska ksi\u0105\u017cka \u201e\u00abWyzwoleni\u00bb i zniewoleni\u2026\u201d sta\u0142a si\u0119 przedmiotem post\u0119powania s\u0105dowego, a p\u00f3\u017aniej zosta\u0142a uznana za \u201emateria\u0142y ekstremistyczne\u201d. Co czuje historyk, kiedy s\u0105dzi si\u0119 jego prac\u0119?<\/em><\/p>\n

\u2013 Smutne i absurdalne widowisko. Spraw\u0119 prowadzi\u0142a kobieta, kt\u00f3ra zwykle rozpatrywa\u0142a sprawy maj\u0105tkowe. Wygl\u0105da\u0142o na to, \u017ce prawie nic nie rozumia\u0142a z tematu.<\/p>\n

Moja ksi\u0105\u017cka to zbi\u00f3r dokument\u00f3w historycznych opowiadaj\u0105cych o dzia\u0142alno\u015bci w\u0142adz radzieckich i \u017cyciu Bia\u0142orusin\u00f3w za \u201epierwszych Sowiet\u00f3w\u201d, od wrze\u015bnia 1939 do czerwca 1941 roku. Ksi\u0105\u017ck\u0119 ukarano nie za przedrukowane dokumenty z bia\u0142oruskich archiw\u00f3w, lecz za przedmow\u0119 przedstawiaj\u0105c\u0105 kontekst historyczny.<\/p>\n

Chodzi o moje twierdzenie, \u017ce pakt Ribbentrop\u2013Mo\u0142otow (kt\u00f3ry trafniej nale\u017ca\u0142oby nazywa\u0107 paktem Hitler\u2013Stalin) przyspieszy\u0142 wybuch II wojny \u015bwiatowej. Z perspektywy wsp\u00f3\u0142czesnej \u015bwiatowej historiografii to fakt bezsporny.<\/p>\n

W aktach sprawy znalaz\u0142a si\u0119 ekspertyza Instytutu Bada\u0144 Pogranicza Republiki Bia\u0142orusi. W mojej ocenie wspomnianego paktu dopatrzono si\u0119 oznak \u201eekstremizmu\u201d. Nazwiska \u201eekspert\u00f3w\u201d s\u0142ysza\u0142em po raz pierwszy i zaproponowa\u0142em s\u0119dzi, by skierowa\u0142a ksi\u0105\u017ck\u0119 do zaopiniowania przez Instytut Historii Narodowej Akademii Nauk albo wydzia\u0142 historii Bia\u0142oruskiego Uniwersytetu Pa\u0144stwowego, gdzie pracuj\u0105 prawdziwi fachowcy. S\u0119dzia wysz\u0142a z sali do swojego pokoju \u201ena narad\u0119\u201d, po kt\u00f3rej odrzuci\u0142a propozycj\u0119 i uzna\u0142a ksi\u0105\u017ck\u0119 za \u201emateria\u0142y ekstremistyczne\u201d.<\/p>\n

Kraj jest zawracany ku najgorszym radzieckim standardom i wynik procesu by\u0142 przewidywalny.<\/p>\n

\u2013 Na czarnej li\u015bcie ksi\u0105\u017cek znajduje si\u0119 dzi\u015b wiele publikacji historycznych, zw\u0142aszcza o II wojnie \u015bwiatowej. Czy mo\u017cna w ten spos\u00f3b pokona\u0107 pami\u0119\u0107?<\/em><\/p>\n

\u2013 Na pewien czas jest to mo\u017cliwe, ale prawda ostatecznie zawsze zwyci\u0119\u017ca. Walka o ni\u0105 rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 jeszcze na pocz\u0105tku lat 90. i zaostrzy\u0142a si\u0119 po pierwszych wyborach prezydenckich. Praktycznie wszyscy moi koledzy historycy, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali uczciwie wykonywa\u0107 swoje obowi\u0105zki zawodowe i bada\u0107 przesz\u0142o\u015b\u0107 na podstawie fakt\u00f3w, a nie \u017cycze\u0144 polityk\u00f3w zwi\u0105zanych z w\u0142adz\u0105, w pewnym momencie stracili prac\u0119 na uniwersytetach i w instytutach akademickich Bia\u0142orusi.<\/p>\n

Pami\u0119\u0107 jest rzecz\u0105 wa\u017cn\u0105 i niebezpieczn\u0105 dla ka\u017cdego re\u017cimu totalitarnego. To fundament, na kt\u00f3rym buduje si\u0119 jutro spo\u0142ecze\u0144stwa. Obecna w\u0142adza pr\u00f3buje przemoc\u0105 przywr\u00f3ci\u0107 nas do radzieckich ideologem\u00f3w i praktyk, w istocie \u2013 zatrzyma\u0107 wsp\u00f3\u0142czesny rozw\u00f3j kraju. W ostatnich latach obserwujemy siln\u0105 ofensyw\u0119 pa\u0144stwa przeciwko j\u0119zykowi i kulturze bia\u0142oruskiej, narzucanie postsowieckiej pseudohistorycznej propagandy z domieszk\u0105 ideologii \u201eruskiego miru\u201d.<\/p>\n

Walka o interpretacj\u0119 przesz\u0142o\u015bci trwa nieustannie. Ale nasza sytuacja jest wyj\u0105tkowa i tragiczna, poniewa\u017c w\u0142adze kraju walcz\u0105 o koncepcj\u0119 pa\u0144stwa, kt\u00f3rego od prawie trzydziestu pi\u0119ciu lat nie ma na mapie. Nak\u0142adaj\u0105 ideologiczne cugle na ludzk\u0105 pami\u0119\u0107 i wolno\u015b\u0107 my\u015blenia.<\/p>\n

\u2013 Po 2020 roku re\u017cim zastraszy\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwo, zmusi\u0142 je do milczenia?<\/em><\/p>\n

\u2013 My\u015bl\u0119, \u017ce wolna Bia\u0142oru\u015b zesz\u0142a do g\u0142\u0119bokiego podziemia. Dzi\u015b otwarte demonstracje uliczne s\u0105 niemo\u017cliwe, poniewa\u017c dysproporcja si\u0142 mi\u0119dzy spo\u0142ecze\u0144stwem a pa\u0144stwowymi oprawcami jest ogromna. Ale Bia\u0142oru\u015b \u017cyje, walka trwa. Ludzie si\u0119 nie poddali. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 rozumie, co si\u0119 dzieje. Obecny re\u017cim polityczny jest dla niej nie do przyj\u0119cia. W\u0142a\u015bnie dlatego w kraju trwaj\u0105 represje polityczne.<\/p>\n

\u2013 Zapisa\u0142 pan setki historii \u017cycia Bia\u0142orusin\u00f3w. Kt\u00f3re z nich wci\u0105\u017c czekaj\u0105 na sw\u00f3j czas i publikacj\u0119?<\/em><\/p>\n

\u2013 Planuj\u0119 w najbli\u017cszej przysz\u0142o\u015bci opublikowa\u0107 materia\u0142y wypraw naukowych \u015bladami powojennej kolektywizacji na Zachodniej Bia\u0142orusi. Nie by\u0142a ona tak krwawa i katastrofalna jak w BSRR pod koniec lat 20. XX wieku, z masowymi represjami stalinowskimi. Na Zachodniej Bia\u0142orusi, wyniszczonej przez niedawn\u0105 wojn\u0119 i nast\u0119puj\u0105cy po niej g\u0142\u00f3d, stosowano \u0142agodniejsze metody, ale tak\u017ce by\u0142y to represje. Kolektywizacja oznacza\u0142a zburzenie tradycyjnego sposobu \u017cycia, a wraz z nim niszczono \u015bwiadomo\u015b\u0107 ch\u0142opa \u2013 gospodarza w\u0142asnej ziemi i w\u0142asnego \u017cycia. Mieszka\u0144cy wsi i przysi\u00f3\u0142k\u00f3w zamieniali si\u0119 w ko\u0142cho\u017anik\u00f3w ca\u0142kowicie zale\u017cnych od pa\u0144stwa. By\u0142o to swoiste odrodzenie systemu pa\u0144szczy\u017anianego.<\/p>\n

Ale nawet w tej strasznej sytuacji, przy zrujnowanych miastach i wsiach, niedostatku m\u0119\u017cczyzn i powrocie bezlitosnej w\u0142adzy radzieckiej, ludzie protestowali i walczyli. Udokumentowali\u015bmy r\u00f3\u017cne formy oporu.<\/p>\n

Nie chodzi o powstanie zbrojne, cho\u0107 antyradziecka partyzantka w lasach wci\u0105\u017c wtedy prowadzi\u0142a walk\u0119. Cz\u0119\u015bciej stosowano pokojowe, lecz skuteczne formy protestu. Najcz\u0119\u015bciej by\u0142y to strajki kobiet i lokalne bunty. M\u0119\u017cczy\u017ani bali si\u0119 wyst\u0119powa\u0107 otwarcie, bo dla nich oznacza\u0142o to aresztowanie i stalinowski \u0142agier. Kobiety natomiast zbiera\u0142y si\u0119 razem, sz\u0142y do biur ko\u0142choz\u00f3w czy lokalnych rad, \u017c\u0105da\u0142y zwrotu ziemi, odmawia\u0142y wyj\u015bcia do pracy.<\/p>\n

\u2013 A czy w pa\u0144skiej rodzinie jest taki przyk\u0142ad?<\/em><\/p>\n

\u2013 Kiedy w 1949 roku we wsi Nagujewicze zacz\u0119to tworzy\u0107 ko\u0142choz, dziadek opiera\u0142 si\u0119 do ko\u0144ca. Trzymano go w zimnej celi, wymachiwano mu rewolwerem przed nosem, gro\u017c\u0105c rozstrzelaniem jako ku\u0142aka. Ale niczego nie podpisa\u0142, a przy pierwszej okazji uciek\u0142 z rodzin\u0105 do miasta i zatrudni\u0142 si\u0119 w fabryce mebli. By\u0142 dobrym stolarzem. Ucieczka z ko\u0142chozowej niewoli zako\u0144czy\u0142a si\u0119 sukcesem, bo fabryki mebli podlega\u0142y w\u00f3wczas Ministerstwu Obrony.<\/p>\n

Historia bia\u0142oruskiego XX wieku nauczy\u0142a korzysta\u0107 z ukrytych form protestu, aby ocali\u0107 siebie, bliskich i wewn\u0119trzn\u0105 wolno\u015b\u0107.<\/p>\n

\u2013 Przez d\u0142ugi czas pyta\u0142 pan innych o ich przesz\u0142o\u015b\u0107. A jak\u0105 niewygodn\u0105, bolesn\u0105 prawd\u0119 o swoim pokoleniu trudno panu dzi\u015b przyzna\u0107?<\/em><\/p>\n

\u2013 Najbardziej boli to, \u017ce nie potrafili\u015bmy obroni\u0107 i zachowa\u0107 osi\u0105gni\u0119\u0107 pocz\u0105tku lat 90. Dopu\u015bcili\u015bmy do rewan\u017cu si\u0142 antybia\u0142oruskich i antydemokratycznych, kt\u00f3re poci\u0105gn\u0119\u0142y Bia\u0142oru\u015b z powrotem w ciemno\u015b\u0107. Byli\u015bmy naiwni i nie docenili\u015bmy si\u0142y radzieckiej inercji, g\u0142\u0119boko\u015bci oporu wobec zmian. W rezultacie nie tylko stracili\u015bmy trzydzie\u015bci lat historii demokratycznej Bia\u0142orusi, lecz tak\u017ce stracili\u015bmy i nadal tracimy Cz\u0142owieka. Rewolucja Godno\u015bci pokaza\u0142a ogromne mo\u017cliwo\u015bci wyzwolonej, wolnej jednostki. Ilu m\u0105drych, pi\u0119knych i przedsi\u0119biorczych ludzi wtedy zobaczyli\u015bmy!<\/p>\n

We wsp\u00f3\u0142czesnej Bia\u0142orusi lepiej nie pokazywa\u0107 publicznie swoich najlepszych cech. Wielu musi oddycha\u0107 jednym p\u0142ucem i cz\u0119\u015bciej patrze\u0107 pod nogi ni\u017c w niebo.<\/p>\n

Pracuj\u0105c na Uniwersytecie Warszawskim, zobaczy\u0142em r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy studentem bia\u0142oruskim a polskim i ukrai\u0144skim. Ci ostatni mog\u0105 otwarcie wyra\u017ca\u0107 swoje zdanie, spiera\u0107 si\u0119 z profesorem, zadawa\u0107 najbardziej niewygodne i ostre pytania. Nasza m\u0142odzie\u017c jest inteligentna, cz\u0119sto lepiej wykszta\u0142cona ni\u017c Polacy i Ukrai\u0144cy, uwa\u017cna na wyk\u0142adach i\u2026 milcz\u0105ca. Na polskim uniwersytecie! A co dopiero na samej Bia\u0142orusi? Obawiam si\u0119, \u017ce tracimy pokolenie, kt\u00f3re powinno decydowa\u0107 o przysz\u0142o\u015bci wolnej Bia\u0142orusi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem<\/p>\n","protected":false},"author":65,"featured_media":24283,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[4598],"class_list":["post-24274","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","tag-holas"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24274","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/65"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=24274"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24274\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24282,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24274\/revisions\/24282"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/24283"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=24274"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=24274"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=24274"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}