{"id":21258,"date":"2025-11-08T14:11:20","date_gmt":"2025-11-08T14:11:20","guid":{"rendered":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/?p=21258"},"modified":"2025-11-28T14:11:53","modified_gmt":"2025-11-28T14:11:53","slug":"andrej-zavadski-samorzadnosc-to-antidotum-na-strach-jest-o-samodzielnosci-i-dumie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/2025\/11\/08\/andrej-zavadski-samorzadnosc-to-antidotum-na-strach-jest-o-samodzielnosci-i-dumie.html","title":{"rendered":"Andrej Zavadski: Samorz\u0105dno\u015b\u0107 to antidotum na strach. Jest o samodzielno\u015bci i dumie"},"content":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d<\/a>, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem Belarus (Press Club Belarus) oraz Fundacj\u0105 \u201eWolna Prasa dla Europy Wschodniej\u201d (Free Press for Eastern Europe).<\/em><\/p>\n

15 listopada 2025 roku (sobota) o godz. 17:00\u00a0w Europejskim Centrum Solidarno\u015bci (Gda\u0144sk, plac Solidarno\u015bci 1)\u00a0odb\u0119dzie si\u0119 publiczna dyskusja<\/a>\u00a0z udzia\u0142em laureat\u00f3w i laureatek oraz prezentacja zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d.<\/em><\/p>\n

Gor\u0105cy stycze\u0144 srogiej zimy 1991 r.<\/b><\/h4>\n

Panie Andrej, przejd\u017amy od razu do gor\u0105cego punktu: znalaz\u0142 si\u0119 pan w Wilnie, gdy wojska radzieckie pr\u00f3bowa\u0142y zniszczy\u0107 litewsk\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Przypadek? Los?<\/i><\/strong><\/p>\n

11 stycznia 1991 r., w pi\u0105tek, do Anatola Hurynovi\u010da, zast\u0119pcy przewodnicz\u0105cego Mi\u0144skiej Rady Miejskiej, zadzwoni\u0142o kilku deputowanych wile\u0144skiego samorz\u0105du: czy m\u00f3g\u0142by przyjecha\u0107 kto\u015b z mi\u0144skich deputowanych, by sta\u0107 si\u0119 \u015bwiadkiem tego, co dzieje si\u0119 w stolicy Litwy? Anatol wykona\u0142 kilka telefon\u00f3w i ju\u017c w sobot\u0119 rano Hieorhij Kunievi\u010d, Miras\u0142a\u016d Kobasa, U\u0142adzimir Dabravolski i ja ruszyli\u015bmy w drog\u0119. Poci\u0105giem dotarli\u015bmy do pierwszej litewskiej stacji Kiena. I stop: radzieccy wojskowi zaj\u0119li punkty dyspozytorskie i zatrzymali ruch, wi\u0119c dalej \u2013 samochodem osobowym, kt\u00f3ry nadarzy\u0142 si\u0119 po drodze.<\/span><\/p>\n

Wilno zosta\u0142o wtedy wzi\u0119te w kleszcze przez specoddzia\u0142y KGB \u201eAlfa\u201d, desantowc\u00f3w i czo\u0142gist\u00f3w. Czy to nie przerazi\u0142o mieszka\u0144c\u00f3w?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wr\u0119cz przeciwnie: ludzie budowali barykady w obronie instytucji pa\u0144stwowych, kt\u00f3re dzie\u0144 wcze\u015bniej zacz\u0119li zajmowa\u0107 ludzie z karabinami. Przez ca\u0142y dzie\u0144 do stolicy z region\u00f3w docierali litewscy patrioci. Autobusy utworzy\u0142y wok\u00f3\u0142 parlamentu pier\u015bcie\u0144, stanowi\u0105c kolejny pas obrony.<\/span><\/p>\n

Dzie\u0144 sp\u0119dzili\u015bmy najpierw w wile\u0144skim ratuszu, a p\u00f3\u017aniej na spotkaniach z deputowanymi i cz\u0142onkami rz\u0105du Litwy. Wieczorem, ju\u017c po zmroku, niemal do p\u00f3\u0142nocy stali\u015bmy na barykadzie wzniesionej na alei Giedymina.<\/span><\/p>\n

A w nocy zacz\u0105\u0142 si\u0119 sowiecko-komunistyczny atak: zaj\u0119to komitet radiowy na Konarskiego, wie\u017c\u0119 telewizyjn\u0105 w Karolinkach, gdzie zgin\u0119\u0142a Loreta Asanavi\u010di\u016bt\u0117 i kilkana\u015bcie innych. Pada\u0142y strza\u0142y, s\u0142ycha\u0107 by\u0142o wybuchy dzia\u0142 czo\u0142gowych. A t\u0142umy i tak wylewa\u0142y si\u0119 na ulice, pieszo i w samochodach, by broni\u0107 swojej prawowitej w\u0142adzy. Ludzie tworzyli \u017cywe \u0142a\u0144cuchy wok\u00f3\u0142 czo\u0142g\u00f3w, \u015bpiewali hymn i pie\u015bni patriotyczne. Przyp\u0142acili to obra\u017ceniami lub \u017cyciem.<\/span><\/p>\n

O sz\u00f3stej rano 13 stycznia przez radio wyst\u0105pili przedstawiciele tak Komitetu Ocalenia Narodowego. Sta\u0142o si\u0119 oczywiste, \u017ce to komunistyczny pucz. Rzucili\u015bmy si\u0119 do budynku samorz\u0105du miejskiego, aby us\u0142ysze\u0107 prawdziwe informacje i oszacowa\u0107 skal\u0119 zagro\u017cenia. Podjecha\u0142 jeszcze jeden mi\u0144ski deputowany, Ale\u015b Su\u0161a. Mia\u0142 kamer\u0119 wideo, zacz\u0119li\u015bmy filmowa\u0107 te dramatyczne wydarzenia.<\/span><\/p>\n

Zn\u00f3w by\u0142o du\u017co spotka\u0144, starali\u015bmy si\u0119 zebra\u0107 jak najwi\u0119cej wiarygodnych informacji. Zrobili\u015bmy nawet wywiad z przyw\u00f3dcami puczyst\u00f3w. Potem figurowa\u0142 on w oskar\u017ceniu w ich sprawie s\u0105dowej. Z budynku samorz\u0105du by\u0142em w kontakcie ze Stanis\u0142avem \u0160u\u0161kievi\u010dem, Alaksandrem Dabravolskim. Anatol Hurynovi\u010d, kt\u00f3ry na placu Lenina organizowa\u0142 nieustaj\u0105cy wiec poparcia dla wolnej Litwy, odczytywa\u0142 na g\u0142os moje depesze \u2013 dzi\u0119ki temu mieszka\u0144cy Mi\u0144ska mieli dost\u0119p do informacji z pierwszej r\u0119ki.<\/span><\/p>\n

Czy 14 stycznia odby\u0142a si\u0119 zaplanowana sesja Rady Miejskiej Mi\u0144ska?<\/i><\/strong><\/p>\n

To by\u0142 jeden z tych zdumiewaj\u0105cych zbieg\u00f3w okoliczno\u015bci! Wr\u00f3cili\u015bmy w sam\u0105 por\u0119, wi\u0119c obrady zacz\u0119\u0142y si\u0119 od naszej relacji z wydarze\u0144 w Wilnie. W efekcie 110 radnych Rady przeg\u0142osowa\u0142o poparcie dla prawowitego rz\u0105du Litwy i pot\u0119pi\u0142o pucz. Jestem dumny z moich koleg\u00f3w: nikt nie by\u0142 przeciw! Zaledwie 10 os\u00f3b wstrzyma\u0142o si\u0119 od g\u0142osu, a kilka nie wzi\u0119\u0142o w nim udzia\u0142u.<\/span><\/p>\n

By\u0142 to w ca\u0142ym Zwi\u0105zku Radzieckim pierwszy taki akt otwartego wsparcia dla niepodleg\u0142ej Litwy w obliczu krwawych wydarze\u0144 z 13 stycznia.<\/span><\/p>\n

Radzieckie nazwy stawia\u0142y op\u00f3r \u2013 jakby eksmitowano nie litery, a widma<\/b><\/h4>\n

Ale pa\u0144skie po\u017cegnanie z ZSRR zacz\u0119\u0142o si\u0119, jak mniemam, od innych wydarze\u0144? Mo\u017ce nie tak g\u0142o\u015bnych, ale za to symbolicznych?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wyrwanie si\u0119 z sowieckiej Bia\u0142orusi ku nowej, niepodleg\u0142ej \u2013 nie by\u0142 to jednorazowy zryw, ale wspinaczka \u2013 krok po kroku, szczebel po szczeblu. W okresie mojej deputackiej pracy mia\u0142em na przyk\u0142ad zaszczyt uczestniczy\u0107 w trudnym, lecz fascynuj\u0105cym zadaniu: przywracaniu stolicy jej historycznych nazw ulic.<\/span><\/p>\n

By\u0142 to zn\u00f3w rok 1991, tym razem maj, kolejny wyjazdu do Litwy. Zaproponowa\u0142em Iharowi \u010carnia\u016dskiemu, kt\u00f3ry przewodniczy\u0142 komisji kultury i ochrony dziedzictwa, by\u015bmy zaj\u0119li si\u0119 mi\u0144sk\u0105 toponimi\u0105. Odpowiedzia\u0142 klasycznie: \u201eWymy\u015bli\u0142e\u015b, to teraz r\u00f3b\u201d. No to c\u00f3\u017c, zebra\u0142em zesp\u00f3\u0142 ekspert\u00f3w, w czerwcu mieli\u015bmy gotowy projekt przywr\u00f3cenia ponad trzydziestu historycznych nazw w centrum miasta, kt\u00f3ry po zatwierdzeniu przez komisj\u0119 trafi\u0142 do w\u0142adz wykonawczych.<\/span><\/p>\n

Pierwsze zmiany, dotycz\u0105ce najwa\u017cniejszych symboli tamtej epoki, wprowadzono jednak dopiero 9 grudnia 1991 roku: plac Lenina sta\u0142 si\u0119 placem Niepodleg\u0142o\u015bci, a aleja Lenina\u00a0\u2013 alej\u0105 Franci\u0161ka Skaryny.<\/span><\/p>\n

Radzieckie nazwy stawia\u0142y op\u00f3r \u2013 jakby eksmitowano nie litery, a widma. Pami\u0119ta pan, kto i jak broni\u0142 na przyk\u0142ad ulicy Gorkiego?<\/i><\/strong><\/p>\n

Nie inaczej. Kiedy przysz\u0142a kolej na ni\u0105, rozp\u0119ta\u0142y si\u0119 prawdziwe batalie!\u00a0 A wszystko to dzia\u0142o si\u0119, swoj\u0105 drog\u0105, w dniu setnych urodzin Maksim Bahdanovi\u010da. Mi\u0144ski Komitet Wykonawczy podchodzi\u0142 do g\u0142osowania trzykrotnie i dwa razy nie uda\u0142o mu si\u0119 zebra\u0107 wymaganej wi\u0119kszo\u015bci \u2013 proces blokowa\u0142a szefowa administracji komitetu, Ludmi\u0142a Va\u0142od\u017akina. Op\u00f3r urz\u0119dnik\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci nieczu\u0142ych na sprawy kultury, radnym uda\u0142o si\u0119 prze\u0142ama\u0107 dopiero w chwili, gdy w Operze trwa\u0142 ju\u017c uroczysty wiecz\u00f3r z okazji setnej rocznicy urodzin naszego narodowego wieszcza. Zebrani na ogromnej sali wiedzieli, o jak\u0105 stawk\u0119 toczy si\u0119 gra, i z mieszanin\u0105 nadziei i l\u0119ku czekali na ostateczny wynik debaty.<\/span><\/p>\n

Jak tylko podj\u0119to decyzj\u0119, dos\u0142ownie wypad\u0142em z sali, z\u0142apa\u0142em taks\u00f3wk\u0119 i pogna\u0142em do teatru. Na kartce napr\u0119dce spisa\u0142em list\u0119 przeg\u0142osowanych zmian i przez kulisy przekaza\u0142em j\u0105 ministrowi kultury. On poda\u0142 j\u0105 \u0160u\u0161kievi\u010dowi, \u0160u\u0161kievi\u010d \u2013 Hilevi\u010dowi. Ni\u0142 Hilevi\u010d wyszed\u0142 na scen\u0119 i zawo\u0142a\u0142: \u201eWspania\u0142a wiadomo\u015b\u0107! Przed chwil\u0105 zapad\u0142a decyzja: ulica Gorkiego od dzi\u015b b\u0119dzie ulic\u0105 Maksima Bahdanovi\u010da!\u201d. Wszyscy zerwali si\u0119 z miejsc. Okrzyki, owacje, \u0142zy. Sala zareagowa\u0142a w ten sam spos\u00f3b jeszcze dwukrotnie \u2013 gdy us\u0142ysza\u0142a o placu Niepodleg\u0142o\u015bci i alei Franci\u0161ka Skaryny.<\/span><\/p>\n

Moment, w kt\u00f3rym historia zacz\u0119\u0142a wraca\u0107 do domu?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, ale powroty z dalekich podr\u00f3\u017cy rzadko kiedy s\u0105 \u0142atwe. Przywr\u00f3cono ulice Kalwaryjsk\u0105 (wcze\u015bniej Apanskiego), Rakowsk\u0105 (Astro\u016dskiego), Wa\u0142 Miejski (Uryckiego), S\u0142obod\u0119 Romanowsk\u0105 (Republika\u0144sk\u0105).\u00a0<\/span><\/p>\n

Walczyli\u015bmy te\u017c o inne historyczne nazwy: Dominika\u0144sk\u0105, Kojdanowsk\u0105, Alesia Haruna, Vac\u0142ava Ivano\u016dskiego, Hleba Minskiego, Podg\u00f3rn\u0105, Garbarsk\u0105, Szpitaln\u0105, Franciszka\u0144sk\u0105. Zatwardziali mi\u0142o\u015bnicy sowieckiego porz\u0105dku jednych oskar\u017cali o kolaboracj\u0119, innych \u2013 o niepo\u017c\u0105dan\u0105 symbolik\u0119. Sz\u0142o jak po grudzie.<\/span><\/p>\n

By\u0142 to jednak pot\u0119\u017cny, pe\u0142en energii ruch. Budzili\u015bmy miasto jego w\u0142asn\u0105 histori\u0105. Gdy ulice odzyskuj\u0105 swoje rdzenne imiona, przestrze\u0144 zaczyna przemawia\u0107 w\u0142asnym g\u0142osem i staje si\u0119 \u017cywym Mi\u0144skiem, kt\u00f3ry pami\u0119ta, kim jest. Kiedy si\u0119 narodzi\u0142, sk\u0105d si\u0119 wzi\u0105\u0142. Bardzo si\u0119 ciesz\u0119 z jeszcze jednej przywr\u00f3conej nazwy, kt\u00f3ra wiele lat czeka\u0142a na sw\u00f3j czas \u2013 ulicy Zybickiej. Dzi\u015b to kultowe miejsce dla m\u0142odych, i nie tylko m\u0142odych, mi\u0144szczan.<\/span><\/p>\n

Pomaga\u0142em w tej kwestii tak\u017ce mieszka\u0144com Ko\u0142odziszcz: gromadzi\u0142em wspomnienia o starych toponimach, agitowa\u0142em \u2013 i w rezultacie pojawi\u0142y si\u0119 tam nazwy Lipowa K\u0142oda, Kozia \u015acie\u017cka. \u017bywe \u015bwiadectwa pami\u0119ci narodowej.<\/span><\/p>\n

Adam ora\u0142, Ewa pra\u0142a, czy rola pa\u0144stwa ich nie zastanawia\u0142a?<\/b><\/h4>\n

To, co pan powiedzia\u0142 o mie\u015bcie, mo\u017cna odnie\u015b\u0107 i do pana: jakimi \u015bcie\u017ckami doszed\u0142 pan do swojej dzisiejszej \u201eulicy?<\/i><\/strong><\/p>\n

Ojciec \u2013 fizyk, studiowa\u0142 razem ze \u0160u\u0161kievi\u010dem, darzyli si\u0119 d\u0142ugoletnim wzajemnym szacunkiem. Matka \u2013 chemiczka, laureatka Nagrody Pa\u0144stwowej. Cho\u0107 nie by\u0142a Bia\u0142orusink\u0105, tak bardzo czu\u0142a Bia\u0142oru\u015b, \u017ce pisa\u0142a wiersze po bia\u0142orusku. Jeden z nich, po\u015bwi\u0119cony Pogoni, wydrukowano w \u201eLitaraturze i Mastactwie\u201d tu\u017c przed referendum w 1995 r. \u2013 tak by\u0142 mocny. To by\u0142 jej wyraz wierno\u015bci naszej ziemi.<\/span><\/p>\n

W mieszkaniu zawsze brzmia\u0142 \u201eG\u0142os Ameryki\u201d, BBC, Deutsche Welle. Ci\u0105gle s\u0142yszeli\u015bmy o innym \u015bwiecie, gdzie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 i s\u0142ucha\u0107 bez obaw. Mocny wp\u0142yw. A obok mieszka\u0142 Juryj Chadyka \u2013 wielki intelektualista, wybitny naukowiec, utalentowany badacz bia\u0142oruskiej kultury i moralny drogowskaz, jeden z g\u0142\u00f3wnych tw\u00f3rc\u00f3w Frontu. Wiele czasu sp\u0119dzi\u0142em w jego mieszkaniu z jego starszym synem, moim r\u00f3wie\u015bnikiem Alaksiejem, s\u0142ucha\u0142em ludzi, kt\u00f3rzy my\u015bleli swobodnie nie bali si\u0119 m\u00f3wi\u0107, co my\u015bl\u0105. Taka tam szko\u0142a obywatelsko\u015bci.<\/span><\/p>\n

Zdaje si\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wna nauka p\u0142yn\u0105ca z takiej szko\u0142y jest prosta, ale dobitna: \u201eZr\u00f3b to sam\u201d. Samorz\u0105d, kt\u00f3rym si\u0119 pan p\u00f3\u017aniej zaj\u0105\u0142, polega przecie\u017c na tym, \u017ce jednostka i wsp\u00f3lnota bior\u0105 na siebie zadania, kt\u00f3rym pa\u0144stwo nie potrafi\u0142o sprosta\u0107. Jak to si\u0119 zacz\u0119\u0142o?<\/i><\/strong><\/p>\n

Za symbol mo\u017cna uzna\u0107 Park \u0141oszycki: to jeden z pierwszych przyk\u0142ad\u00f3w, kiedy inicjatywy spo\u0142eczne zdo\u0142a\u0142y wp\u0142yn\u0105\u0107 na decyzje w\u0142adz. Po raz pierwszy poczuli\u015bmy, \u017ce nie podporz\u0105dkowujemy si\u0119, a uczestniczymy. Inicjujemy.<\/span><\/p>\n

Tutaj, rzecz jasna, wychodzimy od Adama i Ewy. Parafrazuj\u0105c s\u0142owa angielskiego filozofa z XIV wieku, Johna Balla, i odnosz\u0105c je do roli samorz\u0105du terytorialnego, mo\u017cna powiedzie\u0107: \u201eAdam ora\u0142, Ewa pra\u0142a, czy rola pa\u0144stwa ich nie zastanawia\u0142a?\u201d. Ludzko\u015b\u0107 o tysi\u0105clecia wyprzedza pa\u0144stwo z jego biurokratycznymi instytucjami poprzez powszechn\u0105 samorz\u0105dno\u015b\u0107 lokaln\u0105. I w Bia\u0142orusi zawsze istnia\u0142o d\u0105\u017cenie do takiego podej\u015bcia: od \u201ekopy\u201d wsp\u00f3lnoty wiejskiej i \u201ewiecu\u201d w mie\u015bcie po prawo magdeburskie, z kt\u00f3rego, wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych szacunk\u00f3w, korzysta\u0142o u nas do 110 miejscowo\u015bci… Park \u0141oszycki sta\u0142 si\u0119 dla nas, wsp\u00f3\u0142czesnych, now\u0105 form\u0105 sprawczo\u015bci: ludzie obronili swoj\u0105 przestrze\u0144 i odzyskali fragment miejskiego dziedzictwa.<\/span><\/p>\n

Zaraz, zwolnijmy troch\u0119: je\u017celi Adam ora\u0142, to pan historycznie i prawnie, ziarnko po ziarnku, zbiera\u0142 i piel\u0119gnowa\u0142 \u0142oszyck\u0105 ziemi\u0119, pokaza\u0142 miastu, jak wielk\u0105 ma warto\u015b\u0107.<\/i><\/strong><\/p>\n

A trzeba wiedzie\u0107, \u017ce wed\u0142ug niekt\u00f3rych bia\u0142oruskich historyk\u00f3w to w\u0142a\u015bnie tam, a nie w centrum Mi\u0144ska, rozegra\u0142a si\u0119 s\u0142ynna bitwa nad Niamig\u0105. Park ma bogat\u0105 histori\u0119 i symbolik\u0119, ale pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych i na pocz\u0105tku dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych zacz\u0119to go rozrywa\u0107 na kawa\u0142ki: jaki\u015b instytut, ko\u0142choz, nowi biznesmeni\u2026 \u017badnego porz\u0105dku, chaos, brud.<\/span><\/p>\n

Poszed\u0142em do przewodnicz\u0105cego \u00f3wczesnego, jeszcze Leninowskiego Rejonowego Komitetu Wykonawczego: trzeba odci\u0105\u0107 przypadkowych dzier\u017cawc\u00f3w, stworzy\u0107 jedn\u0105 osob\u0119 prawn\u0105, przekaza\u0107 ziemi\u0119 zarz\u0105dowi kultury. On roz\u0142o\u017cy\u0142 r\u0119ce: \u201ePapiery tych w\u0142a\u015bcicieli s\u0105 rzeczywi\u015bcie w wi\u0119kszo\u015bci lipne, ale s\u0105! A ty na razie nie masz nic\u201d.<\/span><\/p>\n

I si\u0119 zacz\u0119\u0142o \u2013 w\u0119dr\u00f3wki po dokumenty, w imi\u0119 prawa i prawdy. Czy to nie paradoks: walczy\u0107 z miastem dla jego w\u0142asnej korzy\u015bci?<\/i><\/strong><\/p>\n

Samorz\u0105dno\u015b\u0107 to nie has\u0142o, a konsekwentna, przemy\u015blana praca. No wi\u0119c stworzyli\u015bmy projekt renowacji, zebrali\u015bmy wszystko w ca\u0142o\u015b\u0107, a nawet odzyskali\u015bmy fragment terenu przyw\u0142aszczony przez ko\u0142choz. Ci\u0119\u017ckie, czasem komiczne boje z papierami, ale mamy rezultat: park odrodzi\u0142 si\u0119. Teraz mo\u017ce i nie wygl\u0105da tak, jak to planowali\u015bmy, ale nie jest to jaki\u015b zaniedbany zau\u0142ek, tylko godne miejsce do wypoczynku. Ludzie spaceruj\u0105, oddychaj\u0105, doceniaj\u0105 jego pi\u0119kno \u2013 to ju\u017c zwyci\u0119stwo.<\/span><\/p>\n

Nie ta\u0144czy\u0107, jak nam zagraj\u0105, tylko szanowa\u0107 siebie, s\u0142ucha\u0107 g\u0142osu sumienia<\/b><\/h4>\n

Odnowa parku jawi si\u0119 tu jako wz\u00f3r obywatelskiej sprawczo\u015bci: chaos zamieniony w porz\u0105dek, oboj\u0119tno\u015b\u0107 we wsp\u00f3lnot\u0119. Czy to w\u0142a\u015bnie zrozumia\u0142 pan, \u017ce <\/i>ta\u0142aka*<\/i> mo\u017ce by\u0107 nie tylko form\u0105 pracy, ale sposobem ekspresji i samorz\u0105dno\u015bci?<\/i><\/strong><\/p>\n

*ta\u0142aka \u2013 tradycyjna bia\u0142oruska forma wsp\u00f3lnej pracy i wzajemnej pomocy.<\/span><\/i><\/span><\/p>\n

Znacznie wcze\u015bniej: od po\u0142owy lat 80., kiedy zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 r\u00f3\u017cne nieformalne zrzeszenia. Do \u201eBia\u0142oruskiej Majstrowni\u201d przyprowadzi\u0142 mnie Alaksiej Chadyka. Tam pozna\u0142em Vincuka i Aryn\u0119 Via\u010dork\u00f3w, Viktara Iva\u0161kievi\u010da, Siar\u017euka Vitu\u0161k\u0119, Anatola Sysa i wielu innych.<\/span><\/p>\n

W latach 1984\u20131985 ka\u017cdy, kto mia\u0142 ochot\u0119, m\u00f3g\u0142 pomaga\u0107 przy renowacji Przedmie\u015bcia Troickiego. W soboty chwytali\u015bmy za siekiery, \u0142opaty i m\u0142otki, czy\u015bcili\u015bmy mury, \u0142atali\u015bmy dachy. To by\u0142a prawdziwa, \u017cywa ta\u0142aka, jednocz\u0105ca ludzi, kt\u00f3rzy marzyli o tym, by przywr\u00f3ci\u0107 Mi\u0144skowi jego prawdziwe oblicze.<\/span><\/p>\n

Kiedy\u015b przyjecha\u0142a ekipa telewizyjna i po raz pierwszy trafi\u0142em przed kamer\u0119. Nie jako jaki\u015b bohater, ale jako jeden z wielu os\u00f3b, kt\u00f3re nie siedzia\u0142y bezczynnie w domu. To by\u0142o czu\u0107 w powietrzu: robimy co\u015b naprawd\u0119 wa\u017cnego.<\/span><\/p>\n

I w\u0142a\u015bnie tam, na Przedmie\u015bciu Troickim, w grudniu 1985 r. za\u0142o\u017cyli\u015bmy jedno z pierwszych nieformalnych stowarzysze\u0144 m\u0142odzie\u017cowych \u2013 \u201eTa\u0142ak\u0119\u201d, na czele kt\u00f3rej stan\u0105\u0142 wielki dzia\u0142acz bia\u0142oruskiego odrodzenia Siar\u017euk Vitu\u0161ka.<\/span><\/p>\n

Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce do wykszta\u0142cenia technicznego dosz\u0142o prawnicze, zacz\u0105\u0142em wyk\u0142ada\u0107 prawo konstytucyjne, administracyjne i komunalne \u2013 osiem dyscyplin w r\u00f3\u017cnych latach. Jednak wewn\u0105trz wci\u0105\u017c mia\u0142em to ta\u0142akowe poczucie odpowiedzialno\u015bci.<\/span><\/p>\n

A kiedy wiedza prawnicza przerodzi\u0142a si\u0119 w potrzeb\u0119 zrozumienia, jak mechanizmy dzia\u0142aj\u0105 w praktyce, a nie tylko w teorii? Co trzeba zrobi\u0107, by prawo przesta\u0142o by\u0107 przedmiotem akademickim i sta\u0142o si\u0119 narz\u0119dziem samorz\u0105dno\u015bci?<\/i><\/strong><\/p>\n

Nale\u017ca\u0142o zebra\u0107 i po\u0142\u0105czy\u0107 wszystkie moje do\u015bwiadczenia: techniczne, prawne i te z pracy deputowanego. Pracowa\u0142em jako ekspert w komisjach Rady Najwy\u017cszej uczestniczy\u0142em w licznych projektach zwi\u0105zanych z lokalnym aktywizmem. W o\u015bwiatowym stowarzyszeniu spo\u0142ecznym Fundacja im. Lwa Sapiehy pr\u00f3bowali\u015bmy na nowo zdefiniowa\u0107, czym jest w\u0142adza.<\/span><\/p>\n

Czyli sprowadzi\u0107 j\u0105 na ziemi\u0119? Przeku\u0107 wznios\u0142\u0105, \u201epoprawn\u0105\u201d teori\u0119 na j\u0119zyk codzienno\u015bci? I jaka wysz\u0142a z tego formu\u0142a?<\/i><\/strong><\/p>\n

Bardzo prosta. Gdy cz\u0142owiek budzi si\u0119 rano, nie zaprz\u0105ta sobie g\u0142owy globalnymi problemami, tylko tym, czy ma wod\u0119 w kranie, czy kaloryfer grzeje i czy podw\u00f3rko jest czyste. Zapewnienie ludziom godnego \u017cycia \u2013 oto prawdziwa i skuteczna polityka.<\/span><\/p>\n

Ma pan za sob\u0105 niezliczon\u0105 liczb\u0119 wyk\u0142ad\u00f3w o samorz\u0105dzie, cz\u0119sto powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 pan na tradycj\u0119 prawa magdeburskiego. Je\u015bli prze\u0142o\u017cy\u0107 ten symboliczny wzorzec na XXI wieku, co jest w nim wci\u0105\u017c aktualne, a co jest ju\u017c tylko pi\u0119kn\u0105 metafor\u0105?<\/i><\/strong><\/p>\n

Przede wszystkim nale\u017cy pami\u0119ta\u0107 o fundamentalnej lekcji p\u0142yn\u0105cej z historii: cz\u0142owiek jest istot\u0105 autonomiczn\u0105, posiadaj\u0105c\u0105 warto\u015b\u0107 sam\u0105 w sobie. Nie mo\u017ce po prostu ta\u0144czy\u0107, jak mu pa\u0144stwo zagra, musi szanowa\u0107 samego siebie i post\u0119powa\u0107 w zgodzie z w\u0142asnym sumieniem.<\/span><\/p>\n

Dzi\u015b w Bia\u0142orusi pozornie wszystko zdaje si\u0119 dzia\u0142a\u0107: je\u017cd\u017c\u0105 trolejbusy, otwarte s\u0105 \u015bwi\u0105tynie, w sklepach niczego nie brakuje. \u017bycia tu jednak nie ma.\u00a0 Jego miejsce zaj\u0105\u0142 strach. Ludzie si\u0119 boj\u0105, nawet je\u015bli nie s\u0105 tego \u015bwiadomi. A dop\u00f3ki tkwi\u0105 w tym stanie, nie mog\u0105 by\u0107 panami w\u0142asnego losu.<\/span><\/p>\n

Samorz\u0105d to odtrutka na strach. To \u015bwiadomo\u015b\u0107 w\u0142asnej samodzielno\u015bci i godno\u015bci. Cz\u0119sto powtarzam, \u017ce ptak ma dwa skrzyd\u0142a. Je\u015bli odci\u0105\u0107 jedno, nigdy ju\u017c nie poleci. Tak samo jest ze spo\u0142ecze\u0144stwem: w\u0142adza pa\u0144stwowa to jedno skrzyd\u0142o, a samorz\u0105d lokalny \u2013 drugie. Bez niego spo\u0142ecze\u0144stwo chwieje si\u0119 i upada.<\/span><\/p>\n

Gdyby dzi\u015b pojawi\u0142a si\u0119 szansa, by uzdrowi\u0107 tego ptaka, od czego nale\u017ca\u0142oby zacz\u0105\u0107? Jakie uprawnienia powinny w pierwszej kolejno\u015bci wr\u00f3ci\u0107 do miasta?<\/i><\/strong><\/p>\n

Przede wszystkim \u2013 prawo do samostanowienia. Bez uzgadniania, bez plan\u00f3w narzucanych z g\u00f3ry. To mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 b\u0142ahostk\u0105, ale w\u0142a\u015bnie tu rodzi si\u0119 odpowiedzialno\u015b\u0107.\u00a0<\/span><\/p>\n

Czasem doprowadzano samorz\u0105dno\u015b\u0107 do absurdu: w 1990 r. rada rejonu moskiewskiego w Mi\u0144sku og\u0142osi\u0142a przestrze\u0144 powietrzn\u0105 nad dzielnic\u0105 swoj\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 i za\u017c\u0105da\u0142a op\u0142at za przelot samolot\u00f3w. Ale by\u0142 w tym i \u017cart, i objaw: ludzie wol\u0105 rz\u0105dzi\u0107 sami, nawet je\u015bli nieudolnie.<\/span><\/p>\n

W ka\u017cdym mie\u015bcie s\u0105 inne warunki: \u017cycie w Szabanach to nie to samo co w Uruczu; Witebsk r\u00f3\u017cni si\u0119 od Brze\u015bcia i pogod\u0105, i mentalno\u015bci\u0105. Uniwersalne prawo dla wszystkich nie dzia\u0142a. Niestety dzisiejsze prawodawstwo Bia\u0142orusi i tak wszystko robi na t\u0119 sam\u0105 mod\u0142\u0119. Zero przestrzeni, zero samodzielno\u015bci.<\/span><\/p>\n

System opresji niszczy odpowiedzialno\u015b\u0107<\/b><\/h4>\n

To postawmy logiczne, praktyczne pytanie: gdzie zaczyna si\u0119 prawdziwa niezale\u017cno\u015b\u0107 samorz\u0105du?<\/i><\/strong><\/p>\n

W finansach. Nie mo\u017cna wszystkiego centralizowa\u0107, regiony musz\u0105 mie\u0107 miejsce na oddech. W USA ju\u017c w latach 70. wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi mieszka\u0142a w ma\u0142ych miasteczkach i na przedmie\u015bciach, bo znajdowali tam dobre warunki, sprawn\u0105 gospodark\u0119 i autonomi\u0119. Mieli wyb\u00f3r, gdzie chc\u0105 \u017cy\u0107 i co robi\u0107. A u nas co roku znika z mapy oko\u0142o stu wsi. To katastrofa!<\/span><\/p>\n

\u017beby to zatrzyma\u0107, nale\u017cy wspiera\u0107 rozw\u00f3j ma\u0142ych miejscowo\u015bci poprzez m\u0105dr\u0105 polityk\u0119 gospodarcz\u0105: ulgi podatkowe, stwarzanie szans dla biznesu i budowanie przyjaznego otoczenia. Inaczej proces wyludniania b\u0119dzie trwa\u0142.<\/span><\/p>\n

Obecny system to piramida: administracyjna, terytorialna i finansowa. Dop\u00f3ki parlament nie uchwali bud\u017cetu pa\u0144stwa, swoje bud\u017cety blokuj\u0105 obwody; ich zw\u0142oka parali\u017cuje rejony, a gdy rejony stoj\u0105 w miejscu, rady wiejskie po prostu obumieraj\u0105. Chocia\u017c wed\u0142ug prawa ka\u017cdy powinien mie\u0107 autonomi\u0119. W praktyce jednak panuje ca\u0142kowita zale\u017cno\u015b\u0107 od ludzi na wy\u017cszym szczeblu. To system opresji, nie odpowiedzialno\u015bci. Trzeba go zmieni\u0107.<\/span><\/p>\n

Skoro system opiera si\u0119 na podleg\u0142o\u015bci, to gdzie szuka\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 samodzielno\u015bci? W wiedzy, do\u015bwiadczeniu, a mo\u017ce w fundamencie moralnym? Kto pom\u00f3g\u0142 panu zrozumie\u0107, na czym polega ta wsp\u00f3lna odpowiedzialno\u015b\u0107?<\/i><\/strong><\/p>\n

To by\u0142o zbiorowe do\u015bwiadczenie. W Fundacji im. Lwa Sapiehi pracowali\u015bmy razem z Hieorhijem Kunievi\u010dem, Miras\u0142avem Kobasem, Alesiem \u017du\u010dkovem i dziesi\u0105tkami ekspert\u00f3w Kto\u015b jest teraz w Bia\u0142orusi, kto\u015b za granic\u0105, dlatego nie b\u0119d\u0119 wymienia\u0107 wszystkich.<\/span><\/p>\n

Czerpali\u015bmy z do\u015bwiadcze\u0144 koleg\u00f3w z Polski, Litwy, \u0141otwy, Estonii, Ukrainy, Czech, W\u0119gier. W 2001 r. spotka\u0142em si\u0119 w Krakowie z Jerzym Regulskim, jednym z ojc\u00f3w polskiego samorz\u0105du. Powiedzia\u0142: \u201eZacz\u0119li\u015bmy przygotowywa\u0107 reform\u0119 25 lat przed tym, jak zdo\u0142ali\u015bmy j\u0105 zrealizowa\u0107\u201d. Ludzie uczyli si\u0119, tworzyli programy, przygotowywali kadry, przekonywali spo\u0142ecze\u0144stwo. I kiedy w 1989 r. pojawi\u0142a si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107, reforma samorz\u0105du terytorialnego sta\u0142a si\u0119 pierwsz\u0105 i najbardziej udan\u0105 w Polsce.<\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie to musimy zrobi\u0107: przygotowywa\u0107 si\u0119 dzi\u015b, nawet je\u015bli jeszcze nie ma sprzyjaj\u0105cego momentu. Tworzy\u0107 schematy, uczy\u0107 ludzi, utrzymywa\u0107 ide\u0119 przy \u017cyciu. Bo gdy nadejdzie ten dzie\u0144, musz\u0105 by\u0107 gotowi ci, kt\u00f3rzy wiedz\u0105, jak zrobi\u0107 wszystko prawid\u0142owo.<\/span><\/p>\n

Przez wiele lat wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 pan z europejskim stowarzyszeniem ALDA i innymi organizacjami mi\u0119dzynarodowymi. Co panu da\u0142o to do\u015bwiadczenie?<\/i><\/strong><\/p>\n

Zacz\u0119li\u015bmy na przyk\u0142ad organizowa\u0107 konkursy dla ma\u0142ych inicjatyw: ka\u017cdorazowo nap\u0142ywa\u0142o do po p\u00f3\u0142torej setki wniosk\u00f3w z ca\u0142ej Bia\u0142orusi. Ludzie zg\u0142aszali swoje pomys\u0142y, projekty, sposoby na polepszenie \u017cycia na podw\u00f3rku, na ulicy, w mie\u015bcie. Nie zawsze mogli\u015bmy pom\u00f3c, ale sam fakt, \u017ce chcieli robi\u0107 co\u015b wa\u017cnego sami, jest bardzo wymowny. To nie by\u0142o nic sztucznie wywo\u0142anego, lecz naturalna potrzeba wzi\u0119cia spraw w swoje r\u0119ce.<\/span><\/p>\n

Albo we\u017amy rok 2020: powstanie wsp\u00f3lnot podw\u00f3rkowych \u2013 tu zn\u00f3w wida\u0107 zal\u0105\u017cek samorz\u0105dno\u015bci w akcji. Nikt nie przychodzi\u0142 do nich z zewn\u0105trz, by wydawa\u0107 polecenia czy udziela\u0107 rad. Wy\u0142\u0105cznie lokalna inicjatywa, zrozumienie tego, co jest potrzebne w\u0142a\u015bnie teraz, w\u0142a\u015bnie tu, na tym skrawku miasta. Ludzie sami urz\u0105dzali sw\u00f3j ma\u0142y \u015bwiat.<\/span><\/p>\n

Filozofia autorytaryzmu streszcza si\u0119 w pytaniu: \u201eKto upowa\u017cni\u0142?!\u201d<\/b><\/h4>\n

Deputowani i eksperci, kt\u00f3rzy przeszli szko\u0142\u0119 BNF i mieli praktyczne do\u015bwiadczenie samorz\u0105dowe, stworzyli w 1992 r. Fundacj\u0119 im. Lwa Sapiehy. To nawet dziwne, \u017ce do\u0142\u0105czy\u0142 pan p\u00f3\u017aniej, po roku\u2026<\/i><\/strong><\/p>\n

Za to zosta\u0142em na trzy dekady! A ju\u017c na powa\u017cnie, warto przypomnie\u0107, sk\u0105d w og\u00f3le wzi\u0105\u0142 si\u0119 ten pomys\u0142. Ludzie z najr\u00f3\u017cniejszych stron \u2013 z Mi\u0144ska, Witebska, Mohylewa, Grodna, Brze\u015bcia, z ma\u0142ych miasteczek, a nawet wsi \u2013 poj\u0119li, \u017ce w pojedynk\u0119 nic nie zdzia\u0142aj\u0105. Drog\u0119 do reform mo\u017cna torowa\u0107 tylko wsp\u00f3lnie. To nie by\u0142y mrzonki ani bujanie w ob\u0142okach: wtedy wci\u0105\u017c by\u0142a \u017cywa nadzieja na autentyczne zmiany w samorz\u0105dach. Szybko si\u0119 jednak okaza\u0142o, \u017ce wsparcia potrzebuj\u0105 ju\u017c nie tyle same reformy, co sam duch demokracji.<\/span><\/p>\n

A moje op\u00f3\u017anienie wynika\u0142o z tego, \u017ce praca w Parku \u0141oszyckim sz\u0142a pe\u0142n\u0105 par\u0105. Gdy ju\u017c do\u0142\u0105czy\u0142em, na pocz\u0105tku zajmowa\u0142em si\u0119 organizacj\u0105, ale coraz bardziej ci\u0105gn\u0119\u0142o mnie w stron\u0119 edukacji. Chcia\u0142em, by ludzie postrzegali samorz\u0105dno\u015b\u0107 nie jako termin z podr\u0119cznika, ale jako praktyczne narz\u0119dzie. Zamiast dawa\u0107 ludziom ryb\u0119, wola\u0142em da\u0107 im w\u0119dk\u0119 i nauczy\u0107 \u0142owi\u0107.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119ta pan chwil\u0119, w kt\u00f3rej fundacja przesta\u0142a by\u0107 prac\u0105, a sta\u0142a si\u0119 misj\u0105?<\/i><\/strong><\/p>\n

Cho\u0107by taki. We wrze\u015bniu 1993 r. pojecha\u0142em do Petersburga na obrady Zgromadzenia kraj\u00f3w WNP. I tam zobaczy\u0142em, \u017ce samorz\u0105dno\u015bci\u0105 zajmuj\u0105 si\u0119 tysi\u0105ce ludzi na najwy\u017cszych szczeblach. \u017be to nie jest hobby ani zabawa, ale powa\u017cna, strategiczna rzecz. Wr\u00f3ci\u0142em do Mi\u0144ska przekonany: oto moja droga.<\/span><\/p>\n

Inny przypadek. W 2001 r. S\u0105d Najwy\u017cszy Bia\u0142orusi postanowi\u0142, \u017ce Fundacja im. Lwa Sapiehy \u201enie ma prawa zajmowa\u0107 si\u0119 samorz\u0105dem terytorialnym, poniewa\u017c jest to sfera odpowiedzialno\u015bci pa\u0144stwa\u201d. Ca\u0142kowicie absurdalne sformu\u0142owanie: my m\u00f3wimy o niezale\u017cno\u015bci w\u0142adzy lokalnej, a w odpowiedzi s\u0142yszymy bezapelacyjnie, \u017ce tym mo\u017ce zajmowa\u0107 si\u0119 tylko pa\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

Michai\u0142 Miasnikovi\u010d, cz\u0142owiek z bliskiego kr\u0119gu \u0141ukaszenki, zapyta\u0142 kiedy\u015b naszego prezesa Miras\u0142ava Kobasa: \u201eA kto was w og\u00f3le upowa\u017cni\u0142 do zajmowania si\u0119 samorz\u0105dem terytorialnym?\u201d<\/span><\/p>\n

W tym pytaniu o to, kto \u201eupowa\u017cni\u0142\u201d, zawiera si\u0119 ca\u0142a idea autorytaryzmu. Jak pan to wtedy odczu\u0142: zakaz dzia\u0142ania czy pow\u00f3d, \u017ceby zacz\u0105\u0107 dzia\u0142a\u0107 intensywniej?<\/i><\/strong><\/p>\n

To by\u0142 szok, ale i wyzwanie, kt\u00f3re tylko utwierdzi\u0142o nas w przekonaniu, \u017ce musimy walczy\u0107. Nie poddali\u015bmy si\u0119\u2026<\/span><\/p>\n

Cho\u0107 w tym systemie zdarza\u0142y si\u0119 te\u017c wyj\u0105tki.\u00a0<\/span><\/p>\n

Tu nale\u017cy wymieni\u0107 Mie\u010dys\u0142a\u016da Hryba. Zawsze otwarty, z trze\u017awym, g\u0142\u0119bokim spojrzeniem na problemy. Ten cz\u0142owiek doskonale rozumie sens samorz\u0105dno\u015bci i wspiera ide\u0119, \u017ce w\u0142adza musi i\u015b\u0107 z do\u0142u, a nie z g\u00f3ry.<\/span><\/p>\n

To pom\u00f3wmy jeszcze o urz\u0119dnikach, ale tych z samego do\u0142u drabiny. Fundacja zacz\u0119\u0142a w pewnym momencie promowa\u0107 ide\u0119 bud\u017cetu obywatelskiego. I wygl\u0105da na to, \u017ce chwyci\u0142o, nawet w naszych nieprzyjaznych realiach politycznych. Jak uda\u0142o wam si\u0119 przebi\u0107 do lokalnych w\u0142adz?<\/i><\/strong><\/p>\n

W ka\u017cdym kraju wygl\u0105da to inaczej. Istnieje model, w kt\u00f3rym par\u0119 procent \u015brodk\u00f3w przeznacza si\u0119 na konsultacje spo\u0142eczne: ludzie sami decyduj\u0105, czy wol\u0105 plac zabaw, sal\u0119 gimnastyczn\u0105 czy renowacj\u0119 parku.<\/span><\/p>\n

Ale jest te\u017c inne podej\u015bcie, kt\u00f3re jest mi bli\u017csze: przekazanie obywatelom cho\u0107by jednego procenta bud\u017cetu bez \u017cadnych wytycznych. To oni sami okre\u015blaj\u0105 priorytety i realizuj\u0105 projekty przez w\u0142asne inicjatywy, organizacje, lokalny biznes czy wsp\u00f3lnoty. Prawdziwa szko\u0142a wzajemnego zaufania.<\/span><\/p>\n

Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nawet w skr\u0119powanej Bia\u0142orusi, gdzie wszystko przychodzi z trudem, wiele lokalnych w\u0142adz by\u0142o gotowych do\u0142\u0105czy\u0107, do\u0142o\u017cy\u0107 w\u0142asne \u015brodki, bo rozumia\u0142y: je\u015bli ludzie sami uczestnicz\u0105, to i chroni\u0105, i wspieraj\u0105 to, co stworzyli. To wtedy nie jest cudze, tylko ich w\u0142asne.<\/span><\/p>\n

Zapewne wra\u017cenie robi\u0142 te\u017c czysto ekonomiczny wymiar takich dzia\u0142a\u0144?<\/i><\/strong><\/p>\n

Oczywi\u015bcie. W Europie przekazanie cz\u0119\u015bci zada\u0144 z centrali na poziom lokalny w ramach decentralizacji przynosi nawet 30% oszcz\u0119dno\u015bci. W skali Bia\u0142orusi m\u00f3wimy o miliardach. Ludzie, kt\u00f3rzy bior\u0105 sprawy w swoje r\u0119ce, robi\u0105 to szybciej, taniej i z sercem.<\/span><\/p>\n

Takie rozwi\u0105zania nie os\u0142abiaj\u0105 pa\u0144stwa, jak twierdzi propaganda, tylko je wzmacniaj\u0105. To jak w rodzinie: gdy wszyscy czekaj\u0105 na rozkazy ojca, nic si\u0119 nie dzieje. Gdy jednak ka\u017cdy we\u017amie na siebie kawa\u0142ek odpowiedzialno\u015bci \u2013 dom t\u0119tni \u017cyciem i rozkwita.<\/span><\/p>\n

To nie nowoczesna gospodarka, tylko feudalizm w nowej ods\u0142onie<\/b><\/h4>\n

Mamy tu do czynienia z sytuacj\u0105 typu \u201eoczywiste, a jednak niewiarygodne\u201d: cho\u0107 plusy s\u0105 dos\u0142ownie na d\u0142oni, eksperci twierdz\u0105, \u017ce dzisiejsza w\u0142adza lokalna w Bia\u0142orusi to nie samorz\u0105d, a forma administracji pa\u0144stwowej. To trafna diagnoza?<\/i><\/strong><\/p>\n

Zdecydowanie. Lokalne komitety wykonawcze s\u0105 jak macki ogromnej pa\u0144stwowej o\u015bmiornicy. Wszystkie decyzje zapadaj\u0105 na g\u00f3rze. I dop\u00f3ki nie ma wyra\u017anego podzia\u0142u, o kt\u00f3rym m\u00f3wili\u015bmy, nic si\u0119 nie zmieni.\u00a0<\/span><\/p>\n

Pa\u0144stwo nie powinno schodzi\u0107 poni\u017cej pewnego szczebla, nie powinno mianowa\u0107 lokalnych przyw\u00f3dc\u00f3w, uchyla\u0107 ich decyzji, zajmowa\u0107 si\u0119 drobiazgami. Z drugiej strony rady nie powinny by\u0107 oderwane od struktur wykonawczych. Dzi\u015b komitety wykonawcze prawie im nie podlegaj\u0105 \u2013 to, mo\u017cna rzec, przyk\u0142ad udanej realizacji absurdu w praktyce pa\u0144stwowej. Uchwa\u0142y organ\u00f3w przedstawicielskich powinny by\u0107 realizowane przez tych, kt\u00f3rzy ponosz\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 przed mieszka\u0144cami, a nie przed szefostwem w obwodzie czy w stolicy.<\/span><\/p>\n

Sedno obecnego pa\u0144stwowego zniewolenia tkwi w\u0142a\u015bnie w kulcie scentralizowanej w\u0142adzy.\u00a0<\/span><\/p>\n

O tym, \u017ce w pa\u0144stwie du\u0144skim co\u015b mo\u017ce by\u0107 nie w porz\u0105dku, wie ju\u017c wielu. A jak wygl\u0105da normalny, dzia\u0142aj\u0105cy model w\u0142adzy lokalnej w pa\u0144skim rozumieniu?<\/i><\/strong><\/p>\n

W proponowanej przez nas reformie kluczowe jest stworzenie zintegrowanego systemu, w kt\u00f3rym w\u0142adza przedstawicielska i wykonawcza wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 ze sob\u0105, a nie dzia\u0142aj\u0105 przeciwko sobie.<\/span><\/p>\n

Organ wykonawczy powinien by\u0107 cia\u0142em technicznym, realizuj\u0105cym decyzje rady, a rada\u00a0\u2013 organem reprezentuj\u0105cym obywateli. I \u017caden szczebel nie wywiera presji na inny: w\u0142adze obwodowe nie wtr\u0105caj\u0105 si\u0119 w sprawy rejonu, a rejon \u2013 w sprawy najni\u017cszego szczebla. To jak w medycynie: przychodnia, szpital i klinika kardiologiczna maj\u0105 r\u00f3\u017cne zadania, ale sobie nie przeszkadzaj\u0105. Kluczowe jest, by odpowiedzialno\u015b\u0107 ponoszono nie przed prezydentem czy pa\u0144stwem, ale przed obywatelami. Bez tego nie b\u0119dzie ani zaufania, ani skuteczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Z pa\u0144skiego do\u015bwiadczenia wynika jednak, \u017ce pa\u0144stwo nie przepada za takimi inicjatywami. W 2006 r. nie przed\u0142u\u017cono wam umowy najmu lokalu. Czy tak naprawd\u0119 nie chodzi\u0142o o umow\u0119, lecz o ukryt\u0105 pr\u00f3b\u0119 wyparcia fundacji z przestrzeni publicznej?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wtedy, przed wyborami lokalnymi, naciski by\u0142y celowe. Niekt\u00f3rych ekspert\u00f3w nawet ukarano za udzia\u0142 w naszych programach. A potem w 2020 r. \u201eSowietskaja Bie\u0142orussija\u201d twierdzi\u0142a, \u017ce pod rzekomo czyst\u0105, bia\u0142\u0105, puszyst\u0105 Fundacj\u0105 im. Lwa Sapiehy kryj\u0105 si\u0119 wszyscy \u201ewrogowie ludu\u201d: \u201eViasna\u201d, Komitet Helsi\u0144ski i inni. My, rzekomo, jeste\u015bmy wierzcho\u0142kiem g\u00f3ry lodowej. Oto jakie fantazje rodz\u0105 si\u0119 w g\u0142owach pa\u0144stwowych propagandyst\u00f3w. To kolejny dow\u00f3d, \u017ce boj\u0105 si\u0119 nie polityki, tylko wiedzy, edukacji, inicjatywy narodu.<\/span><\/p>\n

Gdyby potraktowa\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 fundacji jako podr\u0119cznik o obywatelskiej aktywno\u015bci, co z tych lekcji faktycznie wesz\u0142o w \u017cycie?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wiele. Nie o wszystkim mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 g\u0142o\u015bno, by nie nara\u017ca\u0107 ludzi, ale s\u0105 miejsca w rejonach smorgo\u0144skim i oszmia\u0144skim obwodu grodzie\u0144skiego, w czarnobylskich rejonach Homelszczyzny i Mohylewszczyzny, gdzie ludzie i w dzisiejszych warunkach kontynuuj\u0105 samodzielne dzia\u0142anie. Nawet bez grant\u00f3w i wsparcia. Dlatego, \u017ce zrozumieli sens i skuteczno\u015b\u0107 takiej aktywno\u015bci. Mamy teraz nie tylko \u201eprojekt\u201d, a spos\u00f3b na \u017cycie \u2013 my\u015blenia i dzia\u0142ania.<\/span><\/p>\n

Wystarczy tylko da\u0107 ludziom przejrzysty cel, minimalne uprawnienia \u2013 i zaczynaj\u0105 dzia\u0142a\u0107. A pa\u0144stwo, przeciwnie, cz\u0119sto na wszelkie sposoby przeszkadza. W 2021 r. niekt\u00f3re projekty przymusowo wstrzymano ju\u017c na etapie realizacji. Organizacjom nakazano samolikwidacj\u0119, zamiast je wesprze\u0107 i doko\u0144czy\u0107 to, co zaplanowano. To robota w\u0142adzy, kt\u00f3ra swoimi brudnymi \u0142apami dusi w\u0142asny kraj.<\/span><\/p>\n

Pracowa\u0142 pan zar\u00f3wno w regionach, jak i w Mi\u0144sku. Gdzie samorz\u0105dno\u015bci \u0142atwiej jest zapu\u015bci\u0107 korzenie: w ma\u0142ym miasteczku czy w metropolii?<\/i><\/strong><\/p>\n

W ma\u0142ych miastach i wsiach. Tam ludzie znaj\u0105 si\u0119 nawzajem, s\u0105 starsi ulic i kwarta\u0142\u00f3w, mo\u017cna szybko przekaza\u0107 my\u015bl, om\u00f3wi\u0107 i rozwi\u0105za\u0107 problem razem. A przy wi\u0119kszej skali wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 wsp\u00f3lnoty osiedlowe i podw\u00f3rkowe. Cz\u0142owiek \u017cyje w swojej przestrzeni i w\u0142a\u015bnie tam jest got\u00f3w dzia\u0142a\u0107. W stolicy, jak w ka\u017cdej metropolii, samorz\u0105dno\u015b\u0107 zaczyna si\u0119 od klatki schodowej, od podw\u00f3rka.<\/span><\/p>\n

Jakie elementy modelu europejskiego uwa\u017ca pan za \u017cyciowo niezb\u0119dne dla Bia\u0142orusi ju\u017c teraz?<\/i><\/strong><\/p>\n

Zaczyna\u0107 warto nie od wybieralno\u015bci, a od decentralizacji. Dop\u00f3ki w\u0142adza pa\u0144stwowa ingeruje we wszystkie sfery, od edukacji po gospodark\u0119 komunaln\u0105 \u2013 nic si\u0119 nie zmieni. Ona musi zajmowa\u0107 si\u0119 polityk\u0105 zagraniczn\u0105, finansami, bezpiecze\u0144stwem. A w\u0142adza lokalna \u2013 edukacj\u0105, sprawami socjalnymi, kultur\u0105, miejsk\u0105 infrastruktur\u0105. Gdy tylko wytyczy si\u0119 tak\u0105 granic\u0119, mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 i o wyborze przyw\u00f3dc\u00f3w, i o przejrzystym bud\u017cecie.<\/span><\/p>\n

W Polsce na przyk\u0142ad najbogatszy jest nie szczebel wojew\u00f3dzki, a gminny, bo w\u0142a\u015bnie tam pojawia si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 problem\u00f3w i potrzeb. A u nas wszystko na odwr\u00f3t: organy obwodowe otrzymuj\u0105 49% \u015brodk\u00f3w, rejonowe \u2013 50%, a rady wiejskie \u2013 tylko jeden procent. To za ma\u0142o na rozwi\u0105zanie jakiegokolwiek problemu. Dlatego najni\u017csze szczeble s\u0105 ca\u0142kowicie zale\u017cne od tych na g\u00f3rze. To nie jest nowoczesna gospodarka, tylko feudalizm w nowej ods\u0142onie.<\/span><\/p>\n

Bez prawdziwego samorz\u0105du, spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie jest fikcj\u0105<\/b><\/h4>\n

Gdyby panu polecono napisa\u0107 manifest miast lub konstytucj\u0119 samorz\u0105du lokalnego, jakie trzy zasady uczyni\u0142by pan nienaruszalnymi?<\/strong><\/em><\/p>\n

Od dawna pr\u00f3bujemy to zrobi\u0107. Pierwsz\u0105 wersj\u0119 koncepcji reformy samorz\u0105dowej Fundacja im. Lwa Sapiehy przygotowa\u0142a ju\u017c w 1996 r. i z\u0142o\u017cy\u0142a w Radzie Najwy\u017cszej. Jej prezentacji podj\u0105\u0142 si\u0119 Hienad\u017a Karpienka, ale wtedy nadesz\u0142o referendum, pr\u00f3ba impeachmentu, likwidacja parlamentu \u2013 i wszystko zamar\u0142o. To jak zimowa rzeka, kt\u00f3ra wci\u0105\u017c p\u0142ynie pod grub\u0105 warstw\u0105 lodu: zasady, kt\u00f3re wtedy spisali\u015bmy, pozostaj\u0105 aktualne.<\/span><\/p>\n

Po pierwsze: rozdzielenie kompetencji pa\u0144stwa i samorz\u0105du.<\/span><\/p>\n

Po drugie: odpowiedzialno\u015b\u0107 ponoszona przed obywatelami, a nie przed narzucon\u0105 z g\u00f3ry w\u0142adz\u0105.<\/span><\/p>\n

I po trzecie: niezale\u017cno\u015b\u0107 ekonomiczna, bo bez finansowej wolno\u015bci nie ma ani wolno\u015bci politycznej, ani moralnej.<\/span><\/p>\n

A teraz par\u0119 s\u0142\u00f3w o symbolicznym zbiegu okoliczno\u015bci, a mo\u017ce nawet o znaku od losu.<\/span><\/p>\n

Ostatnia wersja tego dokumentu powsta\u0142a w 2023 r. Dos\u0142ownie w dniu, w kt\u00f3rym stawiali\u015bmy ostatni\u0105 kropk\u0119, wpad\u0142y do mnie s\u0142u\u017cby i zacz\u0119\u0142y konfiskowa\u0107 sprz\u0119t komputerowy. W ten spos\u00f3b zako\u0144czy\u0142 si\u0119 kolejny etap pracy, kt\u00f3ra zaj\u0119\u0142a trzy dekady.<\/span><\/p>\n

W tej koncepcji za fundament uznali\u015bmy zasad\u0119 subsydiarno\u015bci. Oznacza ona, \u017ce ka\u017cdy wy\u017cszy szczebel w\u0142adzy istnieje tylko po to, by wspiera\u0107 ni\u017cszy, a nie nim zarz\u0105dza\u0107. Najwa\u017cniejszy jest szczebel lokalny. Ten wy\u017cej ma mu pomaga\u0107. Jeszcze wy\u017cszy \u2013 pomaga\u0107 temu poni\u017cej. A pa\u0144stwo jest tylko dope\u0142nieniem ca\u0142o\u015bci. M\u00f3wi\u0105c inaczej: cz\u0142owiek jest panem na swojej ziemi. Nie jest trybikiem w maszynie, lecz podmiotem, kt\u00f3ry ma prawo decydowa\u0107 o losie swojej wsp\u00f3lnoty.<\/span><\/p>\n

Ile ustaw nale\u017ca\u0142oby zmieni\u0107, \u017ceby to zadzia\u0142a\u0142o?<\/i><\/strong><\/p>\n

Ponad trzydzie\u015bci. Od Kodeksu post\u0119powania administracyjnego po szereg ustaw specjalnych o formach samorz\u0105dno\u015bci i inicjatywach lokalnych. Cz\u0119\u015b\u0107 trzeba uzupe\u0142ni\u0107, cz\u0119\u015b\u0107 napisa\u0107 na nowo. Ogromna praca, ale ju\u017c trwa, w tym dzi\u0119ki moim kolegom w Bia\u0142orusi i za granic\u0105. Pracujemy przez internet, bez wynagrodzenia, spo\u0142ecznie, ale z poczuciem odpowiedzialno\u015bci. Poniewa\u017c wiemy, \u017ce to przyniesie korzy\u015b\u0107. Je\u015bli nie dzi\u015b, to pojutrze.<\/span><\/p>\n

W gabinetach urz\u0119dnik\u00f3w zawsze wisz\u0105 portrety, od Lenina po \u0141ukaszenk\u0119, a czasem i jakie\u015b \u201em\u0105dre\u201d cytaty w ramkach. Jaki slogan lub aforyzm, pa\u0144skim zdaniem, pasowa\u0142by do budynk\u00f3w rad miejskich przysz\u0142ej Bia\u0142orusi? Co zamiast \u201e\u015bwietlanego oblicza wodza\u201d?<\/i><\/strong><\/p>\n

Napisa\u0142bym bardzo proste s\u0142owa: \u201eJeste\u015bcie gospodarzami swojego miasta. Nie b\u00f3jcie si\u0119 by\u0107 gospodarzami!\u201d.<\/span><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce dla kogo\u015b to tylko nudna teoria, ale na pewno nie mnie. Jestem przekonany, \u017ce je\u015bli w kraju nie ma realnego prawa do samorz\u0105dno\u015bci, to nie ma w nim i spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego. Te dwie rzeczy s\u0105 nierozerwalnie zwi\u0105zane.<\/span><\/p>\n

\u017beby Bia\u0142oru\u015b sta\u0142a si\u0119 prawdziwie europejskim krajem, musi zwr\u00f3ci\u0107 ludziom to prawo. Prawo do bycia panem na w\u0142asnej ziemi. Bez tego wszystkie dyskusje o demokracji i miejscu w Europie pozostan\u0105 tylko pustymi frazesami.<\/span><\/p>\n

\n

Projekt zosta\u0142 dofinansowany przez Fundacj\u0119 Solidarno\u015bci Mi\u0119dzynarodowej w ramach polskiej wsp\u00f3\u0142pracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. Publikacja wyra\u017ca wy\u0142\u0105cznie pogl\u0105dy autora i nie mo\u017ce by\u0107 uto\u017csamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem<\/p>\n","protected":false},"author":117,"featured_media":21259,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[4598],"class_list":["post-21258","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","tag-holas"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21258","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/117"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21258"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21258\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21261,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21258\/revisions\/21261"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21259"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21258"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21258"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21258"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}