{"id":24105,"date":"2026-10-09T11:49:09","date_gmt":"2026-10-09T11:49:09","guid":{"rendered":"https:\/\/penbelarus.org\/en\/?p=24105"},"modified":"2026-10-09T12:54:49","modified_gmt":"2026-10-09T12:54:49","slug":"lozka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/2026\/10\/09\/lozka.html","title":{"rendered":"Ale\u015b \u0141ozka: Dop\u00f3ki wszystko, co bia\u0142oruskie, trwa\u0142o samo z siebie, nie my\u015bla\u0142em, \u017ce przyjdzie mi tego broni\u0107. A jednak przysz\u0142o\u2026"},"content":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d<\/a>, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem Belarus (Press Club Belarus) oraz Fundacj\u0105 \u201eWolna Prasa dla Europy Wschodniej\u201d (Free Press for Eastern Europe)\u00a0i Fundacja Alesia Bialackiego.<\/em><\/p>\n

7 listopada 2026 roku (sobota) o godz. 18:00<\/a> w Europejskim Centrum Solidarno\u015bci (Gda\u0144sk, plac Solidarno\u015bci 1) odb\u0119dzie si\u0119 publiczna dyskusja\u00a0z udzia\u0142em laureat\u00f3w i laureatek oraz prezentacja zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d.<\/em><\/p>\n

Ale\u015b \u0141ozka. Urodzi\u0142 si\u0119 w 1953 roku. Uko\u0144czy\u0142 Uniwersytet Homelski, doktor nauk humanistycznych w zakresie filologii. Folklorysta, etnograf, pedagog, pisarz i dzia\u0142acz spo\u0142eczny. Autor ponad 300 publikacji naukowych oraz szeregu ksi\u0105\u017cek po\u015bwi\u0119conych folklorowi i kulturze ludowej. Sta\u0142 na czele Towarzystwa Szko\u0142y Bia\u0142oruskiej.<\/em><\/span><\/p>\n

Kr\u00f3tko o tym, co wa\u017cne<\/strong><\/p>\n

\u2013 Co w m\u0142odo\u015bci oznacza\u0142o dla pana \u201emy\u201d?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 To nie tylko pierwsza osoba liczby mnogiej, ale przede wszystkim ja sam i moi przyjaciele, kt\u00f3rzy wyr\u00f3\u017cniali si\u0119 z rosyjskoj\u0119zycznego t\u0142umu i pragn\u0119li demokratycznych przemian.<\/p>\n

\u2013 Co w ustroju radzieckim uwa\u017ca\u0142 pan za naturalne?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Pocz\u0105tkowo niemal wszystko przyjmowa\u0142em jako co\u015b oczywistego. A potem coraz cz\u0119\u015bciej \u0142apa\u0142em si\u0119 na my\u015bli: nie, tak by\u0107 nie powinno.<\/p>\n

\u2013 Jaki by\u0142 najwa\u017cniejszy moment pana sprzeciwu wobec zdania wi\u0119kszo\u015bci?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Z w\u0142asnej woli z\u0142o\u017cy\u0142em wniosek o wyst\u0105pienie z KPZR. W instytucie Akademii Nauk wyst\u0119powa\u0142em w obronie pierwszych nieformalnych organizacji, kt\u00f3rych dzia\u0142alno\u015b\u0107 zalecano pot\u0119pi\u0107.<\/p>\n

\u2013 Kiedy Bia\u0142oru\u015b sta\u0142a si\u0119 dla pana czym\u015b osobistym?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Wnika\u0142a we mnie ju\u017c w dzieci\u0144stwie \u2013 poprzez polesk\u0105 gwar\u0119, ludowe podania, pie\u015bni, poprzez to, co s\u0142ysza\u0142em od starszych ludzi.<\/p>\n

\u2013 Co jest trudniejsze: przesta\u0107 wierzy\u0107 pa\u0144stwu, przesta\u0107 si\u0119 go ba\u0107 czy nauczy\u0107 si\u0119 bra\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 na siebie?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Bra\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107. Bo wtedy za ka\u017cd\u0105 twoj\u0105 decyzj\u0105 stoj\u0105 ju\u017c konsekwencje, kt\u00f3re b\u0119dziesz musia\u0142 ponie\u015b\u0107 sam.<\/p>\n

\u2013 Czy rok 2020 by\u0142 wynikiem stopniowych zmian w spo\u0142ecze\u0144stwie, czy nag\u0142ym wybuchem?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 To by\u0142a prawdziwa rewolucja. Do ruchu na rzecz sprawiedliwo\u015bci do\u0142\u0105czy\u0142y ju\u017c nie tylko \u015brodowiska \u015bwiadome swojej to\u017csamo\u015bci narodowej \u2013 wysz\u0142y znacznie szersze kr\u0119gi spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re dostrzeg\u0142y oszustwo.<\/p>\n

\u2013 Czy istnieje dzi\u015b bia\u0142oruskie \u201emy\u201d?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Istnieje. Jeste\u015bmy Bia\u0142orusinami i nadal uczymy nasze dzieci w bia\u0142oruskich szk\u00f3\u0142kach za granic\u0105. Kochamy nasz\u0105 tak ci\u0119\u017cko do\u015bwiadczon\u0105 ojczyzn\u0119, czujemy z ni\u0105 duchow\u0105 wi\u0119\u017a. I pomagamy sobie nawzajem.<\/p>\n

Ale\u015b \u0141ozka dorasta\u0142 na Polesiu po\u015br\u00f3d gwary, pie\u015bni, zamawia\u0144 i poda\u0144, kt\u00f3rych nikt nie nazywa\u0142 \u201ekultur\u0105 narodow\u0105\u201d \u2013 po prostu nimi \u017cyto. A obok istnia\u0142 inny \u015bwiat: j\u0119zyk rosyjski z radia i telewizora, przemilczane represje, matka, kt\u00f3ra przez dziesi\u0119ciolecia ukrywa\u0142a przed rodzin\u0105 i innymi lud\u017ami, \u017ce wywieziono j\u0105 na roboty przymusowe do Niemiec. Z tego rozd\u017awi\u0119ku mi\u0119dzy tym, co w\u0142asne, a tym, co oficjalne, stopniowo wyrasta\u0142y sprzeciw i d\u0105\u017cenie do sprawiedliwo\u015bci. Ch\u0142opak z Polesia z zasady zdawa\u0142 egzaminy po bia\u0142orusku, wyst\u0105pi\u0142 z KPZR przed obron\u0105 doktoratu, uczestniczy\u0142 w dzia\u0142alno\u015bci i tworzeniu nowych nieformalnych organizacji \u2013 \u201eTutejszych\u201d, Towarzystwa J\u0119zyka Bia\u0142oruskiego i Towarzystwa Szko\u0142y Bia\u0142oruskiej, wywiesza\u0142 bia\u0142o-czerwono-bia\u0142\u0105 flag\u0119 nad Akademi\u0105 Nauk. A potem wraz z innymi pr\u00f3bowa\u0142 zrobi\u0107 co\u015b, co okaza\u0142o si\u0119 jeszcze trudniejsze \u2013 przywr\u00f3ci\u0107 bia\u0142orusko\u015b\u0107 codziennemu \u017cyciu: szko\u0142om, uniwersytetom, obozom letnim dla dzieci i ruchowi skautowemu.<\/em><\/p>\n

Po kilku dziesi\u0119cioleciach wiele z tego, co zbudowano, zosta\u0142o zniszczone. Dzi\u015b \u0141ozka zn\u00f3w zaczyna niemal od tego samego \u2013 tyle \u017ce bia\u0142oruskie dzieci s\u0105 ju\u017c rozproszone po ca\u0142ym \u015bwiecie, a szko\u0142a mie\u015bci si\u0119 nie tylko w budynku, lecz tak\u017ce w przestrzeni cyfrowej. <\/em><\/p>\n

Sprawiedliwo\u015b\u0107 po radziecku: za \u201ezniszczony\u201d nieistniej\u0105cy most \u2013 syberyjskie \u0142agry, a za zniszczone jezioro nawet palcem nie pogrozili<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

\u2013 Polesie, rejon lelczycki, wie\u015b Pryba\u0142awiczy \u2013 skraj bia\u0142oruskiej ziemi\u2026 Urodzi\u0107 si\u0119 tam \u2013 to szcz\u0119\u015bcie czy?..<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 No tak: prawdziwy poleski zak\u0105tek, a w nim my \u2013 \u201eprzy b\u0142ocie\u201d. Ojczyzny si\u0119 nie wybiera, ojczyzn\u0119 si\u0119 kocha. I jako ma\u0142e dziecko, i p\u00f3\u017aniej nie traci\u0142em zainteresowania swoimi stronami. Pami\u0119tam, pyta\u0142em to rodzic\u00f3w, to jakich\u015b dziadk\u00f3w czy babcie:<\/p>\n

\u2013 A jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce po\u015br\u00f3d wody jest ten dziwny piaszczysty pag\u00f3rek, Pusta Hora?<\/p>\n

\u2013 Kiedy\u015b p\u0119dzi\u0142a st\u0105d na Tur\u00f3w niezliczona horda obcych Turk\u00f3w i taki \u015blad pozosta\u0142 po ko\u0144skich kopytach\u2026<\/p>\n

\u2013 A dlaczego uroczysko pod Krasnymi Ladami nazwano Zabierlinniem?<\/p>\n

\u2013 Bo dawniej sta\u0142a tam zmursza\u0142a berlina, kt\u00f3ra wozi\u0142a towary do Grek\u00f3w i z powrotem po morzu, kt\u00f3rego ju\u017c nie ma\u2026<\/p>\n

\u2013 Jak to \u2013 ca\u0142e morze?<\/p>\n

\u2013 A tak: dziadek przysi\u0119ga\u0142, \u017ce niedaleko, na Sianczouskim B\u0142ocie, kiedy byli mali, znale\u017ali okr\u0119towe \u0142a\u0144cuchy i kotwic\u0119, a w g\u0142\u0119bi le\u017ca\u0142 zatopiony statek\u2026<\/p>\n

\u2013 Ale\u017c te opowie\u015bci musia\u0142y pobudza\u0107 dzieci\u0119c\u0105 wyobra\u017ani\u0119!<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Od tego zacz\u0119\u0142o si\u0119 moje zainteresowanie folklorem, podaniami, histori\u0105 tych stron. Przez lata, zapis po zapisie, szuka\u0142em i odnajdywa\u0142em fakty dotycz\u0105ce swojego rodowodu. I wreszcie uda\u0142o mi si\u0119 go odtworzy\u0107.<\/p>\n

Moja prababcia Audotka by\u0142a niezwyk\u0142\u0105 pi\u0119kno\u015bci\u0105, by\u0107 mo\u017ce nazywano j\u0105 \u201ekwiatem Uborci\u201d. D\u017awi\u0119cznym g\u0142osem przywo\u0142ywa\u0142a wiosn\u0119 nad rzeczk\u0105\u2026 My\u015bl\u0119, \u017ce urodzi\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie w dzie\u0144 Audotki Wiosennej, 14 marca. Us\u0142ysza\u0142 j\u0105 i zobaczy\u0142 miejscowy dziedzic Mika\u0142aj Florau-Bu\u0142hak z maj\u0105tku Mi\u0142aszewiczy. Tak si\u0119 zakocha\u0142, \u017ce odes\u0142a\u0142 \u017con\u0119 z dzie\u0107mi do Kijowa i zaoferowa\u0142 rodzicom dziewczyny rozmaite korzy\u015bci, by oddali j\u0105 do dworu. Odm\u00f3wili, zacz\u0119li ukrywa\u0107 c\u00f3rk\u0119. Wtedy ojca i syna natychmiast zabrano w rekruty. By\u0142o w tym wiele podst\u0119pu, krzywdy i nieszcz\u0119\u015bcia\u2026 Na ca\u0142\u0105 powie\u015b\u0107!<\/p>\n

\u017beby ukry\u0107 przed lud\u017ami swoje grzechy, pan w ko\u0144cu wyda\u0142 Audotk\u0119 za niem\u0142odego kawalera Ill\u0119 \u0141ozk\u0119, starszego od niej o trzyna\u015bcie lat. Na weselu kobiety \u015bpiewa\u0142y:<\/p>\n

Klonowy ty listeczku,<\/em><\/p>\n

Dok\u0105d ci\u0119 wiatr poniesie?<\/em><\/p>\n

Czy do boru, czy w dolin\u0119,<\/em><\/p>\n

Czy z powrotem na kalin\u0119?<\/em><\/p>\n

M\u0142odziutka Audotko,<\/em><\/p>\n

Dok\u0105d ci\u0119 ojciec wydaje?<\/em><\/p>\n

Czy do ludzi, czy w Tatary,<\/em><\/p>\n

Czy do szlacheckiej rodziny?..<\/em><\/p>\n

\u2013 Chyba nie by\u0142o to najszcz\u0119\u015bliwsze ma\u0142\u017ce\u0144stwo?<\/em><\/p>\n

\u2013 Zaraz po weselu m\u0142odego m\u0119\u017ca wys\u0142ano do obs\u0142ugi odleg\u0142ego m\u0142yna na Uborci, a Audotka zosta\u0142a panienk\u0105. Tak, za spraw\u0105 dramatu zrodzonego w istocie z podda\u0144stwa, po\u0142\u0105czyli si\u0119 szlacheccy Bu\u0142hakowie i nasi \u0141ozkowie. Dawne i znane rody, niegdy\u015b bliskie dworowi w\u0142adcy, z kt\u00f3rych pochodzili wojewodowie, marsza\u0142kowie, horodniczowie, pos\u0142owie, filomaci, powsta\u0144cy, folklory\u015bci\u2026<\/p>\n

Wszystkie te stopniowe odkrycia by\u0142y dla mnie wielkim zaskoczeniem: w naszym losie spotka\u0142y si\u0119 poleski ch\u0142opski \u017cywio\u0142 i szlachecka kultura przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n

\u2013 G\u0142\u0119bokie korzenie\u2026 Zapewne rodzi\u0142y pytania nie tylko o to, \u201esk\u0105d\u201d, ale i \u201edlaczego\u201d?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 U nas rozmawiali\u015bmy polesk\u0105 gwar\u0105, czyta\u0107 uczy\u0142em si\u0119 po bia\u0142orusku, a w radiu i telewizji \u2013 tylko rosyjski. Jak to? W kinie \u2013 wy\u0142\u0105cznie rosyjskie zwyci\u0119stwa, a przecie\u017c nasi tak walczyli z Tatarami! Gdzie mo\u017cna co\u015b o tym zobaczy\u0107? Us\u0142ysze\u0107? Przeczyta\u0107?<\/p>\n

\u015awiadomo\u015b\u0107 w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci przychodzi\u0142a stopniowo, jakby sama z siebie. Z jakiego\u015b powodu trafia\u0142y mi do serca wiersze Janki Kupa\u0142y, Jakuba Ko\u0142asa, Maksima Bahdanowicza, Petrusia Brouki, Ryhora Baradulina, Siarhieja Hrachouskiego\u2026 I sam mia\u0142em ochot\u0119 pisa\u0107. Ci\u0105gn\u0119\u0142o mnie do s\u0142owa tak\u017ce dlatego, \u017ce mocno \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 z podaniami i legendami, ustnymi opowie\u015bciami, pie\u015bniami ludowymi, historiami z niedalekiej przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3re pozostawia\u0142y g\u0142\u0119boki \u015blad w mojej m\u0142odej duszy.<\/p>\n

\u2013 Podzieli si\u0119 pan nimi?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Oko\u0142o trzydziestu mieszka\u0144c\u00f3w naszej wsi skazano na m\u0119ki Gu\u0142agu, w tym naszych krewnych. Na przyk\u0142ad ko\u0142chozowego kowala Tarasa \u2013 znakomitego fachowca, bardzo dobrego cz\u0142owieka. Aresztowano go pod ca\u0142kowicie absurdalnym zarzutem: \u017ce spali\u0142, ten taki owaki polski szpieg, strategiczny most na szerokim jeziorze za wsi\u0105. Cho\u0107 wszyscy wiedzieli: przecie\u017c nigdy \u017cadnego mostu tam nie by\u0142o i by\u0107 nie mog\u0142o \u2013 to podmok\u0142y teren! I za tak\u0105 bajk\u0119 cz\u0142owiek przesiedzia\u0142 w \u0142agrach d\u0142ugie lata. Na szcz\u0119\u015bcie wr\u00f3ci\u0142 \u017cywy \u2013 i zn\u00f3w stan\u0105\u0142 przy palenisku\u2026<\/p>\n

Ludzie we wsi wiele wiedzieli o takich gorzkich sprawach, ale bali si\u0119 m\u00f3wi\u0107 otwarcie \u2013 tylko cicho, przyt\u0142umionym g\u0142osem. \u017beby us\u0142ysze\u0107, trzeba by\u0142o umie\u0107 s\u0142ucha\u0107.<\/p>\n

A obok \u2013 zupe\u0142nie inna historia: katastrofa ekologiczna, na kt\u00f3r\u0105 w\u0142adza po prostu przymkn\u0119\u0142a oczy. W Pryba\u0142awiczach mieszka\u0142 zapalony my\u015bliwy, w\u0119dkarz i pszczelarz o nazwisku Hubas. Przynosi\u0142 na przyk\u0142ad z lasu wilczki, a wilczyca potem przychodzi\u0142a ich szuka\u0107 do wsi i straszy\u0142a naszych. W czasie wojny cz\u0119stowa\u0142 ludzi miodem dzikich pszcz\u00f3\u0142. Ot\u00f3\u017c, \u017ceby dorobi\u0107 si\u0119 na rybach, gdzie\u015b w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych wykopa\u0142 od jeziora do s\u0105siedniego rowu melioracyjnego kana\u0142 d\u0142ugo\u015bci stu\u2013dwustu metr\u00f3w i ustawi\u0142 w nim wiklinowe kosze do po\u0142owu. Nie uwzgl\u0119dni\u0142 r\u00f3\u017cnicy poziom\u00f3w \u2013 i woda run\u0119\u0142a tak pot\u0119\u017cnym strumieniem, \u017ce w ci\u0105gu paru dni znikn\u0119\u0142a ca\u0142a, jakby j\u0105 krowa j\u0119zykiem zliza\u0142a. Ludzie zbierali ryby r\u0119kami, jeden nawet zdj\u0105\u0142 spodnie, zawi\u0105za\u0142 nogawki i napcha\u0142 do nich chyba ze szesna\u015bcie kilo, cho\u0107 \u015bwieci\u0142 przy tym go\u0142ym ty\u0142kiem. Najpierw zosta\u0142o grz\u0119zawisko, na kt\u00f3rym mieszka\u0144cy Pryba\u0142awicz kosili traw\u0119, stoj\u0105c na nartach. A potem ostatni\u0105 ka\u0142u\u017c\u0119 wypi\u0142a w upa\u0142 czyja\u015b krowa\u2026<\/p>\n

Pi\u0119kne jezioro umar\u0142o. Ros\u0142a tam zreszt\u0105 bardzo smaczna kotewka, orzech wodny, a w\u0142adze mia\u0142y to gdzie\u015b. Oto radziecka sprawiedliwo\u015b\u0107: za nieistniej\u0105cy most \u2013 syberyjskie \u0142agry, a za prawdziwe przest\u0119pstwo nawet palcem nie pogrozili.<\/p>\n

Jaki\u017c to grzech ekologiczny<\/p>\n

W naszej wsi si\u0119 zadomowi\u0142!<\/p>\n

Zapomniany orzech wodny<\/p>\n

W Czerwonej Ksi\u0119dze si\u0119 osiedli\u0142.<\/p>\n

By\u015bmy i my tam nie trafili,<\/p>\n

B\u0119dziemy pami\u0119\u0107 mie\u0107 wytrwa\u0142\u0105.<\/p>\n

Niech nas nie trapi\u0105 lata<\/p>\n

Ni z\u0142ych, surowych zim zawieje\u2026<\/p>\n

\u2013 Czy w pana rodzinie r\u00f3wnie\u017c by\u0142y historie, o kt\u00f3rych trzeba by\u0142o d\u0142ugo milcze\u0107?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Prawdziwym szokiem by\u0142a na przyk\u0142ad historia mojej matki. Pochodzi\u0142a z Witebszczyzny, z rejonu szumili\u0144skiego. W czasie wojny, jeszcze zupe\u0142nie m\u0142odziutk\u0105, schwytali j\u0105 nazi\u015bci i wywie\u017ali na roboty przymusowe do Prus Wschodnich, pod Kr\u00f3lewiec.<\/p>\n

W tym samym czasie jej ojciec, m\u00f3j dziadek Makar, walczy\u0142 w szeregach Armii Czerwonej. Naciera\u0142 dok\u0142adnie w tym samym kierunku, nie wiedz\u0105c, \u017ce gdzie\u015b tu\u017c obok, na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki, w niewoli cierpi jego c\u00f3rka. I zgin\u0105\u0142 zaledwie kilka kilometr\u00f3w od miejsca, w kt\u00f3rym j\u0105 trzymano\u2026<\/p>\n

Po wojnie matka wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 na agronoma i pojecha\u0142a pracowa\u0107 do rejonu lelczyckiego. Kiedy przysz\u0142a pora wst\u0105pi\u0107 do partii, pewien m\u0105dry i dobry cz\u0142owiek w komitecie rejonowym po cichu j\u0105 ostrzeg\u0142: \u201eWalancina, nigdy i nigdzie w oficjalnych \u017cyciorysach i ankietach nie wspominaj, \u017ce wywieziono ci\u0119 do Niemiec. Bo nie tylko nie przyjmiemy ci\u0119 do partii, ale mo\u017cesz po prostu trafi\u0107 do wi\u0119zienia za to, \u017ce by\u0142a\u015b na terytorium wroga\u201d.<\/p>\n

I zamkn\u0119\u0142a t\u0119 tajemnic\u0119 na g\u0142ucho w swojej duszy. Nawet m\u00f3j ojciec i my, dzieci, nic o tym nie wiedzieli\u015bmy. Wyobra\u017ca pan sobie?!<\/p>\n

A wiele lat p\u00f3\u017aniej ja, ju\u017c m\u0142ody doktorant i folklorysta w Akademii Nauk, pojecha\u0142em na ekspedycj\u0119 naukow\u0105 do rejonu szumili\u0144skiego, by zapisywa\u0107 pie\u015bni ludowe. Rozmawiali\u015bmy z pewn\u0105 \u015bpiewaczk\u0105 o wszystkim. S\u0142ucha\u0142a, s\u0142ucha\u0142a i nagle m\u00f3wi:<\/p>\n

\u2013 Oj, synku, przecie\u017c ty jeste\u015b synem Wali! Bardzo dobrze j\u0105 znam, razem by\u0142y\u015bmy na robotach w Niemczech!<\/p>\n

By\u0142em oszo\u0142omiony:<\/p>\n

\u2013 Babciu, to jaka\u015b pomy\u0142ka, matka nigdy tam nie by\u0142a!<\/p>\n

\u2013 By\u0142a, i to jeszcze jak!<\/p>\n

I zacz\u0119\u0142a szczeg\u00f3\u0142owo wszystko opowiada\u0107 \u2013 takie detale, kt\u00f3rych obca osoba nie mog\u0142aby zna\u0107.<\/p>\n

Przyje\u017cd\u017cam do domu:<\/p>\n

\u2013 Mamo, czy to prawda?<\/p>\n

Rozp\u0142aka\u0142a si\u0119 i wyjawi\u0142a swoj\u0105 wojenn\u0105 tajemnic\u0119, sw\u00f3j dramat:<\/p>\n

Oto w jak strasznym milczeniu i l\u0119ku musieli \u017cy\u0107 nasi rodzice, \u017ceby po prostu ocali\u0107 \u017cycie.<\/p>\n

\u2013 Czy w\u0142a\u015bnie z takich historii wyrasta\u0142 pana sprzeciw wobec tego, co pa\u0144stwo radzieckie opowiada\u0142o o sobie? Napisa\u0142 pan przecie\u017c kiedy\u015b parodi\u0119 s\u0142ynnej pie\u015bni \u201eSzeroka jest moja ojczyzna\u201d?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Kszta\u0142towa\u0142 si\u0119 we mnie bardzo krytyczny, buntowniczy stosunek do ustroju. Chcia\u0142em zedrze\u0107 t\u0119 fa\u0142szyw\u0105 patriotyczn\u0105 poz\u0142ot\u0119. Oto pocz\u0105tek wiersza \u201eIlu jest na Bia\u0142orusi wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych\u201d:<\/p>\n

Najrozleglejszy jest m\u00f3j kraj,<\/p>\n

Tyle w nim wi\u0119zie\u0144 i Gu\u0142ag!<\/p>\n

Drugiego takiego ju\u017c nie znajdziesz,<\/p>\n

Ilu\u017c nieszcz\u0119\u015bnik\u00f3w w niewoli!<\/p>\n

Od Moskwy po zapomniane wioski,<\/p>\n

Z g\u00f3r po\u0142udnia, z p\u00f3\u0142nocnych \u015bnieg\u00f3w \u2013<\/p>\n

Kana\u0142 Bia\u0142omorski, wyr\u0119by las\u00f3w,<\/p>\n

Wi\u0119\u017aniarki, ko\u0142chozy dla niego\u2026<\/p>\n

To m\u00f3j wewn\u0119trzny manifest. Bardzo chcia\u0142em zrozumie\u0107, co naprawd\u0119 dzia\u0142o si\u0119 w naszej historii, uwolni\u0107 si\u0119 od radzieckich ankiet i zacz\u0105\u0107 walczy\u0107 o wolne s\u0142owo i prawdziw\u0105 kultur\u0119.<\/p>\n

Bardzo chcia\u0142em napisa\u0107 doktorat o ludowych zamawianiach, ale \u2013 ZSRR\u2026<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

\u2013 W\u015br\u00f3d tego, co pan w\u00f3wczas zbiera\u0142, by\u0142 wyj\u0105tkowy \u015bwiat poleskich zamawia\u0144 i szeptun\u00f3w. Czy pana oczarowywa\u0142?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Dok\u0142adniej \u2013 rzuca\u0142 na mnie urok. Przyzna pan: to przecie\u017c niedopuszczalne w przypadku m\u0142odego komunisty! Najpierw po cichu, a potem ju\u017c otwarcie zbiera\u0142em bardzo rzadki, magiczny materia\u0142. Ponad sto zamawia\u0144 \u2013 po miejscowemu: szept\u00f3w \u2013 zapisa\u0142em w swojej i okolicznych wsiach. Zwykle szepcze si\u0119 je trzy razy: \u201ePierwszym razikiem, najlepsz\u0105 godzink\u0105, najpr\u0119dzej, najmocniej. Drugim razikiem\u2026\u201d<\/p>\n

Takie bogactwo! Polesie zawsze uwa\u017cano za krain\u0119 sakraln\u0105. Ju\u017c dawni rosyjscy podr\u00f3\u017cnicy pisali w swoich ksi\u0105\u017ckach, \u017ce jest tu bardzo wielu szeptun\u00f3w \u2013 potrafi\u0105 leczy\u0107 r\u00f3\u017cne choroby s\u0142owem zamawiania. Zd\u0105\u017cy\u0142em jeszcze pozna\u0107 ten \u015bwiat i wiele zapisa\u0107.<\/p>\n

\u2013 Co zamawiano najcz\u0119\u015bciej? A kt\u00f3re zamawiania by\u0142y najbardziej niezwyk\u0142e?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 W\u015br\u00f3d zamawia\u0144 dla dzieci bardzo cz\u0119sto spotyka\u0142o si\u0119 te przeciw nocnicom i krzykaczkom \u2013 gdy dziecko \u017ale \u015bpi i p\u0142acze noc\u0105; przeciw znoskom \u2013 gdy choruje wskutek uroku rzuconego przez r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w; przeciw przestrachowi \u2013 przera\u017ceniu, zal\u0119knieniu; przeciw zo\u0142otnikowi, pudwiejowi, jatrze \u2013 r\u00f3\u017cnym chorobom.<\/p>\n

Wiele zamawia\u0144 dotyczy\u0142o zwierz\u0105t, zw\u0142aszcza kr\u00f3w. Na przyk\u0142ad przeciw wzd\u0119ciu, zwichni\u0119ciu i st\u0142uczeniu, gdy pojawia si\u0119 bielmo, \u017ceby krowa nie wierzga\u0142a, gdy \u201esucha krew\u201d, na \u015bwi\u0119tego Jerzego\u2026<\/p>\n

Trzeba zrozumie\u0107, \u017ce dla Poleszuka mleko jest najwy\u017cszym symbolem ocalenia. W czasie wojny, kiedy nazi\u015bci spalili wszystkie domy w naszym rejonie i ludzie musieli przez lata mieszka\u0107 w le\u015bnych ziemiankach, to w\u0142a\u015bnie krowa ratowa\u0142a dzieci od \u015bmierci g\u0142odowej. Dlatego krasule chroniono bardziej ni\u017c cokolwiek innego, a zamawianie ich chor\u00f3b mia\u0142o \u017cyciowe znaczenie.<\/p>\n

Dla cz\u0142owieka te\u017c szepcze si\u0119 wiele rzeczy. Od dolegliwo\u015bci po sprawy intymne. Na przyk\u0142ad zakrutka \u2013 szkodliwa praktyka: \u017ceby m\u0119\u017cczyzna nie m\u00f3g\u0142 wsp\u00f3\u0142\u017cy\u0107 z \u017con\u0105, trzeba \u201eskr\u0119ci\u0107\u201d jego narz\u0105d p\u0142ciowy. W tym celu nale\u017ca\u0142o potajemnie ukra\u015b\u0107 spodnie konkretnego cz\u0142owieka i szepta\u0107 nad nimi.<\/p>\n

\u2013 Za\u0142o\u017c\u0119 si\u0119, \u017ce by\u0142o te\u017c antidotum?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 A jak\u017ce! Jest r\u00f3wnie\u017c odkrutka \u2013 \u017ceby wszystko przywr\u00f3ci\u0107 do poprzedniego stanu, wyleczy\u0107.<\/p>\n

By\u0142 te\u017c za\u0142om: z\u0142o\u015bliwy znachor specjalnie skr\u0119ca\u0142 i zawi\u0105zywa\u0142 \u017ad\u017ab\u0142a \u017cyta \u2013 tak sprowadzano szkod\u0119 na gospodarstwo, chorob\u0119 lub bied\u0119 do domu. Kiedy to znajdowano, szybko szukano innego znachora, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by wszystko odczyni\u0107. Przy czym cz\u0119sto ten sam, kt\u00f3ry zrobi\u0142 za\u0142om, potem za wynagrodzeniem go odczynia\u0142.<\/p>\n

\u2013 A czy sam potrafi pan teraz z pami\u0119ci wyszepta\u0107 co\u015b jasnego, pi\u0119knego?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Niech b\u0119dzie o mi\u0142o\u015bci \u2013 c\u00f3\u017c jest od niej wy\u017csze?<\/p>\n

\u015awi\u0119t\u0105 wod\u0105 si\u0119 obmywam,<\/em><\/p>\n

z\u0142otem si\u0119 wycieram,<\/em><\/p>\n

s\u0142oneczkiem si\u0119 odziewam,<\/em><\/p>\n

ksi\u0119\u017cycem si\u0119 przepasuj\u0119,<\/em><\/p>\n

gwiazdami si\u0119 zapinam:<\/em><\/p>\n

nikogo si\u0119 nie boj\u0119.<\/em><\/p>\n

Jak s\u0142o\u0144ce i ksi\u0119\u017cyc<\/em><\/p>\n

na ca\u0142y \u015bwiat \u015bwiec\u0105,<\/em><\/p>\n

tak \u017cebym i ja by\u0142a<\/em><\/p>\n

ca\u0142emu \u015bwiatu mi\u0142a i kochana.<\/em><\/p>\n

Jakie\u017c to poetyckie! Potem wymienia\u0142o si\u0119 imi\u0119 ukochanego \u2013 i ju\u017c: oczarowany!<\/p>\n

\u2013 A co by\u0142o najniezwyklejszego z niezwyk\u0142ych rzeczy, na kt\u00f3re pan trafi\u0142?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Zamawianie na s\u0105d: \u201eniech s\u0119dziemu zewrze szcz\u0119ki\u201d. Szeptano je przed rozpraw\u0105, \u017ceby cz\u0142owiekowi w todze dos\u0142ownie odebra\u0142o mow\u0119 i nie m\u00f3g\u0142 wypowiedzie\u0107 ani jednego s\u0142owa przeciwko tobie.<\/p>\n

Ale chyba najbardziej zaskakuj\u0105ce zamawianie pozna\u0142em, w\u00f3wczas jako m\u0142ody wicedyrektor szko\u0142y \u015bredniej, od\u2026 sekretarz lelczyckiego komitetu rejonowego Komunistycznej Partii Bia\u0142orusi, pani Kotowej! Mia\u0142a dobr\u0105 opini\u0119, ale widocznie jednak kogo\u015b skrzywdzi\u0142a\u2026 Po raz pierwszy wyjawiam t\u0119 tajemnic\u0119 \u2013 my\u015bl\u0119, \u017ce teraz ju\u017c mo\u017cna. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, poruszona, w zaufaniu pokaza\u0142a mi straszliwe zakl\u0119cie magiczne z\u0142o\u017cone z trzech cz\u0119\u015bci. Pierwsza ko\u0144czy\u0142a si\u0119 z\u0142o\u015bliwym, pospolitym przekle\u0144stwem: \u201eOby\u015b wiecznie p\u0142on\u0119\u0142a w smole, ty podst\u0119pna \u017cmijo!\u201d \u2013 ale osobno do zawini\u0105tka do\u0142\u0105czono prawdziwy, wysuszony w\u0119\u017cowy ogon\u2026 To ju\u017c nie dla ludzi o s\u0142abych nerwach \u2013 niczego nie zmy\u015blam. Do dw\u00f3ch pozosta\u0142ych zamawia\u0144 do\u0142\u0105czono jeszcze bardziej odra\u017caj\u0105ce rekwizyty\u2026<\/p>\n

\u2013 I na co pan liczy\u0142, zbieraj\u0105c takie rzeczy? Mia\u0142 pan nadziej\u0119 kiedy\u015b je wyda\u0107?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Jestem o wiele wi\u0119kszym optymist\u0105, ni\u017c si\u0119 wydaje: na studiach doktoranckich bardzo chcia\u0142em pisa\u0107 rozpraw\u0119 w\u0142a\u015bnie na ten temat. Ale m\u00f3j promotor, profesor Anatol Fiadosik, ostrzeg\u0142 mnie po ojcowsku: \u201eAle\u015b, teraz s\u0105 czasy radzieckie. Je\u015bli wybierzesz zamawiania, b\u0119dziesz mia\u0142 ogromne trudno\u015bci z obron\u0105 i publikowaniem. Partia komunistyczna uwa\u017ca to wszystko za szarlataneri\u0119 i zabobony, twoich artyku\u0142\u00f3w po prostu nie przyjm\u0105 do czasopism naukowych\u201d.<\/p>\n

Musia\u0142em uzna\u0107 pora\u017ck\u0119. Ale materia\u0142y zachowa\u0142em i p\u00f3\u017aniej ukaza\u0142y si\u0119 w akademickiej serii \u201eBia\u0142oruska tw\u00f3rczo\u015b\u0107 ludowa\u201d. M\u00f3j tom nosi\u0142 tytu\u0142 \u201eZamawiania\u201d. Natomiast pierwszy, cho\u0107 niezas\u0142u\u017cenie, ale ze wzgl\u0119d\u00f3w dyplomatycznych, po\u015bwi\u0119cono \u201efolklorowi radzieckiemu\u201d. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki niemu wszyscy otrzymali\u015bmy Nagrod\u0119 Pa\u0144stwow\u0105.<\/p>\n

\u2013 A o czym ostatecznie pisa\u0142 pan doktorat?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 O poezji obrz\u0119dowej cyklu kalendarzowego na Polesiu Wschodnim. Natomiast rozpraw\u0119 habilitacyjn\u0105 ju\u017c dawno przygotowa\u0142em na temat kalendarza ludowego i wyda\u0142em trzy monografie, szereg ksi\u0105\u017cek i publikacji nie tylko na Bia\u0142orusi, lecz tak\u017ce w Polsce, Rosji, Ukrainie i S\u0142owacji.<\/p>\n

\u2013 Co z pana w\u0142asnych dokona\u0144 w folklorystyce jest panu najbli\u017csze?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Na przyk\u0142ad \u201eBia\u0142oruski kalendarz ludowy\u201d doczeka\u0142 si\u0119 dw\u00f3ch wyda\u0144. Dla serii \u201eBia\u0142oruska tw\u00f3rczo\u015b\u0107 ludowa\u201d przygotowa\u0142em zbi\u00f3r \u201eGry, zabawy, igrzyska\u201d \u2013 wydano go trzykrotnie. O batlejce, ludowym teatrze lalkowym, ukaza\u0142o si\u0119 a\u017c pi\u0119\u0107 ksi\u0105\u017cek. Ceni\u0119 te\u017c szereg podr\u0119cznik\u00f3w, kt\u00f3re powstawa\u0142y dla r\u00f3\u017cnych plac\u00f3wek edukacyjnych \u2013 od przedszkola i szko\u0142y po uniwersytet \u2013 i s\u0105 wykorzystywane do dzi\u015b.<\/p>\n

Zrekonstruowany i usystematyzowany przeze mnie tradycyjny kalendarz ludowy od dawna co roku publikowany jest w oficjalnych mediach na Bia\u0142orusi, a teraz tak\u017ce w Polsce.<\/p>\n

Sk\u0142adam wniosek o wyst\u0105pienie z KPZR. M\u00f3j promotor z przera\u017ceniem popuka\u0142 si\u0119 w czo\u0142o<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

\u2013 Pomin\u0119li\u015bmy pana studia na Uniwersytecie Homelskim. Pocz\u0105tek lat osiemdziesi\u0105tych, czas g\u0142\u0119bokiej rusyfikacji. A pan z zasady zdawa\u0142 egzaminy po bia\u0142orusku. Jak reagowali wyk\u0142adowcy?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Dla mnie nie by\u0142 to \u017caden sztuczny gest polityczny. To wewn\u0119trzna potrzeba, postawa obywatelska: j\u0119zyk musi \u017cy\u0107 i rozbrzmiewa\u0107, tym bardziej na uniwersytecie.<\/p>\n

Pami\u0119tam egzamin wst\u0119pny z historii. Ledwie zacz\u0105\u0142em odpowiada\u0107, wyk\u0142adowca, cz\u0142onek KPZR, przerywa. Wybieg\u0142 do s\u0105siedniego pokoju, do innego egzaminatora: \u201eChod\u017a tu, pos\u0142uchaj, jak ch\u0142opak pi\u0119knie opowiada po bia\u0142orusku!\u201d.<\/p>\n

Z nielubianych przedmiot\u00f3w \u2013 podstaw komunizmu naukowego, teorii literatury z podstawami teorii marksistowsko-leninowskiej \u2013 r\u00f3wnie\u017c odpowiada\u0142em w ojczystym j\u0119zyku. I dosta\u0142em pi\u0105tki, cho\u0107 daleko mi by\u0142o do prymusa. Widzi pan: nawet w tamtych dusznych czasach prawdziwe bia\u0142oruskie s\u0142owo mog\u0142o budzi\u0107 w ludziach szacunek.<\/p>\n

Zreszt\u0105 ja i m\u00f3j przyjaciel Ko\u015b\u0107 Usowicz byli\u015bmy jedynymi studentami, kt\u00f3rych w\u00f3wczas zatrudniono na p\u00f3\u0142 etatu w gazecie uniwersyteckiej. Tam r\u00f3wnie\u017c starali\u015bmy si\u0119 upowszechnia\u0107 bia\u0142oruskie s\u0142owo.<\/p>\n

\u2013 Wtedy te\u017c powsta\u0142a niezale\u017cna grupa literacka \u201eRoskwit\u201d. Po co by\u0142a potrzebna w\u0142asna, skoro przy uniwersytecie ju\u017c istnia\u0142a?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Przy katedrze literatury bia\u0142oruskiej dzia\u0142a\u0142a \u201eKryniczka\u201d, kt\u00f3r\u0105 kierowali poeta i wyk\u0142adowca Wiktar Jarac oraz student Micha\u015b Basz\u0142akou, dzi\u015b laureat Pa\u0144stwowej Nagrody Literackiej. Wiktar to wybitny cz\u0142owiek, dysydent, wyrzucony z Bia\u0142oruskiego Uniwersytetu Pa\u0144stwowego za zbiorowy list student\u00f3w z \u017c\u0105daniem prowadzenia zaj\u0119\u0107 po bia\u0142orusku. Z trudem, dzi\u0119ki wstawiennictwu Maksima Tanka, dosta\u0142 posad\u0119 tylko w Homlu \u2013 zes\u0142ano go do odleg\u0142ego miasta. Ale by\u0142a to oficjalna grupa. A my, studenci r\u00f3\u017cnych wydzia\u0142\u00f3w, chcieli\u015bmy wi\u0119kszej wolno\u015bci i samodzielno\u015bci. Tak pojawi\u0142 si\u0119 \u201eRoskwit\u201d \u2013 ca\u0142kowicie niezale\u017cnie, bez wyk\u0142adowc\u00f3w i partyjnych podpowiedzi. W g\u0142osowaniu wszystkich cz\u0142onk\u00f3w wybrano mnie na przewodnicz\u0105cego.<\/p>\n

Wyst\u0119powali\u015bmy w szko\u0142ach, w telewizji obwodowej, publikowali\u015bmy w gazetach. Z grupy wysz\u0142o wielu znakomitych literat\u00f3w: Ale\u015b Dubrouski, Swiatas\u0142au Krupie\u0144ka, Iryna Bahdanowicz, Anatol Zekau, kt\u00f3ry zreszt\u0105 w tym roku otrzyma\u0142 Pa\u0144stwow\u0105 Nagrod\u0119 Literack\u0105. Z nami zaczynali, a potem kontynuowali tradycj\u0119 odrodzenia narodowego Anatol Sys, Ale\u015b Bialacki, Andru\u015b Akulin i inni.<\/p>\n

Pewnego razu zaproszono nas do komitetu obwodowego partii, do wydzia\u0142u ideologicznego. Cz\u0119stowali kaw\u0105 i cukierkami i przez ca\u0142\u0105 godzin\u0119 powa\u017cnie opowiadali o\u2026 rewolucji chi\u0144skiej! Takie sprytne partyjne pranie m\u00f3zg\u00f3w, \u017ceby odci\u0105gn\u0105\u0107 m\u0142odzie\u017c od w\u0142asnych problem\u00f3w narodowych. Ale najstarszy z nas, rosyjski poeta Juryj Fatnieu, ju\u017c wtedy odwa\u017cy\u0142 si\u0119 wyst\u0105pi\u0107 z krytyk\u0105.<\/p>\n

\u2013 Po uniwersytecie pana droga zn\u00f3w przeci\u0119\u0142a si\u0119 z drog\u0105 Alesia Bialackiego. \u0141\u0105czy\u0142a was mi\u0142o\u015b\u0107 do literatury?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Pracowali\u015bmy jako nauczyciele w szko\u0142ach rejonu lelczyckiego. Wr\u00f3ci\u0142em w rodzinne strony, a Bialacki specjalnie poprosi\u0142 o skierowanie do tego najodleglejszego poleskiego rejonu, \u017ceby by\u0107 bli\u017cej \u017cywego ludowego s\u0142owa.<\/p>\n

Kiedy postanowili\u015bmy rozpocz\u0105\u0107 studia doktoranckie w Akademii Nauk \u2013 ja w Instytucie Historii Sztuki, Etnografii i Folkloru, a on w Instytucie Literatury \u2013 trzeba by\u0142o odej\u015b\u0107 z pracy. Pami\u0119tam, przyszli\u015bmy razem do rejonowego wydzia\u0142u o\u015bwiaty odebra\u0107 dokumenty. Rozmawiamy ze sob\u0105 po bia\u0142orusku, a miejscowi nauczyciele i urz\u0119dnicy stoj\u0105, patrz\u0105 z otwartymi ustami i szepcz\u0105: \u201eO, m\u00f3wi\u0105 po bia\u0142orusku\u2026 Bia\u0142orusini!\u201d.<\/p>\n

Dla nich by\u0142o to prawdziwe dziwo. I nie pojmowali, do jak haniebnego stanu doprowadzono nawet prowincj\u0119, skoro ojczysty j\u0119zyk sta\u0142 si\u0119 czym\u015b wyj\u0105tkowym\u2026<\/p>\n

\u2013 A czy na studiach doktoranckich w Mi\u0144sku wyczuwa\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas narodowe przebudzenie?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 W 1986 roku ju\u017c w Mi\u0144sku, pod kierownictwem Alesia Bialackiego, stworzyli\u015bmy legendarn\u0105 m\u0142odzie\u017cow\u0105 grup\u0119 literack\u0105 \u201eTutejsi\u201d. W pierwszym wsp\u00f3lnym zbiorze opublikowa\u0142em prac\u0119 o bia\u0142oruskiej mitologii.<\/p>\n

\u2013 Nied\u0142ugo potem Ni\u0142owi Hilewiczowi przysz\u0142o ratowa\u0107 pana podczas obrony doktoratu?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Studia doktoranckie podlega\u0142y \u015bcis\u0142ej kontroli ideologicznej. Nawet \u017ceby si\u0119 na nie dosta\u0107, potrzebna by\u0142a oficjalna rekomendacja organizacji partyjnej. I oto przed obron\u0105 sk\u0142adam wniosek o wyst\u0105pienie z KPZR. Spotka\u0142o si\u0119 to z bardzo r\u00f3\u017cnymi reakcjami. M\u00f3j promotor z przera\u017ceniem popuka\u0142 si\u0119 w czo\u0142o: \u201eAle\u015b, zrobi\u0142e\u015b straszn\u0105 g\u0142upot\u0119! Przecie\u017c oblej\u0105 ci\u0119 na radzie naukowej!\u201d.<\/p>\n

Mia\u0142 racj\u0119, naprawd\u0119 mogli si\u0119 zem\u015bci\u0107 za taki krok. A poeta narodowy zasiada\u0142 w radzie naukowej przeprowadzaj\u0105cej obron\u0119. Zebra\u0142em si\u0119 na odwag\u0119 i zadzwoni\u0142em do niego: \u201eProsz\u0119 przyj\u015b\u0107 na obron\u0119: sytuacja jest bardzo trudna, mo\u017ce zabrakn\u0105\u0107 kworum\u201d.<\/p>\n

Wtedy w\u0142a\u015bnie transmitowano na \u017cywo wszystkie posiedzenia Rady Najwy\u017cszej XII kadencji, w kt\u00f3rej m\u00f3j g\u0142\u00f3wny obro\u0144ca by\u0142 jednym z lider\u00f3w demokratycznej frakcji Bia\u0142oruskiego Frontu Ludowego. S\u0142ucham radia i nagle s\u0142ysz\u0119, jak przewodnicz\u0105cy pyta:<\/p>\n

\u2013 Dlaczego Hilewicza nie ma na posiedzeniu?<\/p>\n

Odpowiadaj\u0105 mu:<\/p>\n

\u2013 Pilnie wezwano go do Akademii Nauk, jest tam co\u015b bardzo wa\u017cnego.<\/p>\n

Rzeczywi\u015bcie od\u0142o\u017cy\u0142 wszystkie sprawy pa\u0144stwowe i przyjecha\u0142 na posiedzenie rady naukowej. Poradzi\u0142 sobie. Moich racji dobrze bronili te\u017c koledzy folklory\u015bci Arsie\u0144 Lis, Hienad\u017a Kachanouski\u2026 Jestem im bardzo wdzi\u0119czny. Sprawiedliwo\u015b\u0107 zwyci\u0119\u017cy\u0142a \u2013 obroni\u0142em si\u0119 jednog\u0142o\u015bnie. To by\u0142o nasze wsp\u00f3lne zwyci\u0119stwo.<\/p>\n

\u2013 I bynajmniej nie jedyne w tamtym czasie?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Wspomn\u0119 cho\u0107by \u201eoperacj\u0119 specjaln\u0105\u201d z udzia\u0142em sprz\u0105taczek, pu\u0142kownika KGB i dyrektora administracyjnego Akademii, zwi\u0105zan\u0105 z legalizacj\u0105 flagi narodowej. Pracowa\u0142em wtedy w Centrum Naukowo-O\u015bwiatowym im. Franciszka Skaryny, kt\u00f3rym kierowa\u0142 profesor Adam Maldzis \u2013 cz\u0142owiek o wyj\u0105tkowej duszy, skupiaj\u0105cy wok\u00f3\u0142 siebie najlepsz\u0105 tw\u00f3rcz\u0105 m\u0142odzie\u017c. W naszym pokoju bia\u0142o-czerwono-bia\u0142a flaga wisia\u0142a ju\u017c od dawna, jeszcze zanim oficjalnie j\u0105 zatwierdzono.<\/p>\n

Prezes Akademii Nauk, znany matematyk U\u0142adzimir P\u0142atonau, wyst\u0105pi\u0142 na sesji Rady Najwy\u017cszej i gor\u0105co popar\u0142 ide\u0119 nowej symboliki. Wys\u0142ucha\u0142em go, zdejmuj\u0119 t\u0119 sam\u0105 bia\u0142o-czerwono-bia\u0142\u0105 flag\u0119 z naszego pokoju i m\u00f3wi\u0119 kolegom:<\/p>\n

\u2013 Ch\u0142opaki, koniec! Flaga zostanie przyj\u0119ta jako pa\u0144stwowa, id\u0119 j\u0105 wywiesi\u0107 nad Akademi\u0105! Koledzy si\u0119 roze\u015bmiali:<\/p>\n

\u2013 No id\u017a, id\u017a, zobaczymy, co z tego b\u0119dzie.<\/p>\n

Zszed\u0142em na parter do milicjanta pe\u0142ni\u0105cego stra\u017c.<\/p>\n

\u2013 S\u0142ysza\u0142e\u015b wyst\u0105pienie P\u0142atonaua? Wywie\u015bmy j\u0105 nad wej\u015bciem!<\/p>\n

Zblad\u0142:<\/p>\n

\u2013 Zwariowa\u0142e\u015b? Nie pozwol\u0119 \u2013 nie wolno!<\/p>\n

Id\u0119 wi\u0119c do dyrektora administracyjnego Akademii. Pomy\u015bla\u0142 i m\u00f3wi:<\/p>\n

\u2013 A czemu nie? Zgadzam si\u0119!<\/p>\n

Wo\u0142a swoje pracownice:<\/p>\n

\u2013 Dziewczyny, we\u017acie od \u0141ozki flag\u0119, wyprasujcie i wywie\u015bcie razem nad wej\u015bciem.<\/p>\n

Ale milicjant zaczyna pilnie wydzwania\u0107 do swoich prze\u0142o\u017conych w KGB:<\/p>\n

\u2013 Towarzyszu pu\u0142kowniku, \u0141ozka przyni\u00f3s\u0142 tu jak\u0105\u015b flag\u0119 i chce zast\u0105pi\u0107 nasz\u0105, flag\u0119 BSRR!<\/p>\n

Funkcjonariusz KGB rykn\u0105\u0142 tak, \u017ce us\u0142yszeli\u015bmy:<\/p>\n

\u2013 W \u017cadnym wypadku! \u017badnych flag!<\/p>\n

Ale stanowczo nie odst\u0105pi\u0142em od swojego zamiaru.<\/p>\n

Kilka dni p\u00f3\u017aniej odbywa\u0142o si\u0119 du\u017ce walne zebranie sprawozdawczo-wyborcze Towarzystwa J\u0119zyka Bia\u0142oruskiego w Akademii Nauk. Od wiceprezesa Akademii Iwana Nawumienki, pisarza narodowego Bia\u0142orusi, uzyska\u0142em zgod\u0119 na przeprowadzenie uroczysto\u015bci w g\u0142\u00f3wnej sali. Pochwali\u0142em si\u0119, \u017ce z zainteresowaniem czytam jego utwory i w og\u00f3le pochodz\u0119 z tych samych stron. On w odpowiedzi ponarzeka\u0142 na Alesia Bialackiego \u2013 \u017ce nie broni doktoratu, bo zajmuje si\u0119 nie tym, czym powinien, a on, jako promotor, musi si\u0119 za niego wstydzi\u0107:<\/p>\n

\u2013 Och, ci homelanie! Z waszego przyjaciela s\u0105 same k\u0142opoty\u2026<\/p>\n

W auli zgromadzili si\u0119 akademicy, dyrektorzy instytut\u00f3w, cz\u0142onkowie Towarzystwa J\u0119zyka Bia\u0142oruskiego. Moja dyplomatyczna propozycja, by do prezydium w\u0142\u0105czy\u0107 zas\u0142u\u017cone osobisto\u015bci, zostaje odrzucona przez demokratyczn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107: wybrani zostaj\u0105 profesor Jura\u015b Chadyka, wiceprzewodnicz\u0105cy Bia\u0142oruskiego Frontu Ludowego, ja jako prowadz\u0105cy i sekretarz.<\/p>\n

Dalej hymn Bia\u0142oruskiej Republiki Ludowej \u201eWyjdziemy w zwartych szeregach\u201d i moja propozycja:<\/p>\n

\u2013 Szanowni pa\u0144stwo! Nasza flaga zosta\u0142a ju\u017c przyj\u0119ta jako pa\u0144stwowa, ale nad Akademi\u0105 Nauk nadal powiewa stara radziecka.<\/p>\n

I co mieli zrobi\u0107 zmieszani akademicy, kiedy wszyscy zgodnie ruszyli na d\u00f3\u0142? Do\u0142\u0105czyli\u2026 Znajomy milicjant ju\u017c sta\u0142 na baczno\u015b\u0107.<\/p>\n

Pan Chadyka wszed\u0142 po drabinie, ja poda\u0142em t\u0119 sam\u0105 bia\u0142o-czerwono-bia\u0142\u0105 flag\u0119\u2026 Telewizja robi\u0142a wtedy reporta\u017c ze zjazdu, wi\u0119c wydarzenie zobaczy\u0142a ca\u0142a Bia\u0142oru\u015b.<\/p>\n

To by\u0142 niezapomniany dzie\u0144 prawdziwego triumfu. Zreszt\u0105 podobn\u0105 akcj\u0119 w budynku Mi\u0144skiej Rady Miejskiej przeprowadzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c jej deputowany Ale\u015b Bialacki.<\/p>\n

\u201eWielkie mi rzeczy, list od ministra, a sp\u00f3dniczka przecie\u017c powy\u017cej kolan! Nie przyjmujemy waszej Lisicyny\u2026\u201d<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

\u2013 Radziecka tradycja wychowania: dziecko nale\u017cy ca\u0142kowicie do szko\u0142y i pa\u0144stwa. Pan za\u015b w istocie podwa\u017cy\u0142 monopol w dziedzinie edukacji. Jak to si\u0119 zacz\u0119\u0142o?<\/em><\/p>\n

\u2013 Pomys\u0142 narodzi\u0142 si\u0119 w 1988 roku: stworzyli\u015bmy wtedy Komitet Rodzicielski Klas Bia\u0142oruskoj\u0119zycznych. Kierowa\u0142 nim archeolog Ihar Czarniauski, zast\u0119pcami byli\u015bmy ja i Ale\u015b Szamak.<\/p>\n

Sprawa by\u0142a trudna, wi\u0119c \u017ceby ruszy\u0142a z miejsca, sami dawali\u015bmy przyk\u0142ad. Moja c\u00f3rka Alesia uko\u0144czy\u0142a ju\u017c wtedy pierwsz\u0105 klas\u0119 zwyk\u0142ej rosyjskoj\u0119zycznej szko\u0142y. Ale ca\u0142\u0105 rodzin\u0105 postanowili\u015bmy machn\u0105\u0107 r\u0119k\u0105 na stracony rok: pos\u0142ali\u015bmy j\u0105 ponownie do pierwszej klasy, tyle \u017ce ju\u017c bia\u0142oruskoj\u0119zycznej.<\/p>\n

W komitecie zebra\u0142o si\u0119 niema\u0142o ludzi \u015bwiadomych swojej to\u017csamo\u015bci narodowej: in\u017cynierowie U\u0142adzimir Nowik i Ludmi\u0142a Siemi\u017con, arty\u015bci Ale\u015b Cyrkunou i Siarhiej Szaucou, pedagodzy Jauhien Cumarau i \u0141arysa Iulijewa, dziennikarka Halina Susza, naukowiec Piotra Sadouski, pisarz U\u0142adzimir Jahoudzik, \u015bpiewak Piatro Tarasiewicz, robotnik U\u0142adzimir Wa\u015bkowicz, ekonomista Mika\u0142a Kijka\u2026 To od nich zacz\u0119\u0142y si\u0119 bia\u0142oruskie klasy i szko\u0142y w stolicy.<\/p>\n

\u2013 Ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 rodzic\u00f3w trzeba by\u0142o jednak przekonywa\u0107 osobi\u015bcie?<\/em><\/p>\n

\u2013 Tak. Chodzili\u015bmy po domach, prosili\u015bmy, \u017ceby posy\u0142ali dzieci do bia\u0142oruskich klas.<\/p>\n

Pami\u0119tam, rozmawiamy w Uruczczu ze znanym dziennikarzem sportowym, kt\u00f3ry bardzo pi\u0119knie komentowa\u0142 mecze pi\u0142karskie w ojczystym j\u0119zyku. On niby jest za, ale \u017cona kategorycznie przeciw: \u201eNawet o tym nie my\u015blcie! Gdzie moje dziecko potem p\u00f3jdzie na studia? Nie ma i nie b\u0119dzie szkolnictwa wy\u017cszego w ojczystym j\u0119zyku!\u201d.<\/p>\n

Nie zdo\u0142ali\u015bmy ich przekona\u0107. Ale ich syn ostatecznie nie stroni\u0142 od bia\u0142oruskiego, cho\u0107 zajmowa\u0142 do\u015b\u0107 wysokie stanowisko w jednym z ministerstw.<\/p>\n

Razem z artyst\u0105 Mika\u0142\u0105 Kupaw\u0105 zorganizowali\u015bmy zbi\u00f3rk\u0119 podpis\u00f3w w obronie ojczystego j\u0119zyka i wys\u0142ali\u015bmy obszerny list zbiorowy do Michai\u0142a Gorbaczowa w Moskwie. Ledwie go wys\u0142ali\u015bmy, wszystkich sygnatariuszy pilnie wezwano do sekretarza Komitetu Centralnego na stosown\u0105 reprymend\u0119. Pr\u00f3bowali zastraszy\u0107, ale czasy ju\u017c si\u0119 zmienia\u0142y\u2026<\/p>\n

\u2013 Pogoda polityczna jakby zmierza\u0142a ku wio\u015bnie, ale ch\u0142\u00f3d wci\u0105\u017c si\u0119 utrzymywa\u0142?<\/em><\/p>\n

\u2013 Bardzo wymowna i smutna jest historia Nasty Lisicyny \u2013 jedynej dziewczynki w Mi\u0144sku, kt\u00f3ra jeszcze przed nasz\u0105 inicjatyw\u0105 uczy\u0142a si\u0119 wszystkich przedmiot\u00f3w po bia\u0142orusku. Jej rodzice byli bardzo zasadniczy: wywalczyli w komitetach wykonawczych i szko\u0142ach wyj\u0105tek dla c\u00f3rki. W milionowym Mi\u0144sku tylko ona przez kilka lat uczy\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznie po bia\u0142orusku!<\/p>\n

Kiedy Nasta z powodzeniem uko\u0144czy\u0142a szko\u0142\u0119, pochowano jej matk\u0119 \u2013 z bia\u0142o-czerwono-bia\u0142\u0105 flag\u0105. Odbywa\u0142 si\u0119 te\u017c kolejny zjazd Towarzystwa J\u0119zyka Bia\u0142oruskiego. W swoim wyst\u0105pieniu zaproponowa\u0142em:<\/p>\n

\u2013 Szanowni pa\u0144stwo! Zwr\u00f3\u0107my si\u0119 do Ministerstwa Edukacji z pro\u015bb\u0105 o przyj\u0119cie tej dziewczyny na Bia\u0142oruski Uniwersytet Pa\u0144stwowy bez egzamin\u00f3w \u2013 jako symbolu naszego odrodzenia!<\/p>\n

Zjazd popar\u0142 propozycj\u0119. Na sali byli przedstawiciele ministerstwa i ostatecznie rzeczywi\u015bcie napisali oficjalny list do rektora Bia\u0142oruskiego Uniwersytetu Pa\u0144stwowego z pro\u015bb\u0105 o przyj\u0119cie Nasty bez egzamin\u00f3w. Po kilku dniach rektor, akademik Fiodar Kapucki, znalaz\u0142 m\u00f3j numer telefonu w Centrum Skaryny i chyba przez p\u00f3\u0142 godziny t\u0142umaczy\u0142 si\u0119, dlaczego nie przyj\u0119to jej bez egzamin\u00f3w. Zamiast sensownych argument\u00f3w m\u00f3wi\u0142 takie rzeczy:<\/p>\n

\u2013 Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, Ale\u015b, nie przyj\u0119li\u015bmy Lisicyny!.. Wielkie mi rzeczy, list od ministra, a sp\u00f3dniczka przecie\u017c powy\u017cej kolan!<\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce dziewczyna i ojciec poczuli si\u0119 bardzo skrzywdzeni: spakowali rzeczy i wyjechali na Litw\u0119, gdzie Nasta bez przeszk\u00f3d dosta\u0142a si\u0119 na Uniwersytet Wile\u0144ski.<\/p>\n

Tak nasz system wypycha\u0142 z kraju tych, kt\u00f3rzy najbardziej konsekwentnie chcieli \u017cy\u0107 po bia\u0142orusku.<\/p>\n

\u2013 Zebra\u0107 dzieci w pierwszych bia\u0142oruskoj\u0119zycznych klasach to po\u0142owa sukcesu. A co dalej: sk\u0105d bra\u0107 programy, podr\u0119czniki, nauczycieli?<\/em><\/p>\n

\u2013 Rozumieli\u015bmy: bez solidnych podstaw metodycznych wszystko si\u0119 rozpadnie.<\/p>\n

Przyjrzeli\u015bmy si\u0119 rozwojowi ukrainoznawstwa i postanowili\u015bmy stworzy\u0107 analogiczny system. Od 1992 do 1994 roku wydali\u015bmy cztery zbiory materia\u0142\u00f3w dydaktycznych \u2013 z folkloru, etnografii i sztuki ludowej dla uczni\u00f3w wszystkich klas, a nieco p\u00f3\u017aniej, pod kierownictwem przysz\u0142ego ministra edukacji Piatra Bryhadzina, tak\u017ce dla uniwersytet\u00f3w. Wprowadzili\u015bmy na uczelniach kurs bia\u0142orusoznawstwa i terminologii naukowej. Mnie na przyk\u0142ad przysz\u0142o go prowadzi\u0107 na Bia\u0142oruskim Uniwersytecie Pa\u0144stwowym, na wydzia\u0142ach ekonomicznym, mechaniki i matematyki, radiofizyki oraz kulturoznawstwa. Studenci przyswajali bia\u0142orusk\u0105 terminologi\u0119 swoich specjalno\u015bci i w praktyce obalali p\u00f3\u017aniejszy mit, jakoby w ojczystym j\u0119zyku nie mo\u017cna by\u0142o rozwija\u0107 nauk \u015bcis\u0142ych.<\/p>\n

\u2013 Ale edukacja to przecie\u017c nie tylko sala wyk\u0142adowa i podr\u0119cznik. Czy szukali\u015bcie innych form?<\/em><\/p>\n

\u2013 Porozumieli\u015bmy si\u0119 ze zwi\u0105zkami zawodowymi i otrzymali\u015bmy do dyspozycji zwyk\u0142y ob\u00f3z pionierski ko\u0142o stacji Enerhietyk, kt\u00f3ry nazwali\u015bmy \u201eGrunwald\u201d. Nasz znakomity przyjaciel z Moskwy, redaktor czasopisma \u201eWschodnios\u0142owia\u0144skie s\u0142owianoznawstwo\u201d, Alaksiej Kauka, zaproponowa\u0142:<\/p>\n

\u2013 \u201e\u0141ahier\u201d brzmi ci\u0119\u017cko, od razu kojarzy si\u0119 z \u0142agrem. Nazwijmy go pi\u0119knym s\u0142owem \u201eletnik\u201d.<\/p>\n

Tak ten neologizm ruszy\u0142 w \u015bwiat po Bia\u0142orusi.<\/p>\n

Zaprosili\u015bmy te\u017c dzieci Bia\u0142orusin\u00f3w mieszkaj\u0105cych za granic\u0105 \u2013 z Wilna, Polski, Petersburga i Moskwy. Chodzi\u0142o o to, \u017ceby po\u0142\u0105czy\u0107 naszych z r\u00f3\u017cnych zak\u0105tk\u00f3w \u015bwiata. Organizowali\u015bmy \u015bwi\u0119ta ludowe, gry historyczne, odtwarzali\u015bmy bitw\u0119 pod Grunwaldem, dzieci same robi\u0142y drewniane tarcze i miecze. Co prawda by\u0142 jeden problem \u2013 nikt nie chcia\u0142 gra\u0107 Krzy\u017cak\u00f3w, wszyscy chcieli stan\u0105\u0107 w szeregach naszych wojownik\u00f3w.<\/p>\n

Z dzie\u0107mi na obozie spotykali si\u0119 deputowani Rady Najwy\u017cszej Walancin Ho\u0142ubieu, Lawon Barszczeuski, Aleh Trusau i inni.<\/p>\n

\u2013 I st\u0105d ju\u017c tylko krok do w\u0142asnej organizacji dzieci\u0119cej?<\/em><\/p>\n

\u2013 Rzeczywi\u015bcie \u0142atwiej by\u0142o dzi\u0119ki niej przewietrzy\u0107 g\u0142owy z dusz\u0105cego zaduchu\u2026<\/p>\n

Wymy\u015bli\u0142em nazw\u0119 \u201eSkaryniczy\u201d, opracowa\u0142em nawet statut. Ale potem ksi\u0105dz Alaksandr Nadson z Londynu podpowiedzia\u0142: trzeba odwo\u0142a\u0107 si\u0119 w\u0142a\u015bnie do tradycji skautowej. I przys\u0142a\u0142 unikatowe ksi\u0105\u017cki, czasopisma \u201eNa pahatowie\u201d i \u201eZwa\u017caj\u201d. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jeszcze przed przewrotem pa\u017adziernikowym w niekt\u00f3rych miastach Bia\u0142orusi istnia\u0142 pr\u0119\u017cny ruch skautowy. Zamiast pionierskich chust nasi wychowankowie zacz\u0119li nosi\u0107 pi\u0119kne bia\u0142o-czerwono-bia\u0142e chustki. Mo\u017cna je by\u0142o zawi\u0105za\u0107 na g\u0142owie dla ochrony przed s\u0142o\u0144cem albo z fasonem na r\u0119ce \u2013 traktowano je przede wszystkim jako \u017cywy symbol wolno\u015bci, a nie \u015bwi\u0119ty atrybut komunistycznego rytua\u0142u.<\/p>\n

Najwi\u0119ksza trudno\u015b\u0107 to znale\u017a\u0107 i przygotowa\u0107 instruktor\u00f3w skautowych, ludzi gotowych pracowa\u0107 z samego entuzjazmu.<\/p>\n

Dzi\u015b w ojczystym j\u0119zyku uczy si\u0119 zaledwie oko\u0142o 8\u00a0% uczni\u00f3w, a w 1993 roku do bia\u0142oruskich pierwszych klas posz\u0142o 76\u00a0% wszystkich rozpoczynaj\u0105cych nauk\u0119<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

\u2013 Dlaczego to, co budowano z takim zapa\u0142em, zacz\u0119\u0142o si\u0119 gwa\u0142townie rozpada\u0107? By\u0142 przecie\u017c czas, kiedy nawet dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t procent pierwszoklasist\u00f3w obwodu mi\u0144skiego uczy\u0142o si\u0119 po bia\u0142orusku, a potem po prostu katastrofa\u2026<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Po zainicjowanym przez w\u0142adze referendum z 1995 roku rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 systematyczna ofensywa przeciwko wszystkiemu, co narodowe. Z jednej strony \u2013 brutalna presja pa\u0144stwa. Z drugiej \u2013 pragmatyczny wyb\u00f3r rodzic\u00f3w, kt\u00f3rzy posy\u0142ali dzieci do plac\u00f3wek wspieranych przez w\u0142adze. By\u0107 mo\u017ce intelektuali\u015bci i dzia\u0142acze spo\u0142eczni nie zdo\u0142ali wystarczaj\u0105co skutecznie obroni\u0107 stworzonych instytucji, a samo spo\u0142ecze\u0144stwo nie mia\u0142o zasob\u00f3w do d\u0142ugotrwa\u0142ego oporu wobec machiny pa\u0144stwowej.<\/p>\n

Biurokracja dzia\u0142a\u0142a bardzo przebiegle. Na przyk\u0142ad nauczycielom j\u0119zyka i literatury rosyjskiej ju\u017c wcze\u015bniej wprowadzono pi\u0119tnastoprocentowy dodatek do wynagrodzenia \u2013 rzekomo za prac\u0119 w \u201erepublice narodowej\u201d. Przebieg\u0142y, szyderczy cios! Zacz\u0119to czy\u015bci\u0107 programy: wyrzucano utwory Bahuszewicza, Krapiwy i innych narodowych klasyk\u00f3w.<\/p>\n

\u2013 Opowiadano mi, \u017ce nied\u0142ugo potem drastycznie zmieniono te\u017c proporcje godzin j\u0119zyka bia\u0142oruskiego i rosyjskiego. Jak du\u017ca by\u0142a r\u00f3\u017cnica?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Szczeg\u00f3lnie w m\u0142odszych klasach. Je\u015bli nauka odbywa\u0142a si\u0119 po bia\u0142orusku, na j\u0119zyk ojczysty przeznaczano trzy godziny tygodniowo, na rosyjski \u2013 jedn\u0105. Przy rosyjskim j\u0119zyku nauczania \u2013 odwrotnie. A poniewa\u017c urz\u0119dnicy i ideolodzy zap\u0119dzili wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzieci w\u0142a\u015bnie do szk\u00f3\u0142 rosyjskoj\u0119zycznych, bia\u0142oruski pozosta\u0142 dla nich t\u0105 jedn\u0105 godzin\u0105 w tygodniu.<\/p>\n

Co wi\u0119cej, pocz\u0105tkowo pozwalano przynajmniej historii i geografii uczy\u0107 w ojczystym j\u0119zyku. Ale wkr\u00f3tce i to zniesiono.<\/p>\n

\u2013 A co pokazuj\u0105 dzisiejsze statystyki? Jak g\u0142\u0119boki okaza\u0142 si\u0119 spadek?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Obraz jest po prostu przera\u017caj\u0105cy! W ca\u0142ym kraju w ojczystym j\u0119zyku uczy si\u0119 zaledwie oko\u0142o 8\u00a0% uczni\u00f3w. Jeszcze w 2017 roku by\u0142o to 13\u00a0%.<\/p>\n

Bia\u0142oruskie szkolnictwo rozwija\u0142o si\u0119 pomy\u015blnie po nadaniu ojczystemu j\u0119zykowi statusu pa\u0144stwowego. W latach 1993\u20131994 do bia\u0142oruskich pierwszych klas przyjmowano ju\u017c 76\u00a0% wszystkich pierwszoklasist\u00f3w, a w obwodzie mi\u0144skim \u2013 nawet ponad 92\u00a0%, w stolicy \u2013 58\u00a0%. W Mi\u0144sku po raz pierwszy pojawi\u0142y si\u0119 plac\u00f3wki edukacyjne z bia\u0142oruskim j\u0119zykiem nauczania. Nieszcz\u0119\u015bcie nast\u0105pi\u0142o po tak zwanym referendum z 1995 roku: liczba pierwszoklasist\u00f3w od razu spad\u0142a o po\u0142ow\u0119.<\/p>\n

\u2013 W takich warunkach szczeg\u00f3lnie wa\u017cne by\u0142o chyba wspieranie nauczycieli, kt\u00f3rzy nadal pracowali po bia\u0142orusku?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 W\u0142a\u015bnie dlatego Towarzystwo Szko\u0142y Bia\u0142oruskiej organizowa\u0142o konkursy i nagrody dla pedagog\u00f3w przedszkoli, szk\u00f3\u0142 i uniwersytet\u00f3w. Na przyk\u0142ad Nagrod\u0105 im. akademika Wac\u0142awa \u0141astouskiego wyr\u00f3\u017cniano wyk\u0142adowc\u00f3w najr\u00f3\u017cniejszych specjalno\u015bci. Takie nagrody otrzymali docent Tamara Suchaja z Bia\u0142oruskiego Narodowego Uniwersytetu Technicznego, profesor Alaksandr Arciszeuski z Bia\u0142oruskiego Pa\u0144stwowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki, docent katedry nauk o Ziemi Pawie\u0142 Kauryha i doktor nauk ekonomicznych Maksim Bialicki z Bia\u0142oruskiego Uniwersytetu Pa\u0144stwowego, trenerka i choreografka Wolha Korsak oraz wyk\u0142adowca geografii ekonomicznej Mika\u0142aj Stracha z Bia\u0142oruskiego Pa\u0144stwowego Uniwersytetu Pedagogicznego\u2026<\/p>\n

Wa\u017cne by\u0142o dla nas, \u017ceby pokaza\u0107: j\u0119zyk bia\u0142oruski mo\u017ce normalnie funkcjonowa\u0107 nie tylko na lekcji literatury, lecz tak\u017ce w ka\u017cdej dziedzinie zawodowej.<\/p>\n

Towarzystwo Szko\u0142y Bia\u0142oruskiej prowadzi\u0142o r\u00f3\u017cnorodn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 z pedagogami wszystkich typ\u00f3w plac\u00f3wek edukacyjnych: konferencje, seminaria i kursy, tak\u017ce z udzia\u0142em zaproszonych specjalist\u00f3w z zagranicy. Organizowano seminaria krajoznawcze i wydawano programy dotycz\u0105ce poznawania w\u0142asnego rejonu. Konkursy na najlepsz\u0105 bia\u0142orusk\u0105 szko\u0142\u0119 wiejsk\u0105, gazety studenckie i szkolne. Popularno\u015b\u0107 zdoby\u0142y tw\u00f3rcze prace uczniowskie \u201eNie porzucajcie naszej mowy bia\u0142oruskiej\u2026\u201d, konkursy \u201eEdukacja dla wolno\u015bci: laptop dla aktywnego nauczyciela\u201d\u2026<\/p>\n

Oddzia\u0142y Towarzystwa Szko\u0142y Bia\u0142oruskiej istnia\u0142y we wszystkich miastach obwodowych. Jako pierwszy oficjalnie zarejestrowano najbardziej aktywny oddzia\u0142 grodzie\u0144ski, kierowany przez Alaksandra Milinkiewicza. Kiedy w 1996 roku zosta\u0142 jedynym kandydatem opozycji w wyborach prezydenckich na Bia\u0142orusi, do Towarzystwa wp\u0142yn\u0119\u0142o zastrze\u017cenie Ministerstwa Sprawiedliwo\u015bci: cz\u0142onek organizacji niepolitycznej zajmuje si\u0119 polityk\u0105. I \u017ceby nas nie nara\u017ca\u0107, Milinkiewicz z\u0142o\u017cy\u0142 wniosek o wyst\u0105pienie. Ale nadal nie zrywa\u0142 kontaktu, wspiera\u0142 inicjatywy edukacyjne, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce Szko\u0142\u0119 Bia\u0142orusk\u0105 w Warszawie.<\/p>\n

\u2013 W tym kontek\u015bcie nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 pana walki o Liceum Humanistyczne im. Jakuba Ko\u0142asa?<\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 W 2003 roku ten wyrazisty symbol pocz\u0105tku bia\u0142oruskiej wiosny zamkni\u0119to. W jego pi\u0119knym budynku przy ulicy Uljanouskiej zacz\u0105\u0142 dzia\u0142a\u0107\u2026 pa\u0144stwowy s\u0105d. Straszliwy sarkazm: w tych samych pokojach, w kt\u00f3rych dzieci poznawa\u0142y woln\u0105 bia\u0142orusk\u0105 histori\u0119, p\u00f3\u017aniej s\u0105dzono licealist\u00f3w i aktywist\u00f3w za protesty.<\/p>\n

W tamtych dniach przyj\u0105\u0142em wszystkich nauczycieli pod skrzyd\u0142a Towarzystwa Szko\u0142y Bia\u0142oruskiej. W swoim gabinecie przechowywa\u0142em ich ksi\u0105\u017ceczki pracy. Stali\u015bmy si\u0119 takim parasolem dla podziemnego nauczania. Pocz\u0105tkowo na zaj\u0119cia w mieszkaniach przychodzi\u0142a milicja, straszy\u0142a, ale nauka trwa\u0142a.<\/p>\n

Liceum wychowa\u0142o ca\u0142\u0105 plejad\u0119 ludzi, kt\u00f3rzy dzi\u015b pracuj\u0105 na ca\u0142ym \u015bwiecie: Franak Wiaczorka, Ale\u015b Michalewicz, Pawie\u0142 Barkouski, Hleb \u0141abadzienka, Wola Stu\u017cynskaja, Maksim Czarniauski\u2026 Dzia\u0142aj\u0105 w nauce, \u017cyciu spo\u0142ecznym, biznesie, zagranicznych organizacjach. Ich do\u015bwiadczenie najlepiej obala stary mit: \u017ce je\u015bli uczysz si\u0119 po bia\u0142orusku, potem nigdzie si\u0119 nie dostaniesz i niczego nie osi\u0105gniesz. Wysz\u0142o odwrotnie \u2013 taka edukacja da\u0142a im mocny start i zdolno\u015b\u0107 konkurowania daleko poza granicami Bia\u0142orusi.<\/p>\n

\u2013 Od 2022 roku sam jest pan na emigracji, ale nie przerywa pracy rozpocz\u0119tej w kraju? <\/strong><\/em><\/p>\n

\u2013 Dzi\u0119ki Ministerstwu Edukacji Polski otrzymali\u015bmy bezp\u0142atnie sale w warszawskiej szkole im. Adama Mickiewicza, w tym roku do\u0142\u0105czy\u0142o czterdzie\u015bcioro nowych uczni\u00f3w. Dzieci nie tylko si\u0119 ucz\u0105, lecz tak\u017ce ta\u0144cz\u0105 bia\u0142oruskie ta\u0144ce, wystawiaj\u0105 batlejk\u0119, obchodz\u0105 swoje \u015bwi\u0119ta.<\/p>\n

Opr\u00f3cz zaj\u0119\u0107 stacjonarnych mamy du\u017c\u0105 szko\u0142\u0119 online. Dawne filie w Gda\u0144sku, Bia\u0142ymstoku i Krakowie sta\u0142y si\u0119 samodzielnymi szk\u00f3\u0142kami. Przez nauczanie internetowe przesz\u0142y dzieci z ponad trzydziestu kraj\u00f3w \u015bwiata \u2013 od Polski i Niemiec po USA, Kanad\u0119, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Indonezj\u0119 i Japoni\u0119. Po\u0142\u0105czyli\u015bmy je w tak\u0105 \u201ekosmiczn\u0105 Bia\u0142oru\u015b\u201d. Kiedy og\u0142osili\u015bmy nab\u00f3r nauczycieli, przysz\u0142o ponad sto zg\u0142osze\u0144 \u2013 od pedagog\u00f3w najwy\u017cszej kategorii zawodowej, doktor\u00f3w i doktor\u00f3w habilitowanych, z kt\u00f3rych wielu r\u00f3wnie\u017c musia\u0142o wyjecha\u0107.<\/p>\n

I w\u0142a\u015bnie w tym widz\u0119 dzi\u015b jeden z najwa\u017cniejszych sens\u00f3w: gdziekolwiek znajd\u0105 si\u0119 nasze dzieci, musz\u0105 zna\u0107 swoj\u0105 kultur\u0119, j\u0119zyk, histori\u0119 i by\u0107 dumne: jeste\u015bmy Bia\u0142orusinami.<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142finansowanie |<\/strong>\u00a0projekt finansowany z bud\u017cetu pa\u0144stwa w ramach polskiej wsp\u00f3\u0142pracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej. Publikacja wyra\u017ca wy\u0142\u0105cznie pogl\u0105dy autor\u00f3w i nie mo\u017ce by\u0107 uto\u017csamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem<\/p>\n","protected":false},"author":65,"featured_media":24123,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-24105","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24105","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/65"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=24105"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24105\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24118,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24105\/revisions\/24118"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/24123"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=24105"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=24105"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=24105"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}