{"id":21266,"date":"2025-11-14T10:06:19","date_gmt":"2025-11-14T10:06:19","guid":{"rendered":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/?p=21266"},"modified":"2025-11-29T10:06:32","modified_gmt":"2025-11-29T10:06:32","slug":"natalla-dulina-nawet-w-wiezieniu-bylam-wolna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/2025\/11\/14\/natalla-dulina-nawet-w-wiezieniu-bylam-wolna.html","title":{"rendered":"Natalla Dulina: Nawet w wi\u0119zieniu by\u0142am wolna"},"content":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d<\/a>, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem Belarus (Press Club Belarus) oraz Fundacj\u0105 \u201eWolna Prasa dla Europy Wschodniej\u201d (Free Press for Eastern Europe).<\/em><\/p>\n

15 listopada 2025 roku (sobota) o godz. 17:00\u00a0w Europejskim Centrum Solidarno\u015bci (Gda\u0144sk, plac Solidarno\u015bci 1)\u00a0odb\u0119dzie si\u0119 publiczna dyskusja<\/a>\u00a0z udzia\u0142em laureat\u00f3w i laureatek oraz prezentacja zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d.<\/em><\/p>\n

Bia\u0142oruski jako j\u0119zyk obcy. Co\u015b jak angielski. Dlaczego?<\/b><\/h4>\n

Jestem osob\u0105 rosyjskoj\u0119zyczn\u0105. Pami\u0119tam, \u017ce gdzie\u015b w drugiej klasie m\u00f3wi\u0142am ju\u017c: b\u0119d\u0119 nauczycielk\u0105 j\u0119zyka rosyjskiego. To bardzo wyra\u017anie wry\u0142o mi si\u0119 w pami\u0119\u0107. Ale pan niech m\u00f3wi do mnie po bia\u0142orusku! Kali \u0142aska!<\/span><\/p>\n

Dobrze, ale dlaczego jednak rosyjski? Humanistyczny magnes nie ma bia\u0142oruskiej si\u0142y przyci\u0105gania?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wtedy, w latach siedemdziesi\u0105tych, by\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 rezygnacji z bia\u0142oruskiego. Mama ba\u0142a si\u0119, \u017ce je\u015bli zaczn\u0119 si\u0119 uczy\u0107 obydwu j\u0119zyk\u00f3w, to b\u0119d\u0119 \u017ale m\u00f3wi\u0107 po rosyjsku. To aran\u017cowane ma\u0142\u017ce\u0144stwo. Z czasem tego po\u017ca\u0142owa\u0142am.\u00a0<\/span><\/p>\n

Poczucie straty przysz\u0142o ju\u017c na studiach?<\/i><\/strong><\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce tak \u2013 ale nie od razu. Przez d\u0142ugi czas nie odczuwa\u0142am tej straty. Dzi\u015b znam nasz j\u0119zyk biernie. Mog\u0119 te\u017c czyta\u0107, ale z wysi\u0142kiem, du\u017co rozumiem, ale nie wszystko. S\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych nie rozumiem, szukam w s\u0142owniku. Bia\u0142oruski jest dla mnie jak j\u0119zyk obcy. Jestem lingwistk\u0105, wi\u0119c wiem, \u017ce po 12 roku \u017cycia m\u00f3zg uczy si\u0119 j\u0119zyk\u00f3w inaczej. Dlatego gdy pr\u00f3buj\u0119 m\u00f3wi\u0107 po bia\u0142orusku, zaczyna ze mnie \u201ewy\u0142azi\u0107\u201d w\u0142oski.<\/span><\/p>\n

Og\u00f3lnie to z trudem prze\u0142\u0105czam si\u0119 mi\u0119dzy j\u0119zykami. Na uniwersytecie uczy\u0142am si\u0119 hiszpa\u0144skiego, angielskiego, a potem w\u0142oskiego. My English is very poor: prawie go nie u\u017cywa\u0142am. Teraz w Litwie czasem musz\u0119 si\u0119 nim pos\u0142ugiwa\u0107 i jest to dla mnie m\u0119ka. St\u0105d wniosek: po prostu nie mam wielkiego talentu do j\u0119zyk\u00f3w. A w\u0142oski znam, bo to moja praca.<\/span><\/p>\n

W czasach radzieckich zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce studenci ze wsi, m\u00f3wi\u0105c po rosyjsku, zdradzali si\u0119 akcentem \u2013 i to stawa\u0142o si\u0119 przedmiotem pogardy. By\u0142a pani tego \u015bwiadkiem?\u00a0<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak by\u0142o. Dzieci ze wsi od dzieci\u0144stwa s\u0142ysza\u0142y mow\u0119 ojczyst\u0105, ale nie literack\u0105, tylko dialektaln\u0105. To w\u0142a\u015bnie kszta\u0142towa\u0142o akcent w ich rosyjskim. Literacki bia\u0142oruski by\u0142 zamkni\u0119ty w niszach: radio, telewizja, gazety. A akcent kojarzy\u0142 si\u0119 z wsi\u0105. Kt\u00f3ra zawsze by\u0142a postrzegana jako mniej presti\u017cowa ni\u017c miasto, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o stolicy. Ten stereotyp istnia\u0142. Nie powiem, \u017ceby by\u0142 on mocno wyra\u017cony i w czym\u015b bardzo przeszkadzaj\u0105cy osobom wywodz\u0105cym si\u0119 ze wsi, ale taka sytuacja by\u0142a odczuwalna do ko\u0144ca lat 80.<\/span><\/p>\n

Nie potrafi\u0119 pod\u0105\u017ca\u0107 za t\u0142umem<\/b><\/h4>\n

Niekt\u00f3rzy odnosili wra\u017cenie, \u017ce zawsze trzyma\u0142a si\u0119 pani jak najdalej od polityki. To prawda czy tylko pozory?<\/i><\/strong><\/p>\n

Oczywi\u015bcie. Nigdy nie anga\u017cowa\u0142am si\u0119 w polityk\u0119. Po prostu nie le\u017ca\u0142o to w kr\u0119gu moich zainteresowa\u0144. \u017by\u0142am w\u0142asnym \u017cyciem zawodowym, wyk\u0142adami i zajmowa\u0142am si\u0119 studentami.\u00a0<\/span><\/p>\n

Mo\u017ce to, znowu, wp\u0142yw rodzinnych korzeni?<\/i><\/strong><\/p>\n

Urodzi\u0142am si\u0119 w Mi\u0144sku. Moi rodzice mieli wykszta\u0142cenie techniczne. Gdy mia\u0142am dwa lata, rozwiedli si\u0119, a mnie wychowywa\u0142a rodzina ze strony mamy. Dziadek uczy\u0142 w technikum przedmiot\u00f3w \u015bcis\u0142ych, mama po politechnice ca\u0142e \u017cycie pracowa\u0142a jako konstruktorka. W naszej rodzinie nie by\u0142o humanist\u00f3w. Ale od dziecka wpajano mi: swoje zdanie mo\u017cna wyra\u017ca\u0107 tylko w zaufanym gronie!<\/span><\/p>\n

Podw\u00f3jna buchalteria?<\/i><\/strong><\/p>\n

Moi bliscy nie mieli z\u0142udze\u0144, chocia\u017c mama przyzna\u0142a, \u017ce w m\u0142odo\u015bci wierzy\u0142a: w Zwi\u0105zku Radzieckim tak naprawd\u0119 jest wiele dobrego. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, stosunek do systemu by\u0142 sceptyczny: polityczne anegdoty, ironia, zero szacunku dla przyw\u00f3dc\u00f3w\u2026 W tym sensie to by\u0142 standard. I st\u0105d, rzeczywi\u015bcie, ta \u201epodw\u00f3jna buchalteria\u201d: w szkole nie m\u00f3wisz nic, a w domu pogadasz na ka\u017cdy temat.<\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105, zawsze m\u00f3wi\u0142am, co my\u015bl\u0119, gdy uwa\u017ca\u0142am to za potrzebne. Cho\u0107 w wieku nastoletnim, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107, chcia\u0142am by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 grupy. Tyle \u017ce z kolegami z klasy nie bardzo mi si\u0119 uk\u0142ada\u0142o: mieszka\u0142am daleko od szko\u0142y, prawie ich nie odwiedza\u0142am, a oni mnie. Czu\u0142am, \u017ce jestem na uboczu. W efekcie, gdy doros\u0142am, zrozumia\u0142am: nie potrafi\u0119 pod\u0105\u017ca\u0107 za t\u0142umem. Kiedy wszyscy nagle zachwycaj\u0105 si\u0119 jak\u0105\u015b now\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 czy filmem, moja automatyczna reakcja to: \u201enie chc\u0119\u201d. To ju\u017c prawie odruch fizjologiczny.<\/span><\/p>\n

G\u0142osowa\u0142am na \u0160u\u0161kievi\u010da: do dzi\u015b pozostaje przyk\u0142adem godno\u015bci<\/b><\/h4>\n

Ka\u017cdy ma sw\u00f3j z\u0142oty wiek. Dla pani to\u2026<\/i><\/strong><\/p>\n

Lata 1991\u20131994. Nie popisz\u0119 si\u0119 oryginalno\u015bci\u0105, ale uwa\u017cam w\u0142a\u015bnie ten okres za z\u0142oty dla Bia\u0142orusi. G\u0142osowa\u0142am na Stanis\u0142ava \u0160u\u0161kievi\u010da, kt\u00f3ry do dzi\u015b pozostaje dla mnie przyk\u0142adem godno\u015bci, prawdziwych warto\u015bci. Kiedy rozpad\u0142 si\u0119 ZSRR i przysz\u0142a g\u0142asnost, powiedzia\u0142am sobie: nigdy wi\u0119cej nie b\u0119d\u0119 milcze\u0107. I nie by\u0142o ju\u017c odwrotu.\u00a0<\/span><\/p>\n

Jak to odbi\u0142o si\u0119 na pani pracy wyk\u0142adowczyni na uniwersytecie lingwistycznym?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wtedy w\u0142a\u015bnie zacz\u0119\u0142am uczy\u0107. Zgodnie z duchem czasu i obietnic\u0105, kt\u00f3r\u0105 sobie z\u0142o\u017cy\u0142am, pozwala\u0142am sobie na ironiczne uwagi na temat polityki. Nie nawo\u0142ywa\u0142am student\u00f3w do aktywno\u015bci obywatelskiej, ale otwarcie m\u00f3wi\u0142am, co my\u015bl\u0119. W 2006 r. po raz pierwszy wysz\u0142am na plac. W 2010 r. nie bra\u0142am udzia\u0142u w protestach, ale \u015bledzi\u0142am wydarzenia i bardzo je prze\u017cywa\u0142am. M\u00f3wi\u0142am studentom: nie mog\u0119 was do niczego namawia\u0107, bo gdyby\u015bcie mieli problemy, nie b\u0119d\u0119 w stanie was obroni\u0107. Nie kry\u0142am jednak swojego oburzenia panuj\u0105c\u0105 sytuacj\u0105 wyborcz\u0105.<\/span><\/p>\n

Na przyk\u0142ad na kilka dni przed wyborami studentom og\u0142aszano: macie zag\u0142osowa\u0107 przedterminowo i jecha\u0107 do domu, w sobot\u0119 nie ma zaj\u0119\u0107! A nas, wyk\u0142adowc\u00f3w, nawet o tym nie informowano! Przychodzili\u015bmy na zaj\u0119cia, a sala by\u0142a pusta. To by\u0142 nie tylko absurd, ale ca\u0142kowity brak szacunku wobec nas. Zawsze awanturowa\u0142am si\u0119 o to z w\u0142adzami uczelni \u2013 by\u0142o to dla mnie upokarzaj\u0105ce.<\/span><\/p>\n

W czasie wa\u017cnych akcji politycznych takie zachowanie mog\u0142o obr\u00f3ci\u0107 si\u0119 w wielkie nieprzyjemno\u015bci?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, u nas si\u0119 tego nie lubi, trzeba gra\u0107 wed\u0142ug narzuconych regu\u0142. Ja jednak nie zamierza\u0142am gra\u0107 w takie gierki. Co robi\u0142am? Uprzedza\u0142am student\u00f3w: kochani, do mnie nie dotar\u0142a \u017cadna informacja, w\u0142adze uczelni niczego nie og\u0142osi\u0142y, wi\u0119c zaj\u0119cia odb\u0119d\u0105 si\u0119 normalnie. Jedyne, co mog\u0119 zrobi\u0107, to nie sprawdza\u0107 obecno\u015bci. R\u00f3bcie, jak uwa\u017cacie, ale ja mam program i nie mog\u0119 opuszcza\u0107 zaj\u0119\u0107.<\/span><\/p>\n

Jak reagowali na to studenci?<\/i><\/strong><\/p>\n

Mi\u0144szczanie przychodzili, ale ci z akademik\u00f3w cz\u0119sto wyje\u017cd\u017cali. Dostawali sygna\u0142: nie pos\u0142uchacie, stracicie miejsce w akademiku.<\/span><\/p>\n

To powa\u017cna gro\u017aba\u2026<\/i><\/strong><\/p>\n

Owszem, dlatego zawsze przy takich okazjach dodawa\u0142am: je\u015bli ca\u0142y akademik odm\u00f3wi wzi\u0119cia udzia\u0142u w g\u0142osowaniu przedterminowym, nie wyrzuc\u0105 wszystkich! Ale je\u015bli sprzeciwi\u0105 si\u0119 tylko dwie czy trzy osoby, \u0142atwo b\u0119dzie si\u0119 ich pozby\u0107 pod byle pretekstem. Dla mnie kluczowa by\u0142a strona formalna: skoro nie ma oficjalnego zarz\u0105dzenia, zaj\u0119cia musz\u0105 si\u0119 odby\u0107.<\/span><\/p>\n

Humanistyczna wolno\u015b\u0107 by\u0142a, ale pe\u0142na ob\u0142udy\u00a0<\/b><\/h4>\n

Nie mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce do 2020 r. uniwersytet lingwistyczny by\u0142 oaz\u0105 kultury?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wydaje mi si\u0119, \u017ce by\u0142o tam mn\u00f3stwo ob\u0142udy. W latach 90. sami wybierali\u015bmy rektora \u2013 to by\u0142 prawdziwy prze\u0142om. Ale ju\u017c od 1995 r. g\u0142owy uczelni wyznacza\u0142 \u0141ukaszenka. To by\u0142 znak zniewolenia. Z jednej strony, nasze horyzonty poszerzy\u0142y si\u0119: je\u017adzili\u015bmy za granic\u0119, poznawali\u015bmy Zach\u00f3d. Mimo to, nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 tu o politycznej dysydencji, raczej o pragmatyzmie. Ludzi do wyjazd\u00f3w dobierano na podstawie lojalno\u015bci. Co prawda, nie blokowa\u0142o to dost\u0119pu do nowej wiedzy, ale mocno doskwiera\u0142 nam brak politycznej autonomii.<\/span><\/p>\n

Wspomnia\u0142a pani o 2015 r. Czy popar\u0142a pani wtedy pomys\u0142 bojkotu?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, wtedy Statkievi\u010d wezwa\u0142 do zbojkotowania wybor\u00f3w, a on zawsze by\u0142 dla mnie wzorem uczciwo\u015bci i godno\u015bci. Razem z mam\u0105 i m\u0119\u017cem nie poszli\u015bmy g\u0142osowa\u0107: poparli\u015bmy pr\u00f3b\u0119 pokazania pustych lokali wyborczych i tym samym obna\u017cenia fa\u0142szu w\u0142adzy. Oczywi\u015bcie, pa\u0144stwo i tak oszuka, ale nale\u017ca\u0142o wykona\u0107 ten gest sprzeciwu, nawet je\u015bli by\u0142 tylko symboliczny.<\/span><\/p>\n

Czy na innych uczelniach by\u0142o gorzej z humanistyczn\u0105 wolno\u015bci\u0105?<\/i><\/strong><\/p>\n

Trudno to por\u00f3wnywa\u0107, ale og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, w przesz\u0142o\u015bci wszystkich obowi\u0105zywa\u0142 ten sam pakiet przedmiot\u00f3w spo\u0142eczno-humanistycznych: historia partii komunistycznej, filozofia marksistowsko-leninowska i tak dalej. Bez sensu, bo gdy kto\u015b uczy si\u0119 j\u0119zyka obcego, zazwyczaj zaczyna interesowa\u0107 si\u0119 krajem, w kt\u00f3rym si\u0119 go u\u017cywa. Nie z pobudek ideologicznych, ale z czystej ciekawo\u015bci. Zatem autonomia istnia\u0142a, ale by\u0142a pe\u0142na hipokryzji: w duchu interesowali\u015bmy si\u0119 Zachodem, a na co dzie\u0144 powtarzali\u015bmy oficjalne formu\u0142ki.<\/span><\/p>\n

Z perspektywy wyk\u0142adowczyni z wieloletnim do\u015bwiadczeniem, prosz\u0119 powiedzie\u0107, jak wygl\u0105da\u0142y rytua\u0142y konformizmu na uczelniach? I dlaczego w 2020 r. nie zadzia\u0142a\u0142y?<\/i><\/strong><\/p>\n

Po pierwsze, nie zapominajmy o rodzinie. Rodzice zwykle wpajali dzieciom: sied\u017a cicho, bo stracisz miejsce w akademiku, a mo\u017ce nawet wylecisz ze studi\u00f3w! Za s\u0142abe wyniki w nauce trudno kogo\u015b wyrzuci\u0107, ale za \u201eniew\u0142a\u015bciwe zachowanie\u201d \u2013 bardzo \u0142atwo. Tego si\u0119 obawiano. Pami\u0119tam, w pi\u0119tnastym roku k\u0142\u00f3ci\u0142am si\u0119 z dziekanem. Na wydziale t\u0142umacze\u0144 odwo\u0142ano nie tylko sobotnie, ale i poniedzia\u0142kowe zaj\u0119cia. Oburzy\u0142am si\u0119: \u201eCo pan wyprawia?\u201d. Ten si\u0119 usprawiedliwia\u0142: \u201eRodzice sami dzwonili i prosili o odwo\u0142anie zaj\u0119\u0107\u201d. Wierz\u0119 mu, bo cz\u0119sto rozmawia\u0142am z krewnymi student\u00f3w. Bali si\u0119 bardziej ni\u017c sami studenci.<\/span><\/p>\n

Czy mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce g\u0142\u00f3wnym ideologiem tamtych czas\u00f3w by\u0142a w Bia\u0142orusi nie tyle w\u0142adza, co rodzina?<\/i><\/strong><\/p>\n

Oczywi\u015bcie. Wie pan, co robi\u0142a rodzina? Mog\u0142a by\u0107 sto razy na \u201enie\u201d. W domu, we w\u0142asnym gronie \u2013 owszem, krytykowali w\u0142adz\u0119, ale koniec ko\u0144c\u00f3w wygrywa\u0142 instynkt rodzicielski: dziecko musi zdoby\u0107 dyplom, bo inaczej jak sobie w \u017cyciu poradzi?..<\/span><\/p>\n

Polityka polityk\u0105, a dobro dziecka jest najwa\u017cniejsze. Widzia\u0142am to dziesi\u0105tki razy w rozmowach z rodzicami. Wychodzi\u0142 z nich w\u0142a\u015bnie strach o dzieci i pragmatyzm. To\u00a0wszystko jest rytualnie przekazywane z pokolenia na pokolenie. Co tu du\u017co m\u00f3wi\u0107 \u2013 instynkt samozachowawczy. Dlatego ucz\u0105 dzieci, \u017ceby si\u0119 \u201enie wychyla\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

2020: spo\u0142ecze\u0144stwo dojrza\u0142o do aktywnych dzia\u0142a\u0144!<\/b><\/h4>\n

Kiedy dla pani nadszed\u0142 prze\u0142omowy moment: nie mo\u017cna ju\u017c d\u0142u\u017cej milcze\u0107? Czy by\u0142a to przemoc na ulicach, strajk na uniwersytecie, a mo\u017ce w\u0142a\u015bnie milczenie koleg\u00f3w i student\u00f3w?<\/i><\/strong><\/p>\n

Jestem przekonana: zapalnikiem sta\u0142 si\u0119 stosunek w\u0142adzy do COVID-u. Bia\u0142orusini zobaczyli, \u017ce pa\u0144stwo nie jest w stanie ich ochroni\u0107. Ludzie zacz\u0119li na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 szy\u0107 maseczki, drukowa\u0107 przy\u0142bice na drukarkach 3D. To by\u0142o jak objawienie: okazuje si\u0119, \u017ce potrafimy sami. Podobnie jak ja z opiek\u0105 nad zwierz\u0119tami \u2013 na pocz\u0105tku nie wiedzia\u0142am, jak si\u0119 za to zabra\u0107, ba\u0142am si\u0119, \u017ce sobie nie poradz\u0119. A jednak si\u0119 uda\u0142o: sta\u0142am si\u0119 i psiar\u0105, i kociar\u0105! Z COVID-em by\u0142o tak samo: ludzie poczuli swoj\u0105 sprawczo\u015b\u0107, zobaczyli, \u017ce potrafi\u0105 sobie radzi\u0107 bez pomocy pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

A potem, tu\u017c przed wyborami, w\u0142adza zacz\u0119\u0142a zamyka\u0107 swoich oponent\u00f3w. Z g\u00f3ry pozby\u0142a si\u0119 konkurencji. Babaryka, Statkievi\u010d, Sieviaryniec \u2013 wszystkich usun\u0119li. G\u0142upie, bo spo\u0142ecze\u0144stwo nabra\u0142o ju\u017c rozp\u0119du i by\u0142o gotowe do dzia\u0142ania.<\/span><\/p>\n

Ma pani na my\u015bli zatrzymania i wy\u0142\u0105czenie internetu?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, jeszcze ten odci\u0119ty dziewi\u0105tego internet. Bezczelna pr\u00f3ba zduszenia protestu w zarodku. Jednak nie uda\u0142o im si\u0119 wszystkiego wyczy\u015bci\u0107, informacje i tak si\u0119 przedostawa\u0142y. W tamtym momencie bierno\u015b\u0107, stanie z boku by\u0142oby ju\u017c po prostu nieprzyzwoite. Na twoich oczach bij\u0105 ludzi, a ty masz milcze\u0107? Czu\u0142am siln\u0105 potrzeb\u0119 dzia\u0142ania. Protesty kobiet z kwiatami \u2013 to nie by\u0142o dla mnie. Zaproponowano mi udzia\u0142 w inicjatywie jednej z organizacji: t\u0142umaczyli\u015bmy na j\u0119zyki obce artyku\u0142y, relacje ofiar i \u015bwiadk\u00f3w przemocy oraz inne materia\u0142y z niezale\u017cnych medi\u00f3w, \u017ceby wysy\u0142a\u0107 je zachodnim dziennikarzom. To by\u0142a nisza, w kt\u00f3rej czu\u0142am si\u0119 potrzebna.\u00a0<\/span><\/p>\n

Ale wychodzi\u0142a pani na marsze?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak. Pocz\u0105tkowo mia\u0142am w\u0105tpliwo\u015bci \u2013 zawsze przecie\u017c mia\u0142am awersj\u0119 do t\u0142umu\u2026 Potem jednak uzna\u0142am: to konieczne. 15 sierpnia zebrali\u015bmy si\u0119 przed wej\u015bciem na nasz\u0105 uczelni\u0119: absolwenci, garstka wyk\u0142adowc\u00f3w, studenci. Akcja si\u0119 uda\u0142a, przeje\u017cd\u017caj\u0105ce samochody tr\u0105bi\u0142y na znak poparcia. A kolejnego dnia by\u0142 pierwszy wielki marsz \u2013 na niego nie posz\u0142am, ale p\u00f3\u017aniej zacz\u0119\u0142am regularnie wychodzi\u0107. Najbardziej martwi\u0142o mnie wtedy jedno: \u017ceby tylko pozwolili nam si\u0119 zebra\u0107. Mia\u0142am wra\u017cenie, \u017ce je\u015bli wyjdziemy wszyscy, to sama masa ludzi b\u0119dzie w stanie zmieni\u0107 sytuacj\u0119.<\/span><\/p>\n

I jak zako\u0144czy\u0142a si\u0119 dla pani ta uliczna epopeja?<\/i><\/strong><\/p>\n

20 wrze\u015bnia mia\u0142am pecha: zosta\u0142am zatrzymana. Zawie\u017ali nas na komend\u0119 w Rejonie pa\u017adziernikowym. Tam milicjanci byli spokojni, pozwolili nawet zadzwoni\u0107 do domu. Us\u0142ysza\u0142am: \u201eNie b\u0119dziemy pani trzyma\u0107 do rozprawy, spiszemy protok\u00f3\u0142 i pani\u0105 zwolnimy. Ma pani przecie\u017c 55 lat\u201d. Wiekizm zadzia\u0142a\u0142 na moj\u0105 korzy\u015b\u0107 \u2013 wieczorem by\u0142am ju\u017c w domu. Reszta trafi\u0142a do \u017bodzina.<\/span><\/p>\n

To prawo \u017cycia: ci kt\u00f3rzy wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 z masy i dzia\u0142aj\u0105, stanowi\u0105 mniejszo\u015b\u0107<\/b><\/h4>\n

A studenci do\u0142\u0105czali do tych akcji?<\/em><\/strong><\/p>\n

Tak, 1 wrze\u015bnia odby\u0142a si\u0119 akcja. Pomys\u0142 by\u0142 taki, by nie i\u015b\u0107 na zaj\u0119cia, tylko uda\u0107 si\u0119 do Ministerstwa Edukacji z listem protestacyjnym przeciwko przemocy. Ja te\u017c w tym uczestniczy\u0142am. Nie widzia\u0142am tam wyk\u0142adowc\u00f3w z mojej uczelni, tylko kilka os\u00f3b z innych uniwersytet\u00f3w. Chodzili\u015bmy po mie\u015bcie, studenci nazywali to demarszem. W pewnym momencie musia\u0142am odej\u015b\u0107, a p\u00f3\u017aniej dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce przy stadionie Dynamo zacz\u0119li \u0142apa\u0107 student\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ju\u017c na samym pocz\u0105tku akcji studenci naszej uczelni napotkali problemy: wielu z nich w pobli\u017cu budynku zosta\u0142o otoczonych kordonem i si\u0142owicy nie pozwalali im przej\u015b\u0107 do miasta. M\u0142odzi rzucili si\u0119 w stron\u0119 uniwersytetu, a za nimi ruszy\u0142 OMON. Tyle \u017ce 1 wrze\u015bnia to dzie\u0144 uroczystego powitania pierwszoroczniak\u00f3w, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 zaj\u0119\u0107. I akurat wychodzili z budynku, gdy starsi studenci szukali w nim schronienia. W\u0142adze uczelni nie chcia\u0142y ich wpu\u015bci\u0107: \u201eNie, nie, niech najpierw wyjd\u0105 studenci pierwszego roku!\u201d, a studenci krzyczeli: \u201e\u015acigaj\u0105 nas!\u201d. W\u0142adze nic nie zrozumia\u0142y i sta\u0142y bezczynnie. Na szcz\u0119\u015bcie, nikogo wtedy nie zatrzymano.<\/span><\/p>\n

2 wrze\u015bnia przyszli absolwenci i stan\u0119li z plakatami, by wesprze\u0107 student\u00f3w. Podjecha\u0142 furgon i kogo\u015b aresztowano. Szarpa\u0142am wtedy za drzwi pojazdu, protestowa\u0142am i krzycza\u0142am, pr\u00f3bowa\u0142am ich uwolni\u0107. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich p\u00f3\u017aniej wypuszczono, inni dostali grzywny.<\/span><\/p>\n

4 wrze\u015bnia studenci \u015bpiewali piosenki w holu, mieli flagi i plakaty. Byli tam te\u017c dziekani i prorektorzy. Nikogo nie rozganiali, ale stali obok i obserwowali sytuacj\u0119. Nagle wpad\u0142 OMON i znowu zgarn\u0105\u0142 kilka os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Posz\u0142am razem ze studentami do sekretariatu rektora. Sekretarka powiedzia\u0142a, \u017ce musimy poczeka\u0107. W tym czasie studenci zacz\u0119li dzwoni\u0107 do znajomych i rodzic\u00f3w, wi\u0119c wkr\u00f3tce zebra\u0142 si\u0119 spory t\u0142um. Zaprowadzono nas wszystkich do du\u017cej auli, w kt\u00f3rej zazwyczaj odbywaj\u0105 si\u0119 posiedzenia rady uniwersytetu.<\/span><\/p>\n

Przysz\u0142a rektor i o\u015bwiadczy\u0142a, \u017ce dzwoni\u0142a na komend\u0119: obiecano jej zwolni\u0107 wszystkich do czasu rozprawy i przywie\u017a\u0107 ich prosto na uczelni\u0119. Tak te\u017c si\u0119 sta\u0142o. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 na grzywnach, na kt\u00f3re my, wyk\u0142adowcy, zrobili\u015bmy nawet zbi\u00f3rk\u0119.<\/span><\/p>\n

Wyk\u0142adowcy do\u0142\u0105czyli do protest\u00f3w?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, nast\u0119pnego dnia postanowili\u015bmy wyj\u015b\u0107 razem ze studentami na d\u0142ugiej przerwie. To by\u0142a akcja wzajemnego wsparcia i wdzi\u0119czno\u015bci. Kilka dni p\u00f3\u017aniej nagrali\u015bmy apel \u2013 chyba jako pierwsza uczelnia. By\u0142o nas 22, tekst podzielili\u015bmy na kwestie. Nagranie opublikowali\u015bmy 9 wrze\u015bnia.<\/span><\/p>\n

Po tym rektor wzywa\u0142a nas po kolei. Manipulowa\u0142a: jednym m\u00f3wi\u0142a, \u017ce obcokrajowcy przestan\u0105 do nas przyje\u017cd\u017ca\u0107 przez to, co si\u0119 tu dzieje, \u017ce stracimy \u017ar\u00f3d\u0142o dochodu i premie; komu\u015b jeszcze, \u017ce b\u0119d\u0105 osobiste problemy; mnie \u2013 \u017ce studenci przeze mnie b\u0119d\u0105 mieli du\u017ce nieprzyjemno\u015bci. Do ka\u017cdego podchodzi\u0142a z innym kluczykiem.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

Grupa by\u0142a niewielka?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, student\u00f3w uczestniczy\u0142o niewielu \u2013 mo\u017ce 100, no 150 najaktywniejszych. Wyk\u0142adowc\u00f3w w napisach ko\u0144cowych apelu by\u0142o oko\u0142o 140, ale ostatecznie zosta\u0142o niewielu. Du\u017co os\u00f3b by\u0142o po naszej stronie, ale woleli si\u0119 nie nara\u017ca\u0107, byli te\u017c tacy, kt\u00f3rzy wszystko mieli w g\u0142\u0119bokim powa\u017caniu.<\/span><\/p>\n

To owoc tej samej rodzinnej postawy. Rodzice bali si\u0119, \u017ce ich dzieci zostan\u0105 wyrzucone ze studi\u00f3w lub z akademika. A studenci powielali te wzorce. Pami\u0119tam, jak podczas rozprawy administracyjnej us\u0142ysza\u0142am od m\u0142odych dziewczyn: \u201eWcale nie by\u0142o tak \u017ale w tym Zwi\u0105zku Radzieckim\u201d. Przecie\u017c ich tam nie by\u0142o! To s\u0105 slogany wyniesione z domu. Opowiada\u0142am im wtedy o \u00f3wczesnych zakazach, o braku mo\u017cliwo\u015bci wyjazdu za granic\u0119, o pustych p\u00f3\u0142kach w sklepach \u2013 \u017ceby zrozumia\u0142y, jak by\u0142o naprawd\u0119. To uniwersalna zasada: nonkonformi\u015bci zawsze stanowi\u0105 mniejszo\u015b\u0107. Na marszach by\u0142o tak samo. Dla niekt\u00f3rych to by\u0142o co\u015b w rodzaju zabawy w podchody: uciekanie, chowanie si\u0119 przed OMON-em. A kto\u015b po prostu przyszed\u0142 zrobi\u0107 selfie. Nie ka\u017cdy szed\u0142 tam z misj\u0105 \u2013 cz\u0119sto by\u0142a to kwestia masowej fali.<\/span><\/p>\n

Lepiej powiedzie\u0107 prawd\u0119, ni\u017c siedzie\u0107 jak mysz pod miot\u0142\u0105<\/b><\/h4>\n

A co by by\u0142o, gdyby wtedy na wolno\u015bci by\u0142 na przyk\u0142ad Statkievi\u010d?<\/i><\/strong><\/p>\n

Mo\u017ce uda\u0142oby mu si\u0119 zmobilizowa\u0107 ludzi do bardziej \u015bwiadomych i skutecznych dzia\u0142a\u0144. Bia\u0142orusini uwa\u017caj\u0105, \u017ce zabrak\u0142o wtedy w\u0142a\u015bnie organizacji, kogo\u015b, kto poci\u0105gn\u0105\u0142by za sob\u0105 t\u0142umy. Nie wiem. Ja bardzo boj\u0119 si\u0119 charyzmatycznych przyw\u00f3dc\u00f3w. To prosta droga do totalitaryzmu. Ludzie poddaj\u0105 si\u0119 masowej hipnozie. Jak pisa\u0142 Freud, w t\u0142umie jednostka traci cz\u0119\u015b\u0107 swoich indywidualnych cech. Dlatego jestem przeciwna takiemu modelowi przyw\u00f3dztwa.<\/span><\/p>\n

Zapytam inaczej: czy obecno\u015b\u0107 charyzmatycznych lider\u00f3w, takich jak Statkievi\u010d\u0431 Sieviaryniec czy Da\u0161kievi\u010d, nie mog\u0142aby, paradoksalnie, zniszczy\u0107 masowego charakteru protest\u00f3w? Ludzie mogliby zobaczy\u0107 w tym upolitycznione wezwanie do rewolucji?<\/i><\/strong><\/p>\n

Odwrotny skutek? Niewykluczone. Trudno powiedzie\u0107. Podam przyk\u0142ad: w 2015 r. Statkievi\u010d nawo\u0142ywa\u0142 do bojkotu wybor\u00f3w. Wielu ludzi, nawet przeciwnych w\u0142adzy, i tak posz\u0142o i zag\u0142osowa\u0142o. M\u00f3wili: \u201eNo jak to, przecie\u017c musz\u0119 odda\u0107 g\u0142os, to m\u00f3j obywatelski obowi\u0105zek\u201d. Chocia\u017c celem bojkotu by\u0142o pokazanie pustych lokali i obna\u017cenie fa\u0142szerstwa. \u017bycie pokaza\u0142o, \u017ce to niemo\u017cliwe. S\u0142u\u017cby mundurowe, bud\u017cet\u00f3wka, nauczyciele \u2013 wszystkich ich zmuszano do g\u0142osowania, karuzel\u0105 wo\u017cono po komisjach wyborczych. Dlatego nawet s\u0142uszna idea mog\u0142a rozbi\u0107 si\u0119 o mur rzeczywisto\u015bci. Tak samo jest z rokiem 2020 \u2013 nie wiadomo, jak wp\u0142yn\u0105\u0142by powr\u00f3t wyrazistych lider\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Co sk\u0142oni\u0142o pani\u0105 do do\u0142\u0105czenia do Rady Koordynacyjnej?<\/i><\/strong><\/p>\n

Po strajku i zwolnieniu zosta\u0142am zatrzymana i odsiedzia\u0142am 14 dni. Kiedy wysz\u0142am, zaproponowano mi do\u0142\u0105czenie do g\u0142\u00f3wnego sk\u0142adu Rady. W jej poszerzonym gronie ju\u017c by\u0142am \u2013 wystarczy\u0142o z\u0142o\u017cy\u0107 wniosek. Zaproponowano mi prac\u0119 w grupie ds. edukacji, kt\u00f3ra mia\u0142a opracowa\u0107 reform\u0119 systemu o\u015bwiaty, aby\u015bmy byli gotowi, gdyby w\u0142adza nagle si\u0119 zmieni\u0142a.<\/span><\/p>\n

Poprosi\u0142am o kilka dni do namys\u0142u. Mia\u0142am w\u0105tpliwo\u015bci: po pierwsze, czy si\u0119 przydam, skoro ca\u0142e \u017cycie trzyma\u0142am si\u0119 z dala od polityki. Po drugie, ba\u0142am si\u0119. Ostatecznie si\u0119 zgodzi\u0142am.<\/span><\/p>\n

Zacz\u0119\u0142y si\u0119 spotkania i praca w grupach. A potem \u2013 przes\u0142uchania w Komitecie \u015aledczym w sprawie Cichano\u016dskiej. Stawa\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce to pocz\u0105tek polowania na czarownice, \u017ce wszczynane s\u0105 sprawy karne, a nasza praca staje si\u0119 nieaktualna. Dalej dyskutowali\u015bmy, ale jaki po\u017cytek z samych o\u015bwiadcze\u0144 i publicznych apeli?<\/span><\/p>\n

A jak poradzi\u0142a sobie pani ze strachem po wyj\u015bciu z aresztu?<\/i><\/strong><\/p>\n

Kiedy wysz\u0142am po 14 dniach, rodzina b\u0142aga\u0142a mnie, \u017cebym przez jaki\u015b czas nie wraca\u0142a do domu. Odm\u00f3wi\u0142am. Chocia\u017c strach by\u0142 parali\u017cuj\u0105cy, nawet p\u0142aka\u0142am \u2013 tak bardzo ba\u0142am si\u0119, \u017ce znowu po mnie przyjd\u0105. Jednak po kilku dniach to uczucie min\u0119\u0142o i wr\u00f3ci\u0142am do normalnego \u017cycia. Od tamtej pory ju\u017c si\u0119 nie boj\u0119.<\/span><\/p>\n

Wesz\u0142a pani do smoczej paszczy ze wzgl\u0119du na\u2026<\/i><\/strong><\/p>\n

Wychowanie i charakter. Lepiej powiedzie\u0107 prawd\u0119, ni\u017c siedzie\u0107 jak mysz pod miot\u0142\u0105. Tch\u00f3rzostwo postrzegam jako zdrad\u0119 samej siebie. Czyste sumienie jest dla mnie cenniejsze ni\u017c spok\u00f3j i bezpiecze\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

A co da\u0142 pani pobyt w wi\u0119zieniu?<\/i><\/strong><\/p>\n

Najwa\u017cniejszy wyw\u00f3d: i na Marsie jest \u017cycie. Nawet w wi\u0119zieniu mo\u017cna pozosta\u0107 sob\u0105. Zewn\u0119trzne ograniczenia nie pozbawiaj\u0105 wewn\u0119trznej wolno\u015bci. W g\u0142\u0119bi siebie mo\u017cna czu\u0107 wolno\u015b\u0107, nawet je\u015bli na zewn\u0105trz musisz si\u0119 podporz\u0105dkowa\u0107. Pewnego razu nawet powiedzia\u0142am stra\u017cnikowi: \u201eJeste\u015bmy przecie\u017c wolniejsi od was\u201d. On odpowiedzia\u0142: \u201eAle jak to? Ja przecie\u017c mog\u0119 po pracy p\u00f3j\u015b\u0107 na piwo\u201d. No, takie w\u0142a\u015bnie rozumienie wolno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Siedzia\u0142am w Wo\u0142odarce. Atmosfera stosunkowo \u0142agodna, czyta\u0142am ca\u0142ymi dniami. Czasem si\u0119 wyk\u0142\u00f3ca\u0142am, sk\u0142ada\u0142am za\u017calenia, czego\u015b si\u0119 domaga\u0142am, cho\u0107 rozumia\u0142am: tutaj nie mo\u017cesz o sobie decydowa\u0107, trzeba si\u0119 dostosowa\u0107. Ale nie dawa\u0142am sob\u0105 pomiata\u0107. I potem, w kolonii, tak samo.<\/span><\/p>\n

Zacz\u0119\u0142a tam pani rysowa\u0107 i pisa\u0107. To by\u0142a forma ocalenia siebie?<\/i><\/strong><\/p>\n

Obserwowa\u0142am ich zachowanie i przenosi\u0142am to na papier. Potem zacz\u0119\u0142am rysowa\u0107 sceny z naszego \u017cycia, ale zamiast ludzi pojawia\u0142y si\u0119 na nich koty. Koty w sto\u0142\u00f3wce, przy sprz\u0105taniu, w bibliotece. Pokazywa\u0142am te rysunki innym i bardzo im si\u0119 podoba\u0142y. M\u00f3wi\u0142y: \u201eO, sk\u0105d\u015b to znam\u201d. Rysunki wysy\u0142a\u0142am w listach do rodziny. To by\u0142 spos\u00f3b, by opowiedzie\u0107 o \u017cyciu w kolonii tak, aby omin\u0105\u0107 cenzur\u0119. Spos\u00f3b na przepracowanie tego do\u015bwiadczenia, na wyrzucenie go z siebie.<\/span><\/p>\n

Wspomina\u0142a pani, \u017ce pisze ksi\u0105\u017ck\u0119. O czym?<\/i><\/strong><\/p>\n

To nie jest klasyczna opowie\u015b\u0107. To raczej moje spojrzenie na \u017cycie przez pryzmat tych rysunk\u00f3w, przez koty. B\u0119d\u0105 one i w wi\u0119zieniu, i na wolno\u015bci \u2013 w parku, w kawiarni, na koncercie rockowym czy w supermarkecie. Nie b\u0119dzie to \u201edziennik wi\u0119zienny\u201d \u2013 czego\u015b takiego nie da\u0142oby si\u0119 ani wys\u0142a\u0107 w li\u015bcie, ani wynie\u015b\u0107 na wolno\u015b\u0107. To po prostu szkice zza krat i jednocze\u015bnie wspominanie wolno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Na przyk\u0142ad, narysowa\u0142am z pami\u0119ci kilka scen z filmu \u201eP\u00f3\u0142 \u017cartem, p\u00f3\u0142 serio\u201d. Nazwa\u0142am je \u201eW jazzie tylko kotki\u201d*. Odtwarza\u0142am fabu\u0142\u0119 bez dost\u0119pu do internetu, z pami\u0119ci. Czasem prosi\u0142am inne dziewczyny o pomoc przy detalach: jak wygl\u0105da saksofon, jak narysowa\u0107 rower?<\/span><\/p>\n

*nawi\u0105zanie do rosyjskiego tytu\u0142u filmu Billy\u2019ego \u201eWildera Some Like It Hot\u201d (1959), znanego tam jako \u201eW jazzie tylko dziewczyny\u201d (\u0412 \u0434\u0436\u0430\u0437\u0435 \u0442\u043e\u043b\u044c\u043a\u043e \u0434\u0435\u0432\u0443\u0448\u043a\u0438).<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Nie wolno i\u015b\u0107 po wolno\u015b\u0107, je\u015bli trzeba przy tym podepta\u0107 siebie<\/b><\/h4>\n

Odm\u00f3wi\u0142a pani napisania pro\u015bby o u\u0142askawienie. To kwestia godno\u015bci?<\/i><\/strong><\/p>\n

Jak mo\u017cna prosi\u0107 o \u0142ask\u0119 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry jest przest\u0119pc\u0105? Przecie\u017c musia\u0142abym przyzna\u0107 si\u0119 do winy i okaza\u0107 skruch\u0119. To dla mnie nie mo\u017cliwe! Tak, niekt\u00f3rzy m\u00f3wili: \u201ePodpisz papierek \u2013 i jeste\u015b na wolno\u015bci\u201d. Ale wolno\u015b\u0107 to wewn\u0119trzna uczciwo\u015b\u0107. Czytali\u015bmy So\u0142\u017cenicyna, Rybakowa, znamy cen\u0119 kompromisu. Nie, wewn\u0119trzna wolno\u015b\u0107 jest cenniejsza.<\/span><\/p>\n

Podesz\u0142am do tego radykalnie: nie mo\u017cna depta\u0107 w\u0142asnej godno\u015bci, nawet je\u015bli oznacza\u0142oby to koniec niewoli.\u00a0 Wolno\u015b\u0107 wewn\u0119trzna jest dla mnie cenniejsza ni\u017c zewn\u0119trzna.\u00a0<\/span><\/p>\n

A czy pot\u0119pia pani tych, kt\u00f3rzy si\u0119 na to zgodzili?<\/i><\/strong><\/p>\n

Nie. Nikogo nie oskar\u017cam o ma\u0142oduszno\u015b\u0107. Rozumiem motywacje innych ludzi. To domy\u015blna opcja. Nie czuj\u0119 rozczarowania \u2013 zbyt wiele w \u017cyciu widzia\u0142am, \u017ceby to mnie dziwi\u0142o.<\/span><\/p>\n

A czy te do\u015bwiadczenia nie domagaj\u0105 si\u0119 g\u0142\u0119bszej refleksji? Mo\u017ce w kolejnej ksi\u0105\u017cce, tym razem bez kot\u00f3w, a z lud\u017ami, z pr\u00f3b\u0105 zrozumienia ich zachowa\u0144, decyzji? I swoich w\u0142asnych\u2026<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, jest nad czym si\u0119 zastanowi\u0107, co wspomina\u0107. Zaczynaj\u0105c od roku 2020, ale z odniesieniami do wcze\u015bniejszych wydarze\u0144. By\u0142am zatrzymywana sze\u015b\u0107 razy \u2013 od ostrze\u017cenia we wrze\u015bniu 2020 a\u017c po spraw\u0119 karn\u0105. Ka\u017cde z tych zatrzyma\u0144 to unikalne do\u015bwiadczenie, ciekawe sytuacje, konkretni ludzie. Cenny dar \u017cycia.<\/span><\/p>\n

Danajski!<\/i><\/strong><\/p>\n

Trudno si\u0119 nie zgodzi\u0107\u2026 Ale prosz\u0119 spojrze\u0107: kto\u015b zwiedzi\u0142 ca\u0142y \u015bwiat, a ja przesz\u0142am przez wi\u0119zienie. Przecie\u017c to te\u017c jest kawa\u0142 \u017cycia! Da\u0142o mi to bardzo du\u017co. Mo\u017ce warto o tym opowiedzie\u0107 \u2013 nie dla patosu, ale by podzieli\u0107 si\u0119 osobistym do\u015bwiadczeniem i tym, co jest dla mnie wa\u017cne. Chc\u0119 utrwali\u0107 swoj\u0105 histori\u0119. To troch\u0119 jak w poci\u0105gu, kiedy ludzie nagle zaczynaj\u0105 si\u0119 przed sob\u0105 otwiera\u0107, rozumie pan? To potrzeba podzielenia si\u0119 tym, co si\u0119 prze\u017cy\u0142o.<\/span><\/p>\n

Rozumiem, wszyscy wierzymy, \u017ce kiedy\u015b wr\u00f3cimy do domu. Prosz\u0119 powiedzie\u0107, co przywiezie pani z powrotem do Bia\u0142orusi? Wiedz\u0119, wiar\u0119, nowe barwy do\u015bwiadcze\u0144? Co\u00a0b\u0119dzie dla pani najwa\u017cniejsze, gdy przekroczy pani pr\u00f3g?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wie pan, nie da si\u0119 wej\u015b\u0107 dwa razy do tej samej rzeki. Zmieniamy si\u0119, \u017cycie nas zmienia. Mo\u017ce istota pozostaje ta sama, ale do\u015bwiadczenie jest ju\u017c inne. Wr\u00f3c\u0119 wi\u0119c z baga\u017cem swoich \u017cyciowych do\u015bwiadcze\u0144. Najwa\u017cniejsze jest dla mnie, by \u017cy\u0107 normalnie. Uczciwie, bezkompromisowo, nie by\u0107 konformistk\u0105. Pracowa\u0107, budowa\u0107 dom \u2013 dos\u0142ownie i w przeno\u015bni.<\/span><\/p>\n

Gdy mnie deportowano, bardzo to prze\u017cywa\u0142am. A potem mama powiedzia\u0142a: \u201eJak dobrze, \u017ce jeste\u015b ju\u017c bezpieczna! Wreszcie czuj\u0119 spok\u00f3j, po tych wszystkich przej\u015bciach\u201d. I zrozumia\u0142am: to, \u017ce mnie tu \u201ewyrzucono\u201d, ma swoje dobre strony \u2013 moi bliscy mogli w ko\u0144cu odetchn\u0105\u0107. A to znaczy, \u017ce trzeba \u017cy\u0107 dalej. W nowym miejscu uwi\u0107 sobie nowe gniazdo.<\/span><\/p>\n

Teraz m\u00f3j dom jest tutaj. Kiedy wr\u00f3c\u0119, m\u00f3j dom zn\u00f3w b\u0119dzie tam. Jednak ten prawdziwy dom jest zawsze we mnie. Wa\u017cne, \u017ceby Bia\u0142oru\u015b, do kt\u00f3rej wr\u00f3c\u0119, znowu sta\u0142a si\u0119 ojczystym domem. Bez patosu, bez traumy.<\/span><\/p>\n

Ale wyj\u015bcie na wolno\u015b\u0107 i deportacja by\u0142y dla pani bardzo bolesnym do\u015bwiadczeniem. Jak pani to odbiera?<\/em><\/strong><\/p>\n

To \u201euwolnienie\u201d by\u0142o dla mnie bardziej bolesne ni\u017c sam areszt z \u201eryjem na glebie\u201d. To nie jest wolno\u015b\u0107, tylko druga kara. Najpierw wyrok, a potem wygnanie.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119tam, jak ludzie mi uprzejmie gratulowali: \u201eCieszymy si\u0119, \u017ce jest pani na wolno\u015bci\u201d. Nie rozumieli, \u017ce to nie jest \u017cadna wolno\u015b\u0107. I dopiero gdy Statkievi\u010d wykona\u0142 sw\u00f3j wstrz\u0105saj\u0105cy gest, wielu wreszcie poj\u0119\u0142o, \u017ce nie chodzi o formalne \u201ewypuszczenie\u201d, ale o to, czym jest dla ciebie prawdziwa wolno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

To, co z nami zrobiono, to nie jest nawet kompromis \u2013 to kpina.<\/span><\/p>\n

Jednak skoro ju\u017c tu jestem, b\u0119d\u0119 uk\u0142ada\u0107 swoje \u017cycie na nowo. M\u00f3j dom jest tam, gdzie ja jestem<\/span><\/p>\n

\n

Projekt zosta\u0142 dofinansowany przez Fundacj\u0119 Solidarno\u015bci Mi\u0119dzynarodowej w ramach polskiej wsp\u00f3\u0142pracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. Publikacja wyra\u017ca wy\u0142\u0105cznie pogl\u0105dy autora i nie mo\u017ce by\u0107 uto\u017csamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem<\/p>\n","protected":false},"author":117,"featured_media":21267,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-21266","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21266","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/117"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21266"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21266\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21268,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21266\/revisions\/21268"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21267"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21266"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21266"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21266"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}