{"id":21263,"date":"2025-11-09T09:50:25","date_gmt":"2025-11-09T09:50:25","guid":{"rendered":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/?p=21263"},"modified":"2025-11-29T09:50:37","modified_gmt":"2025-11-29T09:50:37","slug":"tamara-mackievic-narodowy-kod-demokracji-zyc-po-ludzku-z-rozumem-szacunkiem-i-bez-panow-nad-glowa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/2025\/11\/09\/tamara-mackievic-narodowy-kod-demokracji-zyc-po-ludzku-z-rozumem-szacunkiem-i-bez-panow-nad-glowa.html","title":{"rendered":"Tamara Mackievi\u010d: Narodowy kod demokracji \u2013 \u017cy\u0107 po ludzku: z rozumem, szacunkiem i bez pan\u00f3w nad g\u0142ow\u0105"},"content":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d<\/a>, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem Belarus (Press Club Belarus) oraz Fundacj\u0105 \u201eWolna Prasa dla Europy Wschodniej\u201d (Free Press for Eastern Europe).<\/em><\/p>\n

15 listopada 2025 roku (sobota) o godz. 17:00\u00a0w Europejskim Centrum Solidarno\u015bci (Gda\u0144sk, plac Solidarno\u015bci 1)\u00a0odb\u0119dzie si\u0119 publiczna dyskusja<\/a>\u00a0z udzia\u0142em laureat\u00f3w i laureatek oraz prezentacja zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d.<\/em><\/p>\n

Mogli\u015bmy nawet siedzie\u0107 na nocniku, rodzice nigdy nie podnosili g\u0142osu<\/b><\/h4>\n

Zacznijmy od liryki. Witebszczyzna to bia\u0142orusko\u015b\u0107, kt\u00f3ra po prostu bije z ziemi: Byka\u016d, Baradulin, Bura\u016dkin\u2026 Gdy cz\u0142owiek rodzi si\u0119 w tak pi\u0119knych miejscach, a do tego w rodzinie wiejskich inteligent\u00f3w, to jego droga wydaje si\u0119 prowadzi\u0107 prosto do literatury. Ale wysz\u0142o inaczej?<\/i><\/strong><\/p>\n

Z wykszta\u0142cenia jestem fizyczk\u0105. Chocia\u017c to prawda, tutejsze wzg\u00f3rza, lasy i jeziora rodz\u0105 bia\u0142oruskich poet\u00f3w. I jak mog\u0142oby by\u0107 inaczej z naszymi poga\u0144skimi korzeniami? Nie mog\u0142oby, do dzi\u015b wierz\u0119, \u017ce kamienie wyrastaj\u0105 z ziemi! Rozum podpowiada, \u017ce to niemo\u017cliwe, ale logika jest tu bezradna. Z g\u0142\u0119bi korzeni, z samej natury, rodzi si\u0119 nasza bia\u0142orusko\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

W dzieci\u0144stwie chroniono pani\u0105 przed prac\u0105: \u201eSied\u017a i si\u0119 ucz \u2013 wyjdziesz na ludzi\u201d? Czy tu te\u017c by\u0142o inaczej?<\/i><\/strong><\/p>\n

Ale\u017c nie! Trzeba by\u0142o du\u017co pracowa\u0107. Babcia pilnowa\u0142a, \u017ceby\u015bmy nie wyro\u015bli na leniuch\u00f3w. \u201eLe\u0144\u201d to by\u0142a straszliwa obelga. Jestem jednak cz\u0142owiekiem absolutnie wolnym. Mia\u0142am ogromne szcz\u0119\u015bcie urodzi\u0107 si\u0119 w typowej bia\u0142oruskiej rodzinie. Si\u0119gaj\u0105c pi\u0119\u0107-sze\u015b\u0107 pokole\u0144 wstecz, nie znalaz\u0142am w\u015br\u00f3d przodk\u00f3w ani enkawudzist\u00f3w, ani propagandyst\u00f3w. Sami Bia\u0142orusini, potrafi\u0105cy czyta\u0107 i pisa\u0107, \u017cyli z pracy w\u0142asnych r\u0105k, nie k\u0142aniali si\u0119 w pas ani przed w\u0142adz\u0105, ani przed popami, prowadzili uczciwe \u017cycie. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, typowi Bia\u0142orusini, dla kt\u00f3rych wolno\u015b\u0107 to nie puste s\u0142owo, ale najwi\u0119ksza warto\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Co sk\u0142oni\u0142o pani\u0105 ku fizyce? Zwykle to kierunek wybierany przez ch\u0142opc\u00f3w. Dziewcz\u0119ta, je\u015bli ju\u017c decydowa\u0142y si\u0119 na nauki \u015bcis\u0142e, cz\u0119\u015bciej sz\u0142y na chemi\u0119.<\/i><\/strong><\/p>\n

To kolejne stereotypy\u2026 Problemy p\u0142ci s\u0105 mi obce. Naczyta\u0142am si\u0119 pedagogicznej teorii i wiem jedno: siostr\u0119 i mnie wychowywano w nowym, nowoczesnym modelu edukacji \u2013 z szacunkiem dla jednostki. Mogli\u015bmy nawet siedzie\u0107 na nocniku, rodzice nigdy nie podnosili g\u0142osu. Wszystko nam t\u0142umaczyli, pr\u00f3bowali si\u0119 z nami dogada\u0107, przekonywali, s\u0142uchali.<\/span><\/p>\n

Wydzia\u0142 fizyki na Bia\u0142oruskim Uniwersytecie Pa\u0144stwowym (BDU) to moja w\u0142asna decyzja. Mia\u0142am wspania\u0142\u0105 nauczycielk\u0119, Ninel Ka\u0161alevi\u010d. Wygrywa\u0142am olimpiady, do kt\u00f3rych wtedy nikt nikogo nie przygotowywa\u0142\u2026 Mama nie by\u0142a zachwycona, ale z nut\u0105 nadziei w g\u0142osie skomentowa\u0142a moj\u0105 decyzj\u0119: \u201eNo dobrze, skoro tak postanowi\u0142a\u015b. A mo\u017ce ci\u0119 wylej\u0105 i p\u00f3jdziesz na normalne studia, na medycyn\u0119\u2026\u201d.<\/span><\/p>\n

Mia\u0142a pewnie jaki\u015b pow\u00f3d, \u017ceby tak m\u00f3wi\u0107?<\/i><\/strong><\/p>\n

Mnie te\u017c kusi\u0142a medycyna, ale mama przedobrzy\u0142a: paln\u0119\u0142a, \u017ce rektor to \u201enasz dobry znajomy\u201d, wi\u0119c \u201e\u0142atwiej si\u0119 dostaniesz\u201d. No i si\u0119 unios\u0142am: \u201eAch tak?! No to nigdy w \u017cyciu!\u201d. Z\u0142ot\u0105 medalistk\u0119 obowi\u0105zywa\u0142 tylko jeden egzamin\u2026 Posz\u0142am wi\u0119c na BDU.<\/span><\/p>\n

To dok\u0142adnie naprzeciwko instytutu medycznego! A dlaczego rodzice chcieli widzie\u0107 pani\u0105 w\u0142a\u015bnie tam?<\/i><\/strong><\/p>\n

No bo ich ca\u0142e \u017cycie, mo\u017cna powiedzie\u0107, by\u0142o zwi\u0105zane z biologi\u0105: zootechniczka i agronom\u2026 A lekarz to przecie\u017c z tej samej opery, \u017cycie ratuje.<\/span><\/p>\n

Mam\u0119 po studiach chcieli wzi\u0105\u0107 na aspirantur\u0119, ale ona \u015bwiadomie wybra\u0142a \u017cycie na wsi. M\u00f3j tata te\u017c wi\u0119cej umie ni\u017c len i ziemniaki uprawia\u0107: ile\u017c to on angielskich, francuskich, w\u0142oskich park\u00f3w za\u0142o\u017cy\u0142, sad\u00f3w posadzi\u0142! Co najmniej dziewi\u0119\u0107, jestem pewna. Przenios\u0105 go do innego ko\u0142chozu, to odci\u015bnie tam swoje pi\u0119tno\u2026 W\u0119drowali\u015bmy, bo rodzice byli wybitnymi specjalistami \u2013 m\u00f3wi\u0105c dzisiejszym j\u0119zykiem, mened\u017cerami kryzysowymi.\u00a0 Mieszkali\u015bmy w niejednej wsi i bardzo mnie to cieszy: szersza perspektywa.<\/span><\/p>\n

Te parki powstawa\u0142y na zlecenie urz\u0119du kultury? Czy to ko\u0142chozom, komitetom partyjnym i rejonowym zachcia\u0142o si\u0119 pi\u0119kna?<\/i><\/strong><\/p>\n

Jaki tam komitet partyjny? Mojego ojca \u017cadna si\u0142a nie zaci\u0105gn\u0119\u0142aby do partii! Chcia\u0142 sadzi\u0107, to sadzi\u0142. Na przyk\u0142ad, mieszkali\u015bmy przez jaki\u015b czas u pewnej kobiety, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 dla nas jak rodzina. I w\u0142a\u015bnie przy jej domu za\u0142o\u017cy\u0142 park i sad. Nie wiem, sk\u0105d bra\u0142 drzewa, na przyk\u0142ad b\u0142\u0119kitne \u015bwierki. Kiedy niedawno odwiedzi\u0142am swoj\u0105 rodzinn\u0105 wie\u015b, o ma\u0142o si\u0119 nie pop\u0142aka\u0142am: nie ma komu dba\u0107 o \u017cyw\u0105 ziele\u0144, wszystko wyci\u0119li i postawili palm\u0119. Tak\u0105, wie pan, zrobion\u0105 z plastikowych butelek\u2026<\/span><\/p>\n

Ludzie mu pomagali, zrzucali si\u0119 \u2013 czy wszystko sam robi\u0142?<\/i><\/strong><\/p>\n

Ale\u017c tak, tak! Gdzie byli moi rodzice, tam by\u0142a i samoorganizacja. <\/span>Ta\u0142aka*.<\/span> Wiele os\u00f3b uwa\u017ca, \u017ce dobrze nam si\u0119 \u017cy\u0142o tylko kiedy mieli\u015bmy nad sob\u0105 pan\u00f3w albo za komuny, a jak si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, to sami ni cholery nie mo\u017cemy. Bzdura!<\/span><\/p>\n

*ta\u0142aka \u2013 tradycyjna bia\u0142oruska forma wsp\u00f3lnej pracy i wzajemnej pomocy.<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Bia\u0142oru\u015b to kraj niewidzialnych bohater\u00f3w. Ca\u0142e prawdziwe bia\u0142oruskie \u017cycie w rzeczywisto\u015bci toczy si\u0119 r\u00f3wnolegle do tego, o czym pisz\u0105 w mediach. Mamy swoje warto\u015bci i prawa. I one nie pojawi\u0142y si\u0119 tu dzisiaj, zawsze by\u0142y.<\/span><\/p>\n

Mam\u0119 dwukrotnie nominowano do tytu\u0142u Bohatera Pracy Socjalistycznej, ale za ka\u017cdym razem odpada\u0142a. Z powodu rubryki w ankiecie dotycz\u0105cej jej ojca: zagin\u0105\u0142 bez wie\u015bci w czerwcu 1941 r.<\/b><\/h4>\n

A czy mo\u017cna przerzuci\u0107 most mi\u0119dzy botanik\u0105 a fizyk\u0105 i powiedzie\u0107, \u017ce to taka tradycja wiejskiej inteligencji \u2013 spos\u00f3b na szukanie prawdy o \u017cyciu poprzez nauk\u0119? Sprawdzanie swojego potencja\u0142u? Manifestowanie godno\u015bci?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wykszta\u0142cenie, podobnie jak wolno\u015b\u0107, to jedna z naszych tradycyjnych warto\u015bci. Po wojnie ca\u0142a rodzina zbiera\u0142a ostatnie pieni\u0105dze, by przynajmniej jedno dziecko mog\u0142o wyj\u015b\u0107 na ludzi. Tak by\u0142o i w rodzinie mojej mamy. Wyb\u00f3r uniwersytetu w moim przypadku nie wynika\u0142 z ch\u0119ci wydostania si\u0119 ze wsi. Absolutnie nie, to by\u0142a oczywisto\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli jest gdzie nabiera\u0107 rozumu \u2013 bierz, tak trzeba. A wydzia\u0142 by\u0142 solidny, mo\u017cna by\u0142o porz\u0105dnie wytrenowa\u0107 umys\u0142, by potem czerpa\u0107 z tego przez ca\u0142e \u017cycie. Jak to si\u0119 m\u00f3wi, nie siedzie\u0107 na szpilkach, tylko w ksi\u0105\u017ckach.<\/span><\/p>\n

Swoj\u0105 drog\u0105, pod\u015bwiadomie mia\u0142am wystarczaj\u0105co du\u017co rozumu, by trzyma\u0107 si\u0119 z dala od ideologii. A mo\u017ce kto\u015b mi w tym pom\u00f3g\u0142\u2026 Kiedy\u015b us\u0142ysza\u0142am: \u201eBrawo, dobrze si\u0119 uczysz, zostaniesz instruktork\u0105 w rejonowym komitecie komsomo\u0142u!\u201d. Tak mnie to przerazi\u0142o, \u017ce zrozumia\u0142am: musz\u0119 postawi\u0107 na matematyk\u0119, byle jak najdalej od tego!<\/span><\/p>\n

A jak rodzina patrzy\u0142a na ten m\u0142odzie\u0144czy maksymalizm?<\/i><\/strong><\/p>\n

Mama na sw\u00f3j spos\u00f3b sprowadza\u0142a mnie na ziemi\u0119, to by\u0142a kobieta z charakterem. By\u0142a deputowan\u0105 do Rady Najwy\u017cszej BSRR. Od dziecka wiedzia\u0142am, \u017ce trafiali tam albo ludzie zas\u0142u\u017ceni, albo aparatczycy. Moja mama nale\u017ca\u0142a do tych pierwszych \u2013 to by\u0142o wyr\u00f3\u017cnienie za jej dobr\u0105 prac\u0119.<\/span><\/p>\n

W czasach radzieckich deputowany Rady Najwy\u017cszej bez odznaczenia to jak \u017co\u0142nierz bez orderu. Zwykle przedtem mia\u0142 ju\u017c jaki\u015b \u201eZnak Honoru\u201d, co najmniej. Pani matka na pewno te\u017c nie obesz\u0142a si\u0119 bez takiej uwagi od pa\u0144stwa?<\/i><\/strong><\/p>\n

Kiedy mieli\u015bmy w domu przeszukanie, znaleziono r\u00f3\u017cne odznaczenia, medal ciotki \u2013 Bohatera Pracy Socjalistycznej, medale ojca i wykrzykni\u0119to: \u201eO, to u was tu porz\u0105dni ludzie mieszkali!\u201d. \u201eMieszkali i dalej mieszkaj\u0105.\u201d \u2013 odpowiedzia\u0142am.<\/span><\/p>\n

A kim by\u0142a ta krewna-bohaterka?<\/i><\/strong><\/p>\n

To kole\u017canka mojej mamy z pracy. \u017badna rodzina. Po prostu wspania\u0142a Bia\u0142orusinka, Hanna Maza\u0142a, pracowa\u0142a przy hodowli \u015bwi\u0144. Szalenie m\u0105dra kobieta. Nie mia\u0142a w\u0142asnych dzieci. Kiedy mama przygotowywa\u0142a si\u0119 do sesji, ciocia Hanna czyta\u0142a wszystkie jej ksi\u0105\u017cki i notatki. \u017by\u0142y jak siostry, jedn\u0105 spraw\u0105, jedn\u0105 my\u015bl\u0105. Ca\u0142e \u017cycie by\u0142y nieroz\u0142\u0105czne. Zajmowa\u0142y si\u0119 selekcj\u0105 nowych ras \u015bwi\u0144 i dokona\u0142y w tej dziedzinie prze\u0142omu. Hann\u0119 nagrodzono gwiazd\u0105, a mama dosta\u0142a Order Czerwonego Sztandaru Pracy. Zgodnie z partyjnym kluczem wyr\u00f3\u017cni\u0107 nale\u017ca\u0142o \u201ech\u0142opk\u0119\u201d, nie \u201einteligentk\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

Co wi\u0119cej, ojciec mojej mamy, dziadek Illa, w pierwszych dniach wojny zagin\u0105\u0142 bez wie\u015bci. Niespotykana sytuacja: dwa razy nominowali mam\u0119 do tytu\u0142u Bohatera Pracy Socjalistycznej, ale za ka\u017cdym razem odpada\u0142a. Z powodu tej samej rubryki w ankiecie: \u201eA co, je\u015bli z nim co\u015b by\u0142o nie tak?\u201d.<\/span><\/p>\n

\u201eNie przystoi?\u201d<\/i><\/strong><\/p>\n

A jak\u017ce. \u201eBro\u0144 Bo\u017ce, jeszcze by si\u0119 trafi\u0142 jaki\u015b kompromat\u2026\u201d A ciocia Hanna, kiedy wysy\u0142ano j\u0105 na zjazdy partyjne, cz\u0119sto m\u00f3wi\u0142a: \u201eO, no i gdzie nas z twoj\u0105 matk\u0105 te \u015bwinie wywiod\u0142y!\u201d. Przed \u015bmierci\u0105 odda\u0142a mi medal: \u201eTo i twojej matki gwiazda \u2013 we\u017a\u201d. Zacz\u0119\u0142am si\u0119 upiera\u0107, a ona: \u201eTo sprzedaj, b\u0119dziesz mia\u0142a pieni\u0105dze\u201d. \u201eNie no, skoro tak, to zawioz\u0119 do muzeum w Lepelu\u201d.<\/span><\/p>\n

I nie\u017ale wystraszy\u0142am muzealnik\u00f3w! \u201eBierzcie \u2013 m\u00f3wi\u0119 \u2013 przekazuj\u0119 tak po prostu, bo tylko dw\u00f3ch Bohater\u00f3w mieli\u015bmy w rejonie. Tu macie po\u015bwiadczenie, tu Order Lenina\u201d. A oni si\u0119 od\u017cegnuj\u0105: to przecie\u017c \u201ekruszec szlachetny\u201d, trzeba b\u0119dzie alarm zak\u0142ada\u0107\u2026<\/span><\/p>\n

Medal ze z\u0142ota, a tyle brudu wok\u00f3\u0142\u2026 Jak pani patrzy na to z\u0142o ideologicznej czysto\u015bci? Cz\u0142owiek zgin\u0105\u0142 za ojczyzn\u0119, a zamiast pomnika \u2013 pami\u0119tliwa z\u0142o\u015bliwo\u015b\u0107, zemsta na, zemsta na jego osieroconej c\u00f3rce\u2026 Prze\u015bladowanie za przesz\u0142o\u015b\u0107, segregowanie ludzi na czystych i podejrzanych\u2026 Przecie\u017c taki system nie m\u00f3g\u0142 przynie\u015b\u0107 niczego dobrego?<\/i><\/strong><\/p>\n

Dziadka wzi\u0119li do wojska trzy miesi\u0105ce przed wojn\u0105, niby na \u0107wiczenia. W domu zosta\u0142o troje ma\u0142ych dzieci: najstarsze mia\u0142o pi\u0119\u0107 lat, najm\u0142odsze \u2013 trzy dni, moja mama po\u015brodku. My\u015bla\u0142, \u017ce odpuszcz\u0105, jak zobacz\u0105 metryki. Niestety\u2026\u00a0 Zd\u0105\u017cy\u0142 wys\u0142a\u0107 z frontu tylko jeden list: \u201eStoj\u0119 pod kulami jak na deszczu. Opiekuj si\u0119 dzie\u0107mi\u201d. I koniec. Babcia m\u00f3wi\u0142a, \u017ce z wojny wr\u00f3ci\u0142o czterech m\u0119\u017cczyzn na ca\u0142\u0105 wie\u015b, w kt\u00f3rej by\u0142o dwie\u015bcie gospodarstw. Nic dziwnego, \u017ce w mojej rodzinie nikt nie traktowa\u0142 partii powa\u017cnie. Tak: \u017cyli, odstawiaj\u0105c sowieckie rytua\u0142y, ale z fig\u0105 zaci\u015bni\u0119t\u0105 w kieszeni. Ojciec mawia\u0142: \u201eNie ma r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy popami a komunistami, co cerkiew, to urz\u0105d: urodzi\u0142e\u015b si\u0119 \u2013 wpisz\u0105 do ksi\u0119gi, umar\u0142e\u015b \u2013 wykre\u015bl\u0105, i tyle!\u201d. Za to niepodleg\u0142o\u015b\u0107 przyj\u0119li\u015bmy ca\u0142ym sercem.<\/span><\/p>\n

Mo\u017ce to w tej moralno\u015bci wybrzmiewa pi\u0119kno prostoty? Nie ma w sloganach ani nagrodach, ale w tym, jak ludzie \u017cyli: zak\u0142adali parki, pomagali s\u0105siadom, nie zadzierali nosa i trzymali si\u0119 razem?<\/i><\/strong><\/p>\n

Zgadzam si\u0119. Uj\u0119\u0142abym to tak: w codziennych gestach, we wsp\u00f3lnocie, nawet w milczeniu. Ludzie lubi\u0105 miesza\u0107 wiejskie \u017cycie z b\u0142otem, wie\u015b to, wie\u015b tamto\u2026 Chc\u0119 tylko jedn\u0105 rzecz powiedzie\u0107.<\/span><\/p>\n

M\u00f3j kuzyn ma adoptowan\u0105 c\u00f3rk\u0119. Ca\u0142a wie\u015b wiedzia\u0142a, jak d\u0142ugo na ni\u0105 czekali, jak latami stali w kolejce po dziecko, kt\u00f3re zosta\u0142o odrzucone przez w\u0142asn\u0105 matk\u0119. I dopiero gdy moi krewni zmarli, na pogrzebie, przypadkiem dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce ta dziewczyna, ju\u017c doros\u0142a, nigdy od nikogo nie us\u0142ysza\u0142a prawdy, \u017ce nie jest ich biologiczn\u0105 c\u00f3rk\u0105\u2026 Przez te wszystkie lata nikt nigdy nie wygada\u0142 si\u0119 s\u0142owem. Bo: nie nasza to rzecz, nie pchaj si\u0119 do cudzych spraw. Tym w\u0142a\u015bnie jest moralno\u015b\u0107! Nigdy nie zgodz\u0119 si\u0119 z tym, \u017ce nasza wie\u015b to ciemnogr\u00f3d, a Bia\u0142orusi s\u0105 zawistni\u2026<\/span><\/p>\n

My jeste\u015bmy jak ci prawdziwi partyzanci: po cichu, ale uczciwie robimy swoje.<\/span><\/p>\n

Albo inny przyk\u0142ad: na pocz\u0105tku lat 90., gdy tylko pojawi\u0142o si\u0119 troch\u0119 wi\u0119cej swobody, w mojej wsi spontanicznie wy\u0142oni\u0142 si\u0119 starosta \u2013 ludzie sami zacz\u0119li si\u0119 organizowa\u0107 i wsp\u00f3lnie rozwi\u0105zywa\u0107 problemy: komu pom\u00f3c przy sadzeniu ogrodu, jak razem naprawi\u0107 wodoci\u0105g albo kupi\u0107 traktor. Potem jednak zn\u00f3w nasadzono w urz\u0119dach jakich\u015b miernot i zepchni\u0119to te zdrowe inicjatywy do podziemia. Prosz\u0119 sobie wyobrazi\u0107, jak rozkwit\u0142by nasz kraj, gdyby\u015bmy mieli prawdziw\u0105 ustaw\u0119 o samorz\u0105dach!<\/span><\/p>\n

Prawdziwa demokracja, poczucie w\u0142asnej godno\u015bci, prawa cz\u0142owieka \u2013 je\u015bli tak chcemy to nazwa\u0107 \u2013 to nasze narodowe warto\u015bci, kt\u00f3re stanowi\u0105 nasz kr\u0119gos\u0142up i dowodz\u0105, \u017ce jeste\u015bmy Europejczykami.<\/span><\/p>\n

Wszystko, co sztuczne, opada jak jesienne li\u015bcie i znika z wiatrem czasu\u00a0<\/b><\/h4>\n

\u201eEdukacja to warto\u015b\u0107, wolno\u015b\u0107 to warto\u015b\u0107; komunizm \u2013 nie, cerkiew \u2013 nie\u2026 Bia\u0142oru\u015b \u2013 tak!\u201d. Kiedy z takim baga\u017cem \u017cyciowym i z t\u0105 wewn\u0119trzn\u0105, ludow\u0105 energi\u0105 przyjecha\u0142a pani do Mi\u0144ska na studia, czy anteny pani duszy z\u0142apa\u0142y bia\u0142orusk\u0105 fal\u0119?<\/i><\/strong><\/p>\n

Radziecka szko\u0142a to w og\u00f3le nie jest najlepsze miejsce dla cz\u0142owieka. To niby \u0142a\u0144cuszek Michela Foucaulta: szpital \u2013 armia \u2013 wi\u0119zienie. Miejsca, do kt\u00f3rych trafia si\u0119 wbrew w\u0142asnej woli. Instytucje dyscyplinuj\u0105ce, ucz\u0105ce pos\u0142usze\u0144stwa. Chodzili\u015bmy do szko\u0142y w s\u0105siednim garnizonie. Oczywi\u015bcie, bez j\u0119zyka bia\u0142oruskiego, z typowymi dla ZSRR rytua\u0142ami. I my, dzieci ze wsi, stali\u015bmy si\u0119 \u201emniejszo\u015bci\u0105 narodow\u0105\u201d na w\u0142asnej ziemi! Chocia\u017c uczy\u0142am si\u0119 lepiej ni\u017c dzieci wojskowych, i tak czu\u0142am dyskomfort. Byli\u015bmy obcy \u2013 rozumie pan? Nie dlatego, \u017ce traktowano nas jawnie \u017ale, ale tam panowa\u0142y inne zasady, inna hierarchia. My, Bia\u0142orusini, byli\u015bmy wszyscy r\u00f3wni, a tam istnia\u0142y kasty: dow\u00f3dcy, oficerowie, chor\u0105\u017cowie\u2026 By\u0142 nawet podzia\u0142 na tych, kt\u00f3rzy s\u0142u\u017cyli za granic\u0105, i tych, kt\u00f3rzy nie. Dla nas to by\u0142o dzikie i nie do zaakceptowania. Dzieci wojskowych by\u0142y r\u00f3\u017cne, mo\u017ce nie najm\u0105drzejsze, ale za to silne fizycznie. Przy nich czu\u0142am si\u0119 jak ulepiona ze z\u0142ej gliny.\u00a0<\/span><\/p>\n

Za chwil\u0119 uniwersytet, a tu sami swoi! St\u0105d w\u0142a\u015bnie moje szcz\u0119\u015bcie: z kontrastu. I ma\u0142o tego, \u017ce wszyscy nasi, swoi, zrozumiali, to jeszcze tacy m\u0105drzy: na jednym roku 82 medalist\u00f3w.<\/span><\/p>\n

A og\u00f3\u0142em?\u00a0<\/strong><\/em><\/p>\n

275 os\u00f3b, co trzecia z medalem. Same indywidualno\u015bci. Kto\u015b zna\u0142 hiszpa\u0144ski jak w\u0142asny j\u0119zyk, kto\u015b czyta\u0142 \u201ejakiego\u015b tam Freuda\u201d w oryginale, kto\u015b zna\u0142 si\u0119 na jazzie, kogo\u015b fascynowa\u0142a filozofia, a prawie wszyscy uko\u0144czyli szko\u0142\u0119 muzyczn\u0105\u2026 Ch\u0142on\u0119li\u015bmy wiedz\u0119 od siebie nawzajem i od wyk\u0142adowc\u00f3w. A jacy to byli wyk\u0142adowcy! Stanis\u0142a\u016d \u0160u\u0161kievi\u010d \u2013 by\u0142 dla wszystkich student\u00f3w jak sw\u00f3j; Hienad\u017a Karpienka \u2013 kt\u00f3ry tak swoj\u0105 drog\u0105 postawi\u0142 mi pi\u0105tk\u0119 z \u201emateria\u0142oznawstwa radiacyjnego\u201d. Przysz\u0142e ikony wolno\u015bci!<\/span><\/p>\n

Jak si\u0119 zastanowi\u0107, to wydzia\u0142 fizyki by\u0142 wtedy wyl\u0119garni\u0105 antysowietyzmu. A to z niego wyros\u0142a nasza narodowa samo\u015bwiadomo\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Czy by\u0142 jaki\u015b epizod, kt\u00f3ry wszystko ustawi\u0142 na swoim miejscu?<\/em><\/strong><\/p>\n

No cho\u0107by taki: nas, student\u00f3w fizyki, na drugim roku nie wpuszczono na demonstracj\u0119. Nie uwierzy pan, ale ani razu nie przemaszerowa\u0142am w \u201eszcz\u0119\u015bliwych\u201d kolumnach po g\u0142\u00f3wnym prospekcie od pomnika Lenina do placu Zwyci\u0119stwa. Bo my to \u201eludzie ideologicznie niepewni\u201d!<\/span><\/p>\n

Nieszcz\u0119\u015bcie z tego rozumu: masa krytyczny m\u0105drali w jednym miejscu? Jak fizyka przenika w g\u0142\u0105b materii, tak wy \u2013 w istot\u0119 systemu?<\/i><\/strong><\/p>\n

Na BDU by\u0142 wzmocniony kurs spo\u0142eczno-polityczny, ale co to da? Do filozof\u00f3w z ich poziomem krytycznego my\u015blenia nie podchodzono powa\u017cnie, historia partii nazywali\u015bmy \u015bmieszn\u0105 nauk\u0105. Zupe\u0142nie inaczej podchodzili\u015bmy do polityczna ekonomia kapitalizmu: podr\u0119cznik Raho\u016dskiego \u2013 to ukszta\u0142towa\u0142o nasz \u015bwiatopogl\u0105d. Zobaczyli\u015bmy samoregulacj\u0119, logik\u0119 zasadniczo innego systemu \u2013 i w okamgnieniu poczuli\u015bmy r\u00f3\u017cnic\u0119 w stosunku do kursu ekonomii politycznej socjalizmu.<\/span><\/p>\n

To dlaczego nie roznie\u015bli\u015bcie w py\u0142 komunizmu naukowego?\u00a0<\/i><\/strong><\/p>\n

O, komunizm naukowy to ju\u017c zupe\u0142nie inna bajka! Pami\u0119tam, jak wyk\u0142adowca wchodzi\u0142 do sali, cichutko si\u0119 rozgl\u0105da\u0142 i \u2013 nie uwierzy pan \u2013 m\u00f3wi\u0142: \u201eDrodzy, to nie nauka, to bzdura. Dlatego po cichu, g\u0142\u00f3wnym budynkiem, omijaj\u0105c dziekanat, chod\u017amy do dom\u00f3w \u2013 zaraz zacznie si\u0119 mecz!\u201d. Nasze mi\u0144skie \u201eDynamo\u201d by\u0142o wtedy u szczytu s\u0142awy.<\/span><\/p>\n

Wspania\u0142y ten wasz naukowy komunista! U niego zrobi\u0142a pani szkic wewn\u0119trznej dysydencji, a czy zdarzy\u0142o si\u0119 pani zderzy\u0107 z otwartym antysowietyzmem, apolityczno\u015bci\u0105 w wyra\u017anej formie? A mo\u017ce zamaskowanej, ukrytej?<\/i><\/strong><\/p>\n

Na trzecim roku byli\u015bmy ju\u017c nie\u017ale obeznani z polityczn\u0105 sytuacj\u0105. Na naszych kabaretach na ca\u0142ego kpili\u015bmy z trzech leninowskich \u201e\u017ar\u00f3de\u0142 marksizmu\u201d: odgrywali\u015bmy scenki, w kt\u00f3rych Gruzini sprzedawali na bazarze konspekty tych \u201e\u017ar\u00f3de\u0142\u201d\u2026<\/span><\/p>\n

Pami\u0119tam, jak \u015bmiali\u015bmy si\u0119, gdy umar\u0142 Bre\u017cniew. Zgoniono dwa roczniki do jednej auli i przed kamer\u0105 telewizyjn\u0105 praktycznie zmuszano nas do p\u0142aczu\u2026 Zgodnie ze scenariuszem przyprowadzono jak\u0105\u015b kobiet\u0119, kt\u00f3ra na znak re\u017cysera zacz\u0119\u0142a zawodzi\u0107 do kamery \u2013 a nam od tego cyrku pociek\u0142y prawdziwe \u0142zy, tyle \u017ce ze \u015bmiechu.<\/span><\/p>\n

Zupe\u0142nie jak w \u201eBarwach ochronnych\u201d Zanussiego: \u015bmiech nie z rado\u015bci, ale z absurdu, kt\u00f3ry przekroczy\u0142 wszelkie granice.<\/span><\/p>\n

To film o moralnej deformacji spo\u0142ecze\u0144stwa socjalistycznego, o postinteligenckiej ironii wymierzonej w \u201e\u015bwi\u0119to\u015bci\u201d\u2026<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, o naszej rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej tragiczne miesza si\u0119 z komedi\u0105. Dlatego ten system wkr\u00f3tce si\u0119 rozpad\u0142. Za jaki\u015b czas w Szkole im. Ko\u0142asa, t\u0142umaczy\u0142am uczniom stopnie Celsjusza i przytoczy\u0142am im czterowiersz z \u201eTrzech \u017c\u00f3\u0142wi\u201d:<\/span><\/p>\n

Nie by\u0142o Galileusza i Boba Marleya<\/span><\/p>\n

Nie by\u0142o Salvadora Dali.<\/span><\/p>\n

Ani Lenina, ani Lennona, ani Karla Linnneusza<\/span><\/p>\n

Tylko trzy \u017c\u00f3\u0142wie by\u0142y<\/span><\/p>\n

I zapyta\u0142am: kt\u00f3ra z wymienionych os\u00f3b ma zwi\u0105zek z tematem naszej lekcji? Klasa humanistyczna zacz\u0119\u0142a zgadywa\u0107. Znali wszystkich opr\u00f3cz\u2026 Lenina! Patrzy\u0142am na te normalne, inteligentne dzieci i widzia\u0142am, \u017ce ca\u0142a ta ideologia zniknie sama, i to bardzo szybko.\u00a0<\/span><\/p>\n

Wszystko, co sztuczne, opada jak jesienne li\u015bcie i znika z wiatrem czasu.<\/span><\/p>\n

A mo\u017ce, \u017ceby odsun\u0105\u0107 fizyk\u00f3w od ruchu narodowego nasy\u0142ano \u201especjalnie przeszkolonych ludzi\u201d?<\/b><\/h4>\n

Kolejna \u015bwietna historia! Wr\u00f3\u0107my jednak na chwil\u0119 do Stanis\u0142a\u016da \u0160u\u0161kievi\u010da. Przecie\u017c jeszcze w czasach pani studi\u00f3w zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w polityk\u0119?<\/i><\/strong><\/p>\n

W momencie katastrofy w Czarnobylu kierowa\u0142 katedr\u0105 fizyki j\u0105drowej i zaraz po wybuchu odwo\u0142a\u0142 wszystkie zaj\u0119cia laboratoryjne. Wywiesi\u0142 og\u0142oszenie, \u017ce mo\u017cna przyj\u015b\u0107 i zbada\u0107 \u017cywno\u015b\u0107, zw\u0142aszcza t\u0119 z Homelszczyzny. Od razu zacz\u0119\u0142y si\u0119 jego problemy, kt\u00f3re, jak s\u0105dz\u0119, pchn\u0119\u0142y go do polityki. Bardzo prze\u017cywa\u0142am koniec jego kariery pa\u0144stwowej. Czasem natura hojnie obdarza intelektem, ale nie intuicj\u0105 \u2013 wida\u0107 B\u00f3g dzieli po r\u00f3wno\u2026 Nie bardzo zna\u0142 si\u0119 na ludziach. Lgn\u0119\u0142y do niego r\u00f3\u017cne typy. Gdyby mia\u0142 wok\u00f3\u0142 siebie zesp\u00f3\u0142 z wi\u0119kszym do\u015bwiadczeniem, mo\u017ce wszystko potoczy\u0142oby si\u0119 inaczej. Na zawsze zachowam szacunek dla tego \u015bwiat\u0142ego cz\u0142owieka.<\/span><\/p>\n

W 1986 r. Szuszkiewicz poszed\u0142 w polityk\u0119, a pani w nauk\u0119. Instytut Elektroniki Akademii Nauk BSRR. Jak tam by\u0142o? Co tam si\u0119 dzia\u0142o? Mam na my\u015bli zar\u00f3wno t\u0142o uniwersyteckiej wolno\u015bci, jak i radioaktywne, czarnobylski cie\u0144.<\/i><\/strong><\/p>\n

Zajmowa\u0142am si\u0119 analiz\u0105 rentgenostrukturaln\u0105: z grubsza zajmowali\u015bmy si\u0119 hodowl\u0105 wielowarstwowych p\u00f3\u0142przewodnik\u00f3w i patrzyli\u015bmy, czy ro\u015bnie monokryszta\u0142, czy polikryszta\u0142, jakiej jest jako\u015bci i co z tym dalej robi\u0107. A promieniowanie\u2026 Po katastrofie w Czarnobylu zabrano nam dozymetry, \u017ceby\u015bmy nie mogli niczego mierzy\u0107 \u2013 ani przy aparaturze, ani w jedzeniu. Niewiele to da\u0142o, bo nasza aparatura mia\u0142a w\u0142asny, zaawansowany czujnik! Pocz\u0105tkowo sprz\u0119t wskazywa\u0142 podwy\u017cszone promieniowanie przy tarczycy, po kilku miesi\u0105cach to usta\u0142o, za to licznik zacz\u0105\u0142 szale\u0107 od w\u0105tr\u00f3bki. Podnosi\u0142o si\u0119 i wskazania by\u0142y po prostu niesamowite!<\/span><\/p>\n

Ale co mogli\u015bmy zrobi\u0107? Nic. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, w Akademii Nauk wolno\u015bci by\u0142o znacznie mniej ni\u017c na uniwersytecie.<\/span><\/p>\n

I to nie tylko z powod\u00f3w politycznych: instytuty akademickie aktywnie pracowa\u0142y dla rosyjskiego kompleksu zbrojeniowego. Zacz\u0119\u0142am prze\u017cywa\u0107 wewn\u0119trzny kryzys: nie chcia\u0142am pomaga\u0107 wojskowym, kt\u00f3rych nie znosi\u0142am od czas\u00f3w szkolnych. A tam produkowano na przyk\u0142ad fotodetektory dzia\u0142aj\u0105ce w temperaturach od plus tysi\u0105ca do minus dwustu stopni. Oczywi\u015bcie, do cel\u00f3w \u201epokojowych\u201d\u2026<\/span><\/p>\n

Gdy tylko Bia\u0142oru\u015b odzyska\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i nadesz\u0142a wolno\u015b\u0107, instytut opustosza\u0142. W ci\u0105gu dw\u00f3ch lat z siedmiuset os\u00f3b zosta\u0142o sto dwadzie\u015bcia: dyrekcja, sprz\u0105taczki i laborantki. A naukowcy? Jedni poszli w biznes, inni zacz\u0119li sk\u0142ada\u0107 i sprzedawa\u0107 komputery \u2013 ka\u017cdy zarabia\u0142 na sw\u00f3j chleb.<\/span><\/p>\n

M\u00f3wi pani o zmniejszeniu polityzacji w por\u00f3wnaniu ze studenck\u0105 wolno\u015bci\u0105. Ale przecie\u017c by\u0142 z wami chocia\u017cby Juryj Chadyka, kt\u00f3ry odcina\u0142 si\u0119 od ZSRR i zwraca\u0142 ku bia\u0142orusko\u015bci mocniej nawet ni\u017c Zianon Pazniak, prawda?<\/i><\/strong><\/p>\n

To zasadniczy moment, trzeba to troch\u0119 wyklarowa\u0107. Jak ju\u017c wspomina\u0142am, mieli\u015bmy powa\u017cne zam\u00f3wienia od sojuszniczego kompleksu wojskowo-przemys\u0142owego. Dlatego do Mi\u0144ska kierowano wielu specjalist\u00f3w z Moskiewskiego Instytutu Fizyczno-Technicznego i Leningradzkiego Instytutu Elektrotechnicznego. Nieprzypadkowo z nadej\u015bciem niepodleg\u0142o\u015bci spo\u0142eczno\u015b\u0107 akademicka gwa\u0142townie si\u0119 podzieli\u0142a. Dwa obozy: Rosjanie \u2013 i wszyscy pozostali z Bia\u0142orusinami na czele.<\/span><\/p>\n

Rosjanie niezbyt pa\u0142ali ch\u0119ci\u0105 do zmian. U nas na wydziale pracowa\u0142a m\u0105dra kobieta, pochodz\u0105ca ze Smole\u0144ska (prawie Bia\u0142oru\u015b), doktor nauk technicznych. I kiedy dawano pensj\u0119 (po\u0142owa starymi radzieckimi banknotami, po\u0142owa naszymi \u201ewiewi\u00f3rkami\u201d i \u201ezaj\u0105czkami\u201d) \u2013 prycha\u0142a: \u201eNied\u0142ugo tu do w\u0119\u017cy i \u017cab si\u0119 dojdzie!\u201d. Nienawidzi\u0142a Bia\u0142orusi ca\u0142\u0105 swoj\u0105 imperialn\u0105 dusz\u0105.<\/span><\/p>\n

A Juryj Chadyka by\u0142 nasz. Mia\u0142 ogromny autorytet, kt\u00f3ry rzutowa\u0142 na dzia\u0142alno\u015b\u0107 Bia\u0142oruskiego Frontu Ludowego. Zacz\u0119li\u015bmy szanowa\u0107 Chadyk\u0119 i innych fizyk\u00f3w r\u00f3wnie\u017c za to, \u017ce stworzyli w Akademii Nauk muzeum kultury narodowej. Co za pasjonaci! Nie tylko zbierali i ratowali staro\u017cytne ikony i rze\u017aby w rejonie wieteckim \u2013 stworzyli te\u017c nich wspania\u0142e hologramy.<\/span><\/p>\n

Fizyka i liryka \u2013 stary temat, ale zdaje si\u0119, \u017ce w pani przypadku dawno si\u0119 pogodzi\u0142y?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wydaje mi si\u0119, \u017ce to sztuczny podzia\u0142. Wiem, \u017ce wszyscy dobrzy fizycy to lirycy. My\u015bl\u0119, \u017ce i na odwr\u00f3t. We\u017amy chocia\u017cby Alesia Bialackiego, naszego noblist\u0119. Formalnie \u2013 liryk, literat z wykszta\u0142cenia, a jego ulubionym przedmiotem w szkole by\u0142a matematyka. Waha\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy filologi\u0105 a matematyk\u0105. A genialny t\u0142umacz Lavon Bar\u0161\u010de\u016dski? W swoim czasie wygra\u0142 olimpiad\u0119 z chemii!<\/span><\/p>\n

Je\u015bli uzna\u0107 pierwszych cz\u0142onk\u00f3w Ta\u0142aki za liryk\u00f3w, to my, fizycy akademiccy, od razu chwycili\u015bmy si\u0119 idei odrodzenia i j\u0105 poparli\u015bmy. Moje pokolenie by\u0142o bliskie cz\u0142onkom Ta\u0142aki, s\u0142uchali\u015bmy kaset Soka\u0142a\u016da-Voiu\u0161a, Andreja Mielnika\u016da, czytali\u015bmy Kastusia Tarasa\u016da. Za czas\u00f3w studenckich poznali\u015bmy wielu, kt\u00f3rzy stali u \u017ar\u00f3de\u0142 narodowo-demokratycznego ruchu tamtej epoki.<\/span><\/p>\n

Kiedy\u015b zobaczy\u0142am b\u0142\u0119dy w ulotkach o Czarnobylu. Powiedzia\u0142am: dajcie mi to, fizykowi, do sprawdzenia.<\/span><\/p>\n

Pos\u0142uchali pani, czy machn\u0119li r\u0119k\u0105? Nie stront-90 i pluton-239 interesuje ludzi tylko to, czy jest tu gdzie \u017cy\u0107, co je\u015b\u0107 i pi\u0107?<\/i><\/strong><\/p>\n

Pu\u015bcili mimo uszu, m\u00f3wi\u0105c: nie ma czasu, trzeba dzia\u0142a\u0107! Rzucali: \u201eSp\u00f3jrzcie na siebie \u2013 wasz j\u0119zyk jest s\u0142aby, historii nie znacie\u2026\u201d. Wielu wtedy poczu\u0142o ten ch\u0142\u00f3d i wybra\u0142o inne \u015bcie\u017cki: \u201eDajnowy\u201d, \u201eMienskija kafli\u201d i inne.<\/span><\/p>\n

To by\u0142 jeden z powa\u017cnych b\u0142\u0119d\u00f3w. Nie byli\u015bmy wystarczaj\u0105co natarczywi. My\u015bleli\u015bmy, \u017ce jak b\u0119dziemy potrzebni, to nas zawo\u0142aj\u0105, albo: \u201eA, skoro tak, to niech sobie radz\u0105 sami\u2026\u201d. Czasem si\u0119 zastanawiam: a mo\u017ce to prawda, \u017ce odepchn\u0119li nas wtedy \u201especjalnie przeszkoleni ludzie\u201d? Bo je\u015bli fizycy potrafili tworzy\u0107 pr\u0119\u017cne firmy i silne ma\u0142e przedsi\u0119biorstwa, to znaczy, \u017ce polityka straci\u0142a skutecznych mened\u017cer\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce byli s\u0142absi z humanistyki, ale w organizacji byli bezkonkurencyjni.<\/span><\/p>\n

A jednak ze \u015bwiata fizyk\u00f3w po jakim\u015b czasie przesz\u0142a pani do innego \u2013 do Szko\u0142y im. Ko\u0142asa. Jak ocenia pani swoim krytycznym umys\u0142em ten eksperyment bia\u0142oruskiego ducha??<\/strong><\/em><\/p>\n

Szuka\u0142am wtedy po prostu dobrej, bia\u0142oruskiej szko\u0142y dla mojego dziecka. Pyta\u0142am znajomych z Frontu. A Lavon Bar\u0161\u010de\u016dski m\u00f3wi: \u201eEj, Tamara, chod\u017a do nas uczy\u0107 fizyki\u201d. \u201ePanie Lavonie, ja nie mam uprawnie\u0144 pedagogicznych\u201d. A on na to \u017cartem: \u201eNauczysz ich, \u017ceby nie wk\u0142adali palc\u00f3w do kontaktu, i wystarczy\u201d.<\/span><\/p>\n

Tak naprawd\u0119 czu\u0142, \u017ce do ka\u017cdej sprawy podchodz\u0119 odpowiedzialnie. Jestem mu za to ogromnie wdzi\u0119czna. To Bar\u0161\u010de\u016dski zrobi\u0142 ze mnie pedagoga, pokaza\u0142 mi, jak mo\u017cna trzyma\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107 w swoich r\u0119kach.<\/span><\/p>\n

A co do uroku bia\u0142oruskiego \u015brodowiska\u2026 Jest ono naprawd\u0119 wspania\u0142e. Jednak tak jak w naszym Instytucie Elektroniki by\u0142y dwa typy ludzi, tak i do szko\u0142y z czasem przenikn\u0119\u0142o troch\u0119 obcych. Widzia\u0142am te matki-kwoki, kt\u00f3re traktowa\u0142y szko\u0142\u0119 jak trampolin\u0119 do emigracji: \u201eDziecko, pom\u0119czysz si\u0119 z tym ich j\u0119zykiem, ale za to w Europie \u0142atwiej ci b\u0119dzie si\u0119 urz\u0105dzi\u0107, znajdziesz tam m\u0119\u017ca\u2026\u201d.<\/span><\/p>\n

A ja, wr\u0119cz przeciwnie, m\u00f3wi\u0142am dzieciom: tylko nieudacznicy wyje\u017cd\u017caj\u0105 za granic\u0119. Czy mog\u0142am wtedy pomy\u015ble\u0107, \u017ce sama kiedy\u015b znajd\u0119 si\u0119 na wygnaniu? Oczywi\u015bcie, w szkole jest z kogo by\u0107 dumnym. Mi\u0119dzy innymi to na naszych wychowankach trzyma si\u0119 dzi\u015b bia\u0142orusko\u015b\u0107 w Bia\u0142orusi.<\/span><\/p>\n

Nie mo\u017cna ca\u0142ej grupy zawodowej wrzuca\u0107 do jednego worka z pomocnikami re\u017cimu\u00a0\u2013 s\u0105 r\u00f3\u017cni nauczyciele. Nie nale\u017cy ich demoralizowa\u0107, zniewa\u017ca\u0107<\/b><\/h4>\n

Czy to wtedy zasmakowa\u0142a pani w pedagogice i zaanga\u017cowa\u0142a si\u0119 nawet w tworzenie Towarzystwa Szko\u0142y Bia\u0142oruskiej?<\/strong><\/em><\/p>\n

To zas\u0142uga innych wspania\u0142ych ludzi, sprzed stu lat: Branis\u0142a\u016d Tara\u0161kievi\u010d i podobni mu patrioci. A my, ponad dwa tysi\u0105ce os\u00f3b, podj\u0119li\u015bmy ich dzie\u0142o. Z nami bia\u0142oruska szko\u0142a zacz\u0119\u0142a si\u0119 odradza\u0107. Stawa\u0107 si\u0119 nowoczesn\u0105, konkurencyjn\u0105 i w\u0142\u0105czon\u0105 w og\u00f3lnoeuropejsk\u0105 przestrze\u0144 edukacyjn\u0105. Zrozumia\u0142am wtedy, \u017ce trzeba b\u0119dzie g\u00f3ry przenosi\u0107, bo brakuje kadr, metodyk nauczania, przek\u0142ad\u00f3w literatury pedagogicznej. Tak narodzi\u0142 si\u0119 program \u201eNauczyciel \u2013 szko\u0142a \u2013 spo\u0142ecze\u0144stwo\u201d. Zacz\u0119\u0142am zajmowa\u0107 si\u0119 kszta\u0142ceniem metodycznym i obywatelskim nauczycieli. Poniewa\u017c jako\u015b\u0107 edukacji w kraju nie mo\u017ce by\u0107 wy\u017csza ni\u017c poziom przygotowania nauczycieli, kt\u00f3rzy w tych szko\u0142ach pracuj\u0105.<\/span><\/p>\n

W TSB mieli\u015bmy te\u017c inne kierunki dzia\u0142alno\u015bci. Szko\u0142\u0119 przekszta\u0142cili\u015bmy w laboratorium naukowo-praktyczne, zajmowali\u015bmy si\u0119 te\u017c kultur\u0105. Poprzez etnografi\u0119 i folklor w\u0142\u0105czali\u015bmy si\u0119 w europejsk\u0105 przestrze\u0144 kulturow\u0105, nie tylko edukacyjn\u0105.<\/span><\/p>\n

Zobaczyli\u015bmy, jak wiele trzeba zmieni\u0107 w naszej edukacji: zwolennicy ruskiego miru przywi\u0105zali j\u0105 do rosyjskiej przestrzeni edukacyjnej, nawet na poziomie terminologii \u2013 narzucaj\u0105c swoj\u0105 pseudonaukow\u0105 \u201enowomow\u0119\u201d w stylu \u201efunkcjonalnej pi\u015bmienno\u015bci\u201d zamiast modelu kompetencyjnego, przyj\u0119tego w literaturze naukowej. Swoj\u0105 drog\u0105, najcz\u0119\u015bciej cytowani u nas rosyjscy autorzy, jak Chutorskoj czy Makarenko, nie s\u0105 uznawani w \u015bwiecie nauki. Na Zachodzie znaj\u0105 co najwy\u017cej Wygotskiego, a on przecie\u017c urodzi\u0142 si\u0119 w Bia\u0142orusi, wyk\u0142ada\u0142 w Homlu, i to jego teoria sta\u0142a si\u0119 podstaw\u0105 nowego paradygmatu europejskiej edukacji. To kontrargument dla tych, kt\u00f3rzy spogl\u0105daj\u0105 na Rosj\u0119 i twierdz\u0105, \u017ce zachodnie metody nam nie pasuj\u0105\u2026 Przecie\u017c one si\u0119 w\u0142a\u015bnie tu narodzi\u0142y!<\/span><\/p>\n

Towarzystwo Szko\u0142y Bia\u0142oruskiej przez ca\u0142y ten czas odzyskuje to, co nasze. I nie chodzi tylko o j\u0119zyk.<\/span><\/p>\n

A je\u015bli spojrzymy na to z innej strony: nauczyciel to posta\u0107 ambiwalentna. Z jednej strony s\u0142uga systemu, z drugiej \u2013 jego potencjalny niszczyciel. Zgodzi si\u0119 pani z tym?<\/i><\/strong><\/p>\n

Co\u015b w tym jest, ale nie zgodzi\u0142abym si\u0119 z t\u0105 ambiwalentno\u015bci\u0105. Widz\u0119 tu dwie odr\u0119bne warto\u015bci. Trudno je harmonijnie po\u0142\u0105czy\u0107 w jednej osobie. O tak.<\/span><\/p>\n

To we\u017amy kolejny kategoryczny wniosek, kt\u00f3ry zapewne s\u0142ysza\u0142a pani, obserwuj\u0105c wybory: \u017ce nauczyciele tak mocno zaanga\u017cowali si\u0119 w fa\u0142szowanie wynik\u00f3w, \u017ce gdyby nagle dosz\u0142o do lustracji, w szko\u0142ach zabrak\u0142oby kadr. To bolesna prawda czy bezpodstawne oskar\u017cenie?<\/i><\/strong><\/p>\n

\u00a0To stereotyp medialny, opieraj\u0105cy si\u0119 na idei: bij swoich, \u017ceby obcy si\u0119 bali. Obal\u0119 go liczbami. Prosz\u0119 spojrze\u0107: w sektorze edukacji pracuje 450\u2013500 tysi\u0119cy os\u00f3b, z czego nauczycieli jest oko\u0142o 100 tysi\u0119cy, a lokali wyborczych \u2013 nieco ponad 5 tysi\u0119cy. Oznacza to, \u017ce nawet gdyby we wszystkich komisjach zasiadali wy\u0142\u0105cznie nauczyciele, stanowi\u0142oby to maksymalnie 5% ich og\u00f3lnej liczby.<\/span><\/p>\n

By\u0142am niezale\u017cn\u0105 obserwatork\u0105, najcz\u0119\u015bciej w swoim rejonie w Mi\u0144sku. Znam wi\u0119c te wszystkie sztuczki. Wie pan, ile tam komisji by\u0142o obsadzonych g\u0142\u00f3wnie przez nauczycieli? 4 czy 5 na 44. Nie wi\u0119cej.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 komisji tworzy\u0142y zak\u0142ady pracy: fabryka silnik\u00f3w, ch\u0142odnia, Beltelecom, nadle\u015bnictwo\u2026 Du\u017ca odpowiedzialno\u015b\u0107 spada\u0142a te\u017c na przychodnie\u2026 Fizycznie lokale wyborcze najcz\u0119\u015bciej znajduj\u0105 si\u0119 w szko\u0142ach. Dlatego wszystkim si\u0119 wydaje, \u017ce pracuj\u0105 w nich sami nauczyciele. W mniejszych miastach pedagog\u00f3w jest oczywi\u015bcie wi\u0119cej, bo jest te\u017c mniej zak\u0142ad\u00f3w pracy. Tam jednak tak samo o wszystkim decyduje przewodnicz\u0105cy i sekretarz komisji, a to zazwyczaj ludzie z zewn\u0105trz \u2013 z urz\u0119d\u00f3w albo pracownicy ideologiczni.<\/span><\/p>\n

Nie mo\u017cna wi\u0119c ca\u0142ej grupy zawodowej wrzuca\u0107 do jednego worka z pomocnikami re\u017cimu albo nazywa\u0107 ambiwalentn\u0105. S\u0105 r\u00f3\u017cni ludzie. I nie nale\u017cy ich demoralizowa\u0107, zniewa\u017ca\u0107<\/span><\/p>\n

Masa nigdy nie dokona tego, co potrafi\u0105 jednostki. Przypominam, \u017ce w szkole jest ze stu nauczycieli, a wspominamy jednego, mo\u017ce dw\u00f3ch<\/b><\/h4>\n

To jasne, \u017ce edukacja narodowa wymaga modernizacji. Co wi\u0119c nale\u017cy zmieni\u0107?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tre\u015bci, metody i system zarz\u0105dzania. A co najwa\u017cniejsze \u2013 nie czeka\u0107 z za\u0142o\u017conymi r\u0119kami, tylko zmienia\u0107 to, co jest w naszym zasi\u0119gu. Na tre\u015bci programowe mamy ograniczony wp\u0142yw, bo uk\u0142ada je ministerstwo. Ale co\u015b tam mo\u017cemy. Natomiast do systemu zarz\u0105dzania, mimo naszych najszczerszych ch\u0119ci, nie mamy zupe\u0142nie dost\u0119pu. System jest tak skonstruowany, \u017ce nie wpuszcza si\u0119 tam nikogo niesprawdzonego. Pozostaj\u0105 nam wi\u0119c metody nauczania. One daj\u0105 bardzo wiele: czasem jedno lub dwa m\u0105dre pytania nauczyciela wystarcz\u0105, by w m\u0142odych g\u0142owach wszystko pouk\u0142ada\u0142o si\u0119 na swoim miejscu.<\/span><\/p>\n

To w\u0142a\u015bnie dobrze dobrane metody pozwalaj\u0105 kszta\u0142towa\u0107 u uczni\u00f3w odpowiedzialno\u015b\u0107, wytrwa\u0142o\u015b\u0107, umiej\u0119tno\u015b\u0107 samodzielnej nauki i pracy w zespole, cechy przyw\u00f3dcze, \u017cyczliwo\u015b\u0107\u2026 Widzi pan, wszystko to, co jest dzi\u015b niezb\u0119dne na rynku pracy i w aktywnym \u017cyciu spo\u0142ecznym. Przez ostatnie 20 lat Towarzystwo Szko\u0142y Bia\u0142oruskiej wyda\u0142o dziesi\u0105tki ksi\u0105\u017cek, w kt\u00f3rych nauczyciele dziel\u0105 si\u0119 swoimi praktykami rozwijania krytycznego my\u015blenia i postaw obywatelskich. W tym czasie wychowali\u015bmy pokolenie samodzielnych, inteligentnych ludzi. Prosz\u0119 zobaczy\u0107, ilu m\u0142odych wysz\u0142o na ulice w roku 2020! Nie chc\u0119 przypisywa\u0107 sobie zas\u0142ug i m\u00f3wi\u0107, \u017ce to dzi\u0119ki nauczycielom, ale nie s\u0105dz\u0119 te\u017c, \u017ce sta\u0142o si\u0119 to bez ich udzia\u0142u.<\/span><\/p>\n

90% pedagog\u00f3w to kobiety. Na swoich barkach nios\u0105 szko\u0142\u0119, dzieci, j\u0119zyk. I w ostatecznym rozrachunku \u2013 prawdziw\u0105 Bia\u0142oru\u015b?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak naprawd\u0119 na bia\u0142orusko\u015b\u0107 sk\u0142ada si\u0119 wiele czynnik\u00f3w, w tym tak\u017ce nauczycielski. Masa nigdy nie dokona tego, co potrafi\u0105 jednostki. Przypominam, \u017ce w szkole jest ze stu nauczycieli, ale wystarczy\u0142 jeden lub dw\u00f3ch, by da\u0107 motywacj\u0119, wiar\u0119 w siebie i pom\u00f3c co\u015b osi\u0105gn\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n

Mnie, uczennic\u0119 starszych klas, oskar\u017cono niegdy\u015b o \u201eniew\u0142a\u015bciw\u0105\u201d postaw\u0119 polityczn\u0105. Wtedy podesz\u0142a wychowawczyni: \u201eTamara, spokojnie. Ja tego nie do\u017cyj\u0119, ale ty jeszcze zobaczysz, \u017ce z tego wszystkiego b\u0119d\u0105 si\u0119 \u015bmia\u0107\u201d. Uwierzy\u0142am jej.<\/span><\/p>\n

Widzi pan: wystarczy\u0142 jeden autorytet, autentyczny szkolny g\u0142os \u2013 i narodzi\u0142a \u017cyciodajna si\u0142a.<\/span><\/p>\n

A kobieca twarz bia\u0142oruskiej szko\u0142y \u2013 to s\u0142abo\u015b\u0107 edukacji czy w\u0142adzy?<\/strong><\/em><\/p>\n

Bar\u0161\u010de\u016dski m\u00f3wi\u0142 otwarcie: \u201eZatrudniam m\u0119\u017cczyzn, nawet kosztem jako\u015bci nauczania. Robi\u0119 to dla r\u00f3wnowagi p\u0142ci\u201d. A s\u0142abo jest, naprawd\u0119 s\u0142abo\u2026<\/span><\/p>\n

Nie wiem, dlaczego m\u0119\u017cczy\u017ani nie chc\u0105 uczy\u0107. Oczywi\u015bcie, zarobki s\u0105 niskie. Ale czy kobiety nie potrzebuj\u0105 pieni\u0119dzy?<\/span><\/p>\n

Wydaje mi si\u0119, \u017ce brakuje powszechnego zrozumienia, \u017ce to najbardziej wp\u0142ywowy zaw\u00f3d na \u015bwiecie. Ja sama przez lata ucieka\u0142am od szko\u0142y i dopiero teraz poj\u0119\u0142am, jak\u0105 si\u0142\u0119 i odpowiedzialno\u015b\u0107 za przysz\u0142o\u015b\u0107 daje praca nauczyciela.<\/span><\/p>\n

W takim razie, na jakich wzorcach powinna opiera\u0107 si\u0119 bia\u0142oruska szko\u0142a?<\/strong><\/p>\n

Przytocz\u0119 tu s\u0142owa s\u0142owackiego kolegi, kt\u00f3ry reformowa\u0142 system o\u015bwiaty w swoim kraju: reforma to zmiana paradygmatu. Dzi\u015b wa\u017cne jest nie tylko to, by dziecko wiedzia\u0142o, \u017ce paj\u0105k ma osiem n\u00f3g, ale te\u017c by ich nie odrywa\u0142o. To komponent postawy (attitude) w edukacji decyduje o atmosferze w spo\u0142ecze\u0144stwie.<\/span><\/p>\n

Prosz\u0119 pomy\u015ble\u0107 o naszych m\u0142odych omonowcach, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych jest wielu wcale nie g\u0142upich ludzi\u2026<\/span><\/p>\n

To ogromny problem: u nas brakuje szacunku zar\u00f3wno dla nauczyciela, jak i dla ucznia. Inaczej by\u0107 nie mo\u017ce, bo w szkole panuje system niemal pa\u0144szczy\u017aniany, kt\u00f3ry blokuje rozw\u00f3j tego zawodu.<\/span><\/p>\n

A co zrobili na przyk\u0142ad Finowie? Po prostu \u201ewykupili\u201d od spo\u0142ecze\u0144stwa najlepszych ludzi do pracy w o\u015bwiacie. I nie nale\u017cy upraszcza\u0107 ich podej\u015bcia: nie tylko drastycznie podnie\u015bli pensje, ale te\u017c zapewnili pe\u0142n\u0105 swobod\u0119 w procesie nauczania i zlikwidowali organy kontrolne. M\u00f3wi\u0105 wprost: ufamy naszym nauczycielom. Zamiast kontroli co trzy lata przeprowadza si\u0119 mi\u0119dzynarodowe badanie PISA, kt\u00f3re u nas odby\u0142o si\u0119 tylko raz. Efekt? Nauczyciel to najbardziej presti\u017cowy zaw\u00f3d, a poziom edukacji wyra\u017anie wzr\u00f3s\u0142. Finowie, Esto\u0144czycy, Polacy \u2013 te systemy edukacji s\u0105 na razie najlepsze.<\/span><\/p>\n

A moralny sk\u0142adnik naszej szko\u0142y? Na czym si\u0119 opiera? Co trzyma tych, kt\u00f3rych pani zna, z kt\u00f3rych my\u015blami jest pani obeznana? Jakie procesy zachodz\u0105 w \u015brodowisku nauczycielskim?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wszystko trzyma si\u0119 na entuzjastach. Na profesjonalistach z postaw\u0105 obywatelsk\u0105 i mniej wi\u0119cej takim nastawieniem: \u201ep\u00f3ki nie wyrzucili, r\u00f3b co mo\u017cesz\u201d. Nie powiem, \u017ce jest ich wielu, ale mocno wp\u0142ywaj\u0105 swoim zachowaniem na przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Jednocze\u015bnie nie nale\u017cy zapomina\u0107 o fenomenie szkolnego milczenia. Jak powiedzia\u0142a jedna wyk\u0142adowczyni, teraz ju\u017c by\u0142a, milczenie u Bia\u0142orusin\u00f3w to nie jest znak zgody. Jest tu te\u017c troch\u0119 \u201epartyzantki\u201d, gdy po cichu robi\u0105 swoje, ale spo\u0142ecznie wa\u017cne. Moi koledzy w milczeniu wys\u0142uchuj\u0105 ideologicznych wytycznych, a potem po cichu t\u0142umacz\u0105 dzieciom, co, jak i dlaczego.<\/span><\/p>\n

A jednak, kurcz\u0119 blade, \u017ceby w XXI wieku ukrywa\u0107 swoje pogl\u0105dy?! Ba\u0107 si\u0119 s\u0142owa i prawdy? To straszne, do czego doprowadzono nasz kraj\u2026 Niestety, rzeczywisto\u015b\u0107 jest mroczna, pozbawiona wolno\u015bci. St\u0105d tyle chor\u0105giewek na wietrze: jak zawieje, tak si\u0119 ustawiaj\u0105.<\/span><\/p>\n

Jednak patrz\u0119 na nich i ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce w naszym j\u0119zyku nie ma nawet takiego s\u0142owa jak \u201eczinopoczitanije\u201d [kult urz\u0119du]. To dow\u00f3d na to, \u017ce nie wszystko stracone. Bia\u0142oruska natura we\u017amie swoje. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c: teraz wi\u0119kszo\u015b\u0107 to rzeczywi\u015bcie milczki. Znajduj\u0105 opor\u0119 w entuzjastach. I na tym trzyma si\u0119 ca\u0142a edukacja.<\/span><\/p>\n

Czyli, mimo wszystko, poziom dzisiejszej szko\u0142y nie jest ani dobry, ani tragiczny? I czy ta szko\u0142a, cho\u0107 pozornie milcz\u0105ca, tak naprawd\u0119 ma sw\u00f3j g\u0142os? Czy t\u0119tni w niej bia\u0142orusko\u015b\u0107?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wida\u0107 to cho\u0107by po tym, jak dzieci bia\u0142oruskich uchod\u017ac\u00f3w politycznych adaptuj\u0105 si\u0119 w polskich, litewskich czy niemieckich szko\u0142ach. Ci\u0105gle s\u0142ysz\u0119 od zagranicznych koleg\u00f3w komplementy i bardzo mnie to cieszy. Bo te\u017c mia\u0142am w tym sw\u00f3j udzia\u0142.<\/span><\/p>\n

Nasze, moje pokolenie jest bardzo szcz\u0119\u015bliwe. Dwukrotnie prze\u017cyli\u015bmy rado\u015b\u0107 odrodzenia narodowego. Po raz pierwszy w latach 90. \u2013 to by\u0142 moment, o kt\u00f3rym nawet nie \u015bmieli\u015bmy marzy\u0107: niepodleg\u0142o\u015b\u0107, w\u0142asne pa\u0144stwo. Poczuli\u015bmy smak wolno\u015bci\u2026<\/span><\/p>\n

Po raz drugi \u2013 w roku 2020. Widz\u0119, \u017ce jest nas wi\u0119kszo\u015b\u0107. I kropka. Nikomu niczego nie trzeba ju\u017c udowadnia\u0107. Nar\u00f3d si\u0119 ukszta\u0142towa\u0142. Oto on: wyszed\u0142 na ulice Mi\u0144ska, wszystkich miast, miasteczek i wsi. Nie chowa si\u0119 ju\u017c za eufemizmami, za bia\u0142ymi wst\u0105\u017ckami czy \u201ed\u017cinsowymi rewolucjami\u201d. Si\u0119ga po swoje flagi \u2013 i okazuje si\u0119, \u017ce ka\u017cdy ma j\u0105 w domu. I niewa\u017cne, \u017ce na chwil\u0119 nas cofni\u0119to. Najwa\u017cniejsze, \u017ce mamy pewno\u015b\u0107, \u017ce istniejemy.<\/span><\/p>\n

\u015awiadomo\u015b\u0107 tego jest kluczowa, bo demokracja to nasza narodowa warto\u015b\u0107, nasza natura. Mamy j\u0105 we krwi, w tradycji, w modelu rodziny. I nigdzie nam ona nie ucieknie. A pa\u0144stwo dobudujemy.<\/span><\/p>\n

\n

Projekt zosta\u0142 dofinansowany przez Fundacj\u0119 Solidarno\u015bci Mi\u0119dzynarodowej w ramach polskiej wsp\u00f3\u0142pracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. Publikacja wyra\u017ca wy\u0142\u0105cznie pogl\u0105dy autora i nie mo\u017ce by\u0107 uto\u017csamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem<\/p>\n","protected":false},"author":117,"featured_media":21264,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[4598],"class_list":["post-21263","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","tag-holas"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21263","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/117"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21263"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21263\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21265,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21263\/revisions\/21265"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21264"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21263"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21263"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21263"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}