{"id":21255,"date":"2025-11-11T13:40:50","date_gmt":"2025-11-11T13:40:50","guid":{"rendered":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/?p=21255"},"modified":"2025-11-28T13:41:21","modified_gmt":"2025-11-28T13:41:21","slug":"valery-karbalevic-historia-to-nasze-zwierciadlo-widac-w-nim-i-kleske-i-szanse","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/2025\/11\/11\/valery-karbalevic-historia-to-nasze-zwierciadlo-widac-w-nim-i-kleske-i-szanse.html","title":{"rendered":"Valery Karbalevi\u010d: Historia to nasze zwierciad\u0142o \u2013 wida\u0107 w nim i kl\u0119sk\u0119, i szans\u0119"},"content":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d<\/a>, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem Belarus (Press Club Belarus) oraz Fundacj\u0105 \u201eWolna Prasa dla Europy Wschodniej\u201d (Free Press for Eastern Europe).<\/em><\/p>\n

15 listopada 2025 roku (sobota) o godz. 17:00\u00a0w Europejskim Centrum Solidarno\u015bci (Gda\u0144sk, plac Solidarno\u015bci 1)\u00a0odb\u0119dzie si\u0119 publiczna dyskusja<\/a>\u00a0z udzia\u0142em laureat\u00f3w i laureatek oraz prezentacja zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d.<\/em><\/p>\n

Czekaj\u0105c na parad\u0119 artylerii<\/b><\/h4>\n

M\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem politologii, ka\u017cdy cz\u0142owiek przechodzi przez proces socjalizacji. Prosz\u0119 wspomnie\u0107 pierwsze lekcje (rodzinne, wiejskie, studenckie), kt\u00f3re pana ukszta\u0142towa\u0142y i w rezultacie doprowadzi\u0142y do politologii.<\/span><\/p>\n

Moje pokolenie dorasta\u0142o na styku bardzo r\u00f3\u017cnych epok: Zwi\u0105zku Radzieckiego, schy\u0142kowego Bre\u017cniewa \u2013 czas\u00f3w tak zwanego rozwini\u0119tego socjalizmu, beznadziejnego zastoju. W\u0142a\u015bnie w takiej atmosferze kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 moja osobowo\u015b\u0107. Wtedy wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce ten porz\u0105dek b\u0119dzie trwa\u0142 wiecznie\u2026 Kiedy jednak ten, zdawa\u0142oby si\u0119 nie\u015bmiertelny, sekretarz generalny zmar\u0142, ogl\u0105dali\u015bmy transmisj\u0119 z jego pogrzebu i my\u015bleli\u015bmy: co dalej? Bre\u017cniew odszed\u0142, ale za nim sta\u0142a ca\u0142a armia klon\u00f3w, gotowych go zast\u0105pi\u0107 i utrzyma\u0107 system przy \u017cyciu\u2026<\/span><\/p>\n

Tyle \u017ce na t\u0119 parad\u0119 artylerii na Placu Czerwonym trzeba by\u0142o poczeka\u0107\u2026<\/i><\/strong><\/p>\n

To prawda, bo urodzi\u0142em si\u0119 jeszcze w 1955 roku, w Rosji, w obwodzie kostromskim.<\/span><\/p>\n

Rok bardzo symboliczny: po \u015bmierci Stalina Chruszczow przej\u0105\u0142 kontrol\u0119 nad parti\u0105, Malenkow straci\u0142 stanowisko premiera \u2013 wypar\u0142 go Bu\u0142ganin. W monolicie w\u0142adzy pojawi\u0142a si\u0119 kolejna rysa, zapowied\u017a przysz\u0142ych wstrz\u0105s\u00f3w\u2026 Wr\u00f3\u0107my jednak do pa\u0144skich korzeni: jest pan wi\u0119c Rosjaninem?<\/i><\/strong><\/p>\n

Moi rodzice, Bia\u0142orusini, wyjechali tam za chlebem: skusi\u0142y ich dodatki za prac\u0119 w trudnych warunkach P\u00f3\u0142nocy. A pochodzimy… tata by\u0142 kierowc\u0105 z rejonu starobi\u0144skiego (dzi\u015b soligorskiego), a mama nauczycielk\u0105 z s\u0105siedniego, s\u0142uckiego. Mieszkali tam dwa lata i wr\u00f3cili na terytorium \u00f3wczesnej Bia\u0142orusi, ju\u017c ze mn\u0105. Dlatego moje dzieci\u0144stwo i m\u0142odo\u015b\u0107 to ziemia s\u0142ucka. W pewnym momencie zafascynowa\u0142a mnie polityka, wi\u0119c wyb\u00f3r wydzia\u0142u historycznego na BDU nie by\u0142 przypadkowy. Za pierwszym razem si\u0119 nie dosta\u0142em. Przez rok pracowa\u0142em na budowie i spr\u00f3bowa\u0142em ponownie \u2013 uda\u0142o si\u0119. Uczelni\u0119 uko\u0144czy\u0142em z wyr\u00f3\u017cnieniem.<\/span><\/p>\n

A mimo to dosta\u0142 pan nakaz pracy na prowincji, w Akademii Rolniczej w Horkach?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, pi\u0119\u0107 lat sp\u0119dzi\u0142em na wschodzie Mohylewszczyzny. Potem \u2013 ju\u017c z w\u0142asnej woli \u2013studia doktoranckie z ukierunkowaniem w stolicy i dziesi\u0119\u0107 lat w Bia\u0142oruskim Instytucie Mechanizacji Rolnictwa, obecnie to Bia\u0142oruski Pa\u0144stwowy Agrarny Uniwersytet Techniczny.<\/span><\/p>\n

Wyk\u0142ada\u0142 pan histori\u0119 Komunistycznej Partii Zwi\u0105zku Radzieckiego?<\/i><\/strong><\/p>\n

Nazwa kursu zmienia\u0142a si\u0119 wraz z lini\u0105 generaln\u0105 partii, jak to si\u0119 wtedy z\u0142o\u015bliwie m\u00f3wi\u0142o. W czasach pieriestrojki by\u0142a to ju\u017c \u201ehistoria polityczna\u201d, a p\u00f3\u017aniej \u201ehistoria Bia\u0142orusi\u201d \u2013 w zale\u017cno\u015bci od bie\u017c\u0105cej sytuacji politycznej.<\/span><\/p>\n

Obie te uczelnie kszta\u0142ci\u0142y kadry dla wsi, formowa\u0142y przysz\u0142\u0105 inteligencj\u0119 regionaln\u0105.\u00a0 Czy w\u015br\u00f3d tych ludzi zdarza\u0142y si\u0119 jednostki \u201epozasystemowe\u201d, zdolne do krytycznego my\u015blenia?<\/i><\/strong><\/p>\n

Pyta pan o postawy obywatelskie? M\u00f3wi\u0105c wprost, \u00f3wczesna wiejska elita by\u0142a w stu procentach produktem systemu. A\u017c do pocz\u0105tku pieriestrojki Gorbaczowa nie dostrzega\u0142em \u017cadnych znacz\u0105cych zmian w mentalno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Co jest paradoksem, bo przecie\u017c wie\u015b w latach 60. i 70. przechodzi\u0142a gwa\u0142town\u0105 transformacj\u0119!<\/i><\/strong><\/p>\n

Pami\u0119tam jeszcze, jak w ko\u0142chozach \u017c\u0119to zbo\u017ce sierpem. A jednocze\u015bnie, na moich oczach, post\u0119powa\u0142 szale\u0144czy proces mechanizacji… Kiedy zaczyna\u0142em szko\u0142\u0119, na mojej wsi nie by\u0142o nawet pr\u0105du! Lekcje odrabia\u0142em przy lampie naftowej. Niemal z dnia na dzie\u0144 dokona\u0142 si\u0119 skok technologiczny i ruszy\u0142a urbanizacja: jako dziecko widzia\u0142em wie\u015b t\u0119tni\u0105c\u0105 \u017cyciem, a ju\u017c w latach siedemdziesi\u0105tych obserwowa\u0142em odp\u0142yw m\u0142odzie\u017cy i starzenie si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Warto uzupe\u0142ni\u0107 t\u0119 diagnoz\u0119 kilkoma obserwacjami\u2026<\/i><\/strong><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce najwa\u017cniejsze jest to, \u017ce wraz z wyludnianiem si\u0119 wsi zacz\u0119\u0142a zanika\u0107 jej aktywno\u015b\u0107. Wcze\u015bniej by\u0142a amatorska dzia\u0142alno\u015b\u0107 artystyczna, koncerty, zawody. A kiedy ludzie zacz\u0119li wyje\u017cd\u017ca\u0107, niemal wszystko to znikn\u0119\u0142o. Za to umacnia\u0142a si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce ko\u0142choz to co\u015b zupe\u0142nie zacofanego\u2026 St\u0105d migracja w poszukiwaniu lepszego \u017cycia. Tym, kt\u00f3rzy zostawali, zazwyczaj po prostu brakowa\u0142o \u015brodk\u00f3w, \u017ceby si\u0119 wyprowadzi\u0107.<\/span><\/p>\n

Czy \u015bwiadomo\u015b\u0107 wiejska r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od miejskiej? Jak bardzo? I w czym?<\/i><\/strong><\/p>\n

Moim zdaniem r\u00f3\u017cnica w mentalno\u015bci warstw \u00f3wczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa by\u0142a ma\u0142o odczuwalna \u2013 nie powiedzia\u0142bym, \u017ceby by\u0142a mi\u0119dzy nimi przepa\u015b\u0107. Co najwy\u017cej sektor agrarny by\u0142 troch\u0119 bardziej konserwatywny. Na przyk\u0142ad w czasie pieriestrojki to nasz instytut najbardziej opiera\u0142 si\u0119 zmianom. Zar\u00f3wno studenci, jak i wyk\u0142adowcy. Wiejska inteligencja nie bardzo przejmowa\u0142a si\u0119 ideologi\u0105: ludzie skupiali si\u0119 na w\u0142asnych problemach i pr\u00f3bowali urz\u0105dzi\u0107 si\u0119 tak, by \u017cy\u0142o si\u0119 lepiej i \u017ceby co\u015b z tego by\u0142o.\u00a0<\/span><\/p>\n

Wielka polityzacja ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa radzieckiego zacz\u0119\u0142a si\u0119 dopiero wtedy, gdy Gorbaczow og\u0142osi\u0142, \u017ce zast\u00f3j to nie norma, a choroba, dlatego trzeba co\u015b zmienia\u0107, naprawia\u0107.<\/span><\/p>\n

Piana na fali pieriestrojki<\/b><\/h4>\n

System radziecki oferowa\u0142 wiele pokus, by pozosta\u0107 w bezpiecznej niszy wyk\u0142adowcy oficjalnej wersji historii. Co sprawi\u0142o, \u017ce przekroczy\u0142 pan t\u0119 stref\u0119 komfortu i zaj\u0105\u0142 si\u0119 publiczn\u0105 analiz\u0105 bie\u017c\u0105cych wydarze\u0144? Czy by\u0142 to osobisty wyb\u00f3r, czy raczej porwa\u0142a pana energia tamtej epoki?<\/i><\/strong><\/p>\n

Wi\u0105\u017ce si\u0119 to bezpo\u015brednio z nowymi procesami historycznymi: pocz\u0105tkiem pieriestrojki, pojawieniem si\u0119 g\u0142asnosti i tak dalej. Ja, podobnie jak wielu innych, ewoluowa\u0142em wraz ze spo\u0142ecze\u0144stwem. Pojawi\u0142a si\u0119 pewna swoboda, mo\u017cliwo\u015b\u0107 otwartego oceniania, analizowania i wyci\u0105gania wniosk\u00f3w. Wcze\u015bniej by\u0142o to nie do pomy\u015blenia.<\/span><\/p>\n

Niemal z dnia na dzie\u0144 zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 organizacje spo\u0142eczne, okre\u015blane wtedy mianem \u201enieformalnych\u201d. Powstawa\u0142y oddolnie, z w\u0142asnej inicjatywy, a nie z nadania w\u0142adzy, jak to by\u0142o dotychczas. Pojawi\u0142y si\u0119 te\u017c nowe media \u2013 a wraz z nimi kana\u0142 do wyra\u017cania w\u0142asnych opinii.<\/span><\/p>\n

Czyli punktem wyj\u015bcia pa\u0144skiej \u201eosobistej historii najnowszej\u201d nie by\u0142y okoliczno\u015bci biograficzne, lecz tektoniczny prze\u0142om spo\u0142eczny?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, to by\u0142 splot, wr\u0119cz lawina wydarze\u0144. Przede wszystkim puls czasu najmocniej bi\u0142 w moskiewskiej prasie, kt\u00f3ra podj\u0119\u0142a ostr\u0105 krytyk\u0119 historii ustroju radzieckiego i re\u017cimu komunistycznego.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119ta pan jak\u0105\u015b konkretn\u0105 publikacj\u0119, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 prze\u0142omem \u2013 zar\u00f3wno dla \u015brodowiska naukowego, jak i dla pana osobi\u015bcie?<\/i><\/strong><\/p>\n

Na przyk\u0142ad artyku\u0142 Gawrii\u0142a Popowa w czasopi\u015bmie \u201eNauka i \u017cyz\u0144\u201d, w kt\u00f3rym po raz pierwszy na \u0142amach radzieckiej prasy skrytykowa\u0142 ca\u0142y system administracyjno-nakazowy, a nie tylko samego Stalina. Od XX zjazdu partii obowi\u0105zywa\u0142a narracja, \u017ce system mieli\u015bmy dobry, tylko Stalin by\u0142 z\u0142y i wszystko zniszczy\u0142. A tu nagle pojawi\u0142a si\u0119 zupe\u0142nie inna, g\u0142\u0119bsza diagnoza. Pod ostrza\u0142em znalaz\u0142 si\u0119 nawet Lenin. Podwa\u017cono wi\u0119c same fundamenty radzieckiej ideologii, na kt\u00f3rych opiera\u0142 si\u0119 ca\u0142y ustr\u00f3j. To by\u0142 pocz\u0105tek powszechnej krytyki systemu.<\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie wtedy w Mi\u0144sku zacz\u0119\u0142y si\u0119 tworzy\u0107 pierwsze niezale\u017cne grupy nieformalnych dzia\u0142aczy. Z ich \u015brodowiska wyr\u00f3s\u0142 polityczny klub Sucza\u015bnik, kt\u00f3rego by\u0142em jednym z za\u0142o\u017cycieli. Pocz\u0105tkowo spotykali\u015bmy si\u0119 w prywatnych mieszkaniach, ale wkr\u00f3tce zacz\u0119li\u015bmy organizowa\u0107 publiczne debaty.<\/span><\/p>\n

Pr\u00f3ba wyrwania si\u0119 z radzieckiej orbity i stworzenia w\u0142asnej przestrzeni my\u015bli\u2026 Czy to by\u0142a pierwsza szko\u0142a wolno\u015bci \u2013 czy tylko iluzja alternatywy?<\/i><\/strong><\/p>\n

Byli\u015bmy w\u00f3wczas grup\u0105 inteligencji z dysydenckim zaci\u0119ciem: moi dobrzy znajomi, koledzy ze studi\u00f3w Viktar \u010carno\u016d i Mi\u0161a Plisko, tak samo Roma Jaka\u016dle\u016dski. Na naszych spotkaniach na powa\u017cnie dyskutowali\u015bmy o prze\u017cytym i przysz\u0142ych wyzwaniach. Z czasem coraz wi\u0119cej os\u00f3b do\u0142\u0105cza\u0142o do dyskusji, wi\u0119c zacz\u0119li\u015bmy szuka\u0107 wygodnej i odpowiedniej przestrzeni. W ko\u0144cu Le\u016d Kryvicki niespodziewanie wywalczy\u0142 nam sal\u0119 w Domu polito\u015bwiaty. To miejsce przyci\u0105ga\u0142o ludzi jak magnes.<\/span><\/p>\n

I d\u0142ugo cieszyli\u015bcie si\u0119 swobod\u0105?<\/em><\/strong><\/p>\n

Dysputy mia\u0142y tak silny rezonans, \u017ce w\u0142adze, by da\u0107 odp\u00f3r, do\u015b\u0107 szybko zmobilizowa\u0142y wyk\u0142adowc\u00f3w z Wy\u017cszej Szko\u0142y Partyjnej\u2026 Ideologiczny kontratak si\u0119 nie powi\u00f3d\u0142 i nied\u0142ugo w prasie pojawi\u0142 si\u0119 s\u0142ynny j\u0105trz\u0105cy artyku\u0142 \u201ePiana na fali pieriestrojki\u201d.<\/span><\/p>\n

Zacz\u0119to dochodzenie: kto za tym wszystkim stoi? Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to docent z katedry historii KPZR! Wybuch\u0142 pot\u0119\u017cny skandal, spraw\u0119 roztrz\u0105sano na zebraniu partyjnym\u2026 Sekretarz komitetu wezwa\u0142 mnie i \u010carno\u016da, po czym rzuci\u0142: \u201eNo prosz\u0119, tacy zdolni ch\u0142opcy, a zrujnowali sobie karier\u0119 na reszt\u0119 \u017cycia\u201d.<\/span><\/p>\n

Znacznie p\u00f3\u017aniej wpad\u0142a mi w r\u0119ce specjalna uchwa\u0142a biura Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Bia\u0142orusi, w kt\u00f3rej pad\u0142o moje nazwisko. Do organizacji partyjnych rozes\u0142ano te\u017c notk\u0119 s\u0142u\u017cbow\u0105 z moj\u0105 biografi\u0105 i konkluzj\u0105: to jeden z tych, kt\u00f3rzy niszcz\u0105 komunistyczn\u0105 parti\u0119.<\/span><\/p>\n

A jednak wystarczy\u0142o bardzo niewiele czasu \u2013 i system upad\u0142.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce jest pan demokrat\u0105 pierwszej fali?<\/i><\/strong><\/p>\n

Uj\u0105\u0142bym to inaczej: nasz klub Sucza\u015bnik sta\u0142 si\u0119 jedn\u0105 z pierwszych form spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego, kt\u00f3ra powsta\u0142a jeszcze za czas\u00f3w re\u017cimu komunistycznego.<\/span><\/p>\n

Przypomnijmy jeszcze inne wyraziste \u015brodowiska tamtej epoki. Nieco inne \u015brodowisko, ale te\u017c by\u0142o o nich g\u0142o\u015bno: Ta\u0142aka czy Tutejsi<\/i><\/strong><\/p>\n

Oni skupia\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na idei narodowej, daj\u0105c pocz\u0105tek \u00f3wczesnemu bia\u0142oruskiemu ruchowi narodowemu, z kt\u00f3rego p\u00f3\u017aniej narodzi\u0142 si\u0119 Bia\u0142oruski Front Ludowy (BNF), a nast\u0119pnie szereg organizacji socjaldemokratycznych. Tak wi\u0119c proces ten post\u0119powa\u0142 z r\u00f3\u017cnych kierunk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Natomiast nurt liberalny budowa\u0142 si\u0119 na fundamencie wolno\u015bci obywatelskich i politycznych. Idea narodowa nie by\u0142a dla nas wtedy g\u0142\u00f3wn\u0105 inspiracj\u0105.<\/span><\/p>\n

Z pa\u0144skiego obozu politycznego warto te\u017c przywo\u0142a\u0107 Platform\u0119 Demokratyczn\u0105.<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, w du\u017cej mierze to w\u0142a\u015bnie z niej wywodzi\u0142a si\u0119 Zjednoczona Partia Demokratyczna Bia\u0142orusi. By\u0142em zaanga\u017cowany w jej tworzenie w 1990 r., jeszcze przed rozpadem Zwi\u0105zku Radzieckiego. Jednak gdy sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce to realna si\u0142a przybli\u017caj\u0105ca upadek czerwonego imperium, wielu, nawet z grona przyw\u00f3dc\u00f3w, usun\u0119\u0142o si\u0119 w cie\u0144. Niekt\u00f3rym nie podoba\u0142 si\u0119 proeuropejski, prozachodni kurs. Ujmuj\u0105c to we wsp\u00f3\u0142czesnych kategoriach, mi\u0142o\u015bnicy ruskiego miru istnieli si\u0119 ju\u017c wtedy.<\/span><\/p>\n

A co dzia\u0142o si\u0119 po oficjalnej, ideologicznej stronie?<\/i><\/strong><\/p>\n

Gdy pojawi\u0142a si\u0119 realna konkurencja polityczna, dotychczasowe struktury okaza\u0142y si\u0119 niekonkurencyjne i po prostu zacz\u0119\u0142y si\u0119 sypa\u0107. By\u0142y kompletnie nieprzygotowane do walki politycznej, do obrony swoich idei. Zar\u00f3wno partia komunistyczna, jak i komsomo\u0142 oraz zwi\u0105zki zawodowe podda\u0142y si\u0119 niemal bez walki. Sytuacja jest niemal lustrzanym odbiciem tego, co wydarzy\u0142o si\u0119 w 2020 r. Organizacje powo\u0142ane przez w\u0142adz\u0119 w chwili ostrego kryzysu politycznego po prostu znikaj\u0105 ze sceny. Poniewa\u017c istnia\u0142y w innym celu.<\/span><\/p>\n

By stworzy\u0107 fasad\u0119?<\/i><\/strong><\/p>\n

\u017beby kontrolowa\u0107 \u017cycie publiczne. Kontrolowa\u0107 to jednak co innego ni\u017c walczy\u0107.<\/span><\/p>\n

Od ekspert\u00f3w do \u201eekstremistycznych centr\u00f3w\u201d<\/b><\/h4>\n

Transformacje nast\u0119powa\u0142y r\u00f3wnie\u017c w \u015brodowisku demokratycznym: pewne inicjatywy szybko umiera\u0142y, ale na ich miejscu b\u0142yskawicznie pojawia\u0142y si\u0119 nowe\u2026 W 1993 r. dziennikarz i jeden z pierwszych bia\u0142oruskich politolog\u00f3w, Anatol Majsienia, za\u0142o\u017cy\u0142 Narodowe Centrum Inicjatyw Strategicznych Wsch\u00f3d-Zach\u00f3d i zaprosi\u0142 pana do wsp\u00f3\u0142pracy. Czym by\u0142 dla pana ten moment: kolejnym krokiem na \u015bcie\u017cce zawodowej czy wej\u015bciem w zupe\u0142nie now\u0105 sfer\u0119, w kt\u00f3rej tworzy\u0142y si\u0119 zr\u0119by spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego?<\/i><\/strong><\/p>\n

To by\u0142a nowa rzeczywisto\u015b\u0107. Majsienia zauwa\u017cy\u0142 moj\u0105 aktywno\u015b\u0107 w niezale\u017cnych mediach, komentarze na temat proces\u00f3w i wydarze\u0144 politycznych, zaproponowa\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119. Centrum szybko si\u0119 rozwija\u0142o, zyskiwa\u0142o na znaczeniu. Przeprowadzali\u015bmy wiele konferencji, kt\u00f3re stawa\u0142y si\u0119 do\u015b\u0107 wa\u017cnymi wydarzeniami \u017cycia publiczno-politycznego. W tym z udzia\u0142em przewodnicz\u0105cego Rady Najwy\u017cszej Stanis\u0142awa Stanis\u0142a\u016da \u0160u\u0161kievi\u010da, wicepremier\u00f3w, ministra spraw zagranicznych, genera\u0142\u00f3w z Ministerstwa Obrony, naukowc\u00f3w i zachodnich polityk\u00f3w\u2026 Centrum realnie wp\u0142ywa\u0142o swoimi badaniami na procesy publiczno-polityczne w kraju.<\/span><\/p>\n

Dochodzi\u0142o przy tym do kuriozalnych sytuacji: w\u0142a\u015bnie ta skuteczno\u015b\u0107 irytowa\u0142a niekt\u00f3rych naszych oponent\u00f3w z tego samego, opozycyjnego obozu. Twierdzono, \u017ce skoro urz\u0119dnicy tak ch\u0119tnie nas odwiedzaj\u0105, to znaczy, \u017ce Wsch\u00f3d-Zach\u00f3d jest prorz\u0105dowy! A to uda\u0142o im si\u0119 zrealizowa\u0107 jedn\u0105 ide\u0119, a to drug\u0105\u2026 \u201eTo lobby\u015bci biurokracji i aparatu Kiebi\u010da, precz z nimi!\u201d<\/span><\/p>\n

Skuteczno\u015b\u0107 zawsze rodzi zawi\u015b\u0107. Co jednak naprawd\u0119 sta\u0142o za t\u0105 pseudokrytyk\u0105?<\/i><\/strong><\/p>\n

Koledzy przegapili moment: nie zrozumieli, \u017ce wynios\u0142a na ekran informacyjny nowych graczy, kt\u00f3rych rol\u0105 by\u0142a ekspertyza. Zjawisko niespodziewane: bez narz\u0119dzi w\u0142adzy, za to z g\u0142\u0119bok\u0105 wiedz\u0105 i niestandardowymi opiniami, stali si\u0119 wp\u0142ywowi. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 od Moskwy, gdzie grono specjalist\u00f3w od ekonomii, polityki i spraw spo\u0142ecznych, przy pomocy medi\u00f3w, zacz\u0119\u0142o dyktowa\u0107 trendy w kluczowych dziedzinach.<\/span><\/p>\n

Opr\u00f3cz samego Popowa mo\u017cna wspomnie\u0107 takie znane postacie epoki, jak Aganbiegian, Aba\u0142kin, Szatalin\u2026<\/span><\/p>\n

W okresie upadku Zwi\u0105zku Radzieckiego i na pocz\u0105tku lat 90. w niepodleg\u0142ej Bia\u0142orusi, my r\u00f3wnie\u017c wpisali\u015bmy si\u0119 w ten nurt. Ekspertyza naukowa sta\u0142a si\u0119 istotnym czynnikiem, kt\u00f3ry kszta\u0142towa\u0142 procesy spo\u0142eczno-polityczne oraz \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105. To by\u0142y czasy, gdy gazety i czasopisma mia\u0142y ogromne nak\u0142ady, ludzie czytali je z wypiekami na twarzy, a transmisje wa\u017cnych debat \u015bledzono niemal non stop.<\/span><\/p>\n

Dzi\u015b jednak instytucja eksperta si\u0119gn\u0119\u0142a bruku. Co doprowadzi\u0142o do jej upadku? Czy to tylko z\u0142a wola pa\u0144stwa?<\/i><\/strong><\/p>\n

Odegra\u0142a ona w tym procesie du\u017c\u0105 rol\u0119. Jednak wskaza\u0142bym te\u017c na inny czynnik: rozw\u00f3j technologii komunikacyjnych sprawi\u0142, \u017ce za \u201eeksperta\u201d zacz\u0105\u0142 si\u0119 podawa\u0107 ka\u017cdy, kto mia\u0142 kamer\u0119, mikrofon i komputer. Zewsz\u0105d wylewa\u0142a si\u0119 profanacja i populizm. Zapotrzebowanie na szybkie i proste odpowiedzi zabi\u0142o g\u0142\u0119bi\u0119 analizy, a w pewnym sensie \u2013 sam\u0105 instytucj\u0119 eksperta.<\/span><\/p>\n

Za to jej znacz\u0105cy g\u0142os \u201edoceni\u0142a\u201d w\u0142adza\u2026<\/i><\/strong><\/p>\n

Gdy tylko \u0141ukaszenka zosta\u0142 prezydentem, rozpocz\u0105\u0142 walk\u0119 z centrami analitycznymi, widz\u0105c w nich wp\u0142ywow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 opozycji. Po 1996 r. wszcz\u0119to przeciwko nam post\u0119powanie karne. Musieli\u015bmy zamkn\u0105\u0107 centrum i powo\u0142a\u0107 now\u0105 struktur\u0119 pod inn\u0105 nazw\u0105 \u2013 Centrum Analityczne Strategia.<\/span><\/p>\n

Polityka w tamtym okresie zacz\u0119\u0142a ju\u017c wykracza\u0107 poza ramy legalno\u015bci. Czy w kraju, w kt\u00f3rym w\u0142adza ostentacyjnie \u0142ama\u0142a prawo, mo\u017cna by\u0142o pozosta\u0107 apolitycznym?<\/i><\/strong><\/p>\n

\u201eM\u0142ody\u201d prezydent na jednym z posiedze\u0144 og\u0142osi\u0142, \u017ce opozycja jest finansowana z zagranicy przez trzy o\u015brodki: Fundacj\u0119 Sorosa, czarnobylski Fundusz Hru\u0161avego i nas, grzesznych. Zbieg\u0142o si\u0119 to w czasie ze \u015bmierci\u0105 Anatola Majsieni\u2026 Zacz\u0119\u0142a si\u0119 epoka totalnych czystek.<\/span><\/p>\n

Jaki by\u0142 pierwszy punkt zwrotny tej epoki?<\/i><\/strong><\/p>\n

Oczywi\u015bcie, referendum z 1996 r., kt\u00f3re ca\u0142kowicie zmienicie ustr\u00f3j konstytucyjny, tworz\u0105c pa\u0144stwo superprezydenckie. Ten \u201eplebiscyt\u201d odby\u0142 si\u0119 w warunkach ca\u0142kowitego bezprawia. Konstytucjonali\u015bci okre\u015blili go raczej mianem zamachu stanu, kt\u00f3ry zapocz\u0105tkowa\u0142 budow\u0119 klasycznego autorytaryzmu Aleksandra \u0141ukaszenki.<\/span><\/p>\n

Jakimi narz\u0119dziami utrwalano ten nowy porz\u0105dek polityczny? Co przez lata pozostawa\u0142o niezmienne w tym procesie, mimo zmieniaj\u0105cej si\u0119 scenerii dziejowej?<\/i><\/strong><\/p>\n

Represje. Systematyczne niszczenie wszelkich instytucji, kt\u00f3re mog\u0142yby stanowi\u0107 alternatyw\u0119 \u2013 od centr\u00f3w analitycznych po niezale\u017cne media i organizacje pozarz\u0105dowe. Nie znikn\u0119\u0142y one ca\u0142kowicie, ale zosta\u0142y zepchni\u0119te do rezerwat\u00f3w, pozbawione realnego wp\u0142ywu na decyzje polityczne. Autorytaryzm jak z podr\u0119cznika. A dzi\u015b, po 2020 r., mamy ju\u017c do czynienia z totalitaryzmem.<\/span><\/p>\n

Wybory-94: echo industrializmu czy wiejski konserwatyzm?<\/b><\/h4>\n

Cz\u0119sto s\u0142yszy si\u0119, \u017ce pierwsza faza rz\u0105d\u00f3w by\u0142a dla wielu do przyj\u0119cia ze wzgl\u0119du na tak zwany kontrakt spo\u0142eczny: w\u0142adza zapewnia\u0142a stabilno\u015b\u0107 i minimalny dobrobyt, a spo\u0142ecze\u0144stwo p\u0142aci\u0142o za to milczeniem. To zgrabna teoria czy politologiczna fikcja?<\/i><\/strong><\/p>\n

Ju\u017c samo poj\u0119cie \u201ekontrakt spo\u0142eczny\u201d mija si\u0119 z prawd\u0105. To raczej abstrakcyjny, politologiczny model ni\u017c rzeczywisto\u015b\u0107, zas\u0142ona dymna dla tego, co dzia\u0142o si\u0119 naprawd\u0119. \u0141ukaszenka faktycznie opiera\u0142 swoje rz\u0105dy nie tylko na represjach, ale i na pewnym poparciu dla stworzonego przez siebie modelu spo\u0142ecznego.<\/span><\/p>\n

W pewnym momencie \u201eg\u0142\u00f3wny architekt\u201d zacz\u0105\u0142 nawet twierdzi\u0107, \u017ce jego model jest wzorem do na\u015bladowania, a nie tylko lokalnym fenomenem. Przekonywa\u0142, \u017ce to alternatywa dla postkomunistycznej transformacji.<\/span><\/p>\n

W rzeczywisto\u015bci jednak ca\u0142a jego istota sprowadza\u0142a si\u0119 do taniego rosyjskiego gazu i ropy w zamian za \u201epoca\u0142unki\u201d. Za te \u201epoca\u0142unki integracji\u201d Bia\u0142oru\u015b dostawa\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 rosyjskiej renty energetycznej. Przynosi\u0142o to pewien wzrost gospodarczy. Jednak\u017ce dotyczy\u0142 on ca\u0142ego obszaru postsowieckiego, nie tylko Bia\u0142orusi i Rosji. \u0141ukaszenka po prostu wpisa\u0142 si\u0119 w ten trend i wy\u017cebra\u0142 dla siebie pewne korzy\u015bci: ludzie byli gotowi tolerowa\u0107 autorytarne metody, bo \u201e\u017cy\u0142o si\u0119 troch\u0119 lepiej\u201d.<\/span><\/p>\n

W takim modelu kluczow\u0105 postaci\u0105 zawsze jest przyw\u00f3dca. Do Bia\u0142orusi idealnie pasuje powiedzenie \u201epa\u0144stwo to ja\u201d.<\/i><\/strong><\/p>\n

Przy ka\u017cdej dyktaturze personalistycznej, kt\u00f3re by\u0142y, s\u0105 i b\u0119d\u0105, od pierwszej osoby rzeczywi\u015bcie zale\u017cy bardzo wiele. Jedna posta\u0107 buduje pa\u0144stwo na sw\u00f3j obraz i podobie\u0144stwo, szyje sobie garnitur na miar\u0119. \u0141ukaszenka naprawd\u0119 bardzo mocno wp\u0142ywa na procesy polityczne. My\u015bl\u0119, \u017ce pod presj\u0105 powyborczych protest\u00f3w wielu dyktator\u00f3w poda\u0142oby si\u0119 do dymisji. A bia\u0142oruski \u2013 wzi\u0105\u0142 do r\u0105k karabin, za\u0142o\u017cy\u0142 kamizelk\u0119 kuloodporn\u0105 i powiedzia\u0142, \u017ce b\u0119dzie broni\u0142 swojej w\u0142adzy do ko\u0144ca\u2026<\/span><\/p>\n

Napisa\u0142 pan o nim ksi\u0105\u017ck\u0119, tworz\u0105c jeden z najcelniejszych portret\u00f3w \u0141ukaszenki. Jakie cechy jego stylu, psychologii i sposobu rz\u0105dzenia by\u0142y widoczne ju\u017c w 1994 r.? I co przeoczyli analitycy, media i wyborcy<\/i>?<\/strong><\/p>\n

Bardzo zr\u0119cznie wykorzysta\u0142 fal\u0119 rozczarowania reformami. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa postrzega\u0142a ten trudny proces jako ba\u0142agan, chaos, a nawet anarchi\u0119. A by\u0142y dyrektor sowchozu Gorodziec twardo obieca\u0142: \u201eZaprowadz\u0119 porz\u0105dek i oddam wam to, co stracili\u015bcie\u201d. Dla wielu, wci\u0105\u017c pami\u0119taj\u0105cych Zwi\u0105zek Radziecki, taka obietnica brzmia\u0142a jak zbawienie.<\/span><\/p>\n

A nowe nurty obywatelskie, intelektuali\u015bci polityczni \u2013 czy po prostu z boku obserwowali\u015bcie wzrost wp\u0142yw\u00f3w populistycznego polityka? Dlaczego nie uda\u0142o wam si\u0119 przebi\u0107 ze swoimi ideami? Czy rzeczywi\u015bcie mi\u0119dzy elit\u0105 a elektoratem istnia\u0142a przepa\u015b\u0107?<\/i><\/strong><\/p>\n

\u0141ukaszenka spekulowa\u0142 na nastrojach spo\u0142ecznych i rzeczywi\u015bcie realnie zwyci\u0119\u017cy\u0142 w jedynych demokratycznych wyborach prezydenckich w historii Bia\u0142orusi. Trzeba przyzna\u0107: w walce z opozycj\u0105, innymi instytucjami, takimi jak Rada Najwy\u017csza i S\u0105d Konstytucyjny, opiera\u0142 si\u0119 na poparciu narodu.<\/span><\/p>\n

Moje pytanie dotyczy czego\u015b innego: dlaczego intelektuali\u015bci, demokraci, nie dotarli do \u015bwiadomo\u015bci ludu?<\/span><\/p>\n

Bo ta \u015bwiadomo\u015b\u0107 opiera\u0142a si\u0119 zmianom, kt\u00f3re my, przeciwnicy \u0141ukaszenki, promowali\u015bmy. Nie bez powodu Ale\u015b Adamovi\u010d nazwa\u0142 Bia\u0142oru\u015b \u201eWande\u0105 pieriestrojki\u201d.<\/span><\/p>\n

Ale sk\u0105d to si\u0119 wzi\u0119\u0142o?<\/i><\/strong><\/p>\n

Z punktu widzenia rozwoju spo\u0142ecznego lata rewolucji przemys\u0142owej, czyli okres 1950\u20131970, by\u0142y dla Bia\u0142orusi czasem wielkiego sukcesu. Pod wzgl\u0119dem tempa urbanizacji nasza republika wyprzedza\u0142a nie tylko inne regiony Zwi\u0105zku Radzieckiego, ale i wiele kraj\u00f3w na \u015bwiecie. Miliony Bia\u0142orusin\u00f3w przenios\u0142y si\u0119 ze wsi do miast, dosta\u0142y tu nowoczesne (jak na tamte standardy) mieszkania, a jako\u015b\u0107 ich \u017cycia radykalnie si\u0119 poprawi\u0142a \u2013 a to bardzo silny argument. I wszystko to wydarzy\u0142o si\u0119 na przestrzeni jednego lub dw\u00f3ch pokole\u0144. Na oczach ludzi, kt\u00f3rzy w 1994 r. szli do urn.<\/span><\/p>\n

Gdy Gorbaczow og\u0142osi\u0142, \u017ce wcze\u015bniejszy okres to by\u0142 zast\u00f3j i \u017ce w pa\u0144stwie dzieje si\u0119 \u017ale, Bia\u0142orusini go nie zrozumieli. Pami\u0119tali czasy Ma\u0161era\u016da jako najlepszy okres w swoim \u017cyciu. Dlatego nie poparli reform. \u0141ukaszenka doskonale wyczu\u0142 te nastroje i obieca\u0142, \u017ce przywr\u00f3ci \u201ez\u0142ote czasy\u201d radzieckiej przesz\u0142o\u015bci. Dla elektoratu by\u0142a to niezwykle kusz\u0105ca obietnica.<\/span><\/p>\n

Tradycyjnie sytuacj\u0119 t\u0119 interpretuje si\u0119 inaczej: \u017ce wybory w 1994 roku to efekt konserwatyzmu bia\u0142oruskiej wsi. Pan z kolei k\u0142adzie nacisk na si\u0142\u0119 rozp\u0119du poprzedniego skoku spo\u0142eczno-ekonomicznego. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, to echo bezprecedensowej industrializacji BSRR da\u0142o o sobie zna\u0107?<\/strong><\/em><\/p>\n

Dok\u0142adnie tak. O ile stalinowska industrializacja by\u0142a procesem brutalnym, kt\u00f3remu towarzyszy\u0142o raczej pogorszenie warunk\u00f3w \u017cycia, o tyle powojenna industrializacja w Bia\u0142orusi przynios\u0142a awans spo\u0142eczny. Co wi\u0119cej, nie by\u0142o u nas takiej korupcji jak w innych cz\u0119\u015bciach ZSRR. No i mieli\u015bmy charyzmatycznego przyw\u00f3dc\u0119 \u2013 Ma\u0161era\u016da. Z nim r\u00f3wnie\u017c kojarzono zmiany na lepsze.<\/span><\/p>\n

Dlatego Bia\u0142oruski Front Ludowy nie zyska\u0142 tak silnego poparcia jak podobne ruchy w krajach ba\u0142tyckich czy w Ukrainie. Wszystko to razem mocno wp\u0142yn\u0119\u0142o r\u00f3wnie\u017c na kszta\u0142towanie si\u0119 idei narodowej, a popularno\u015b\u0107 BNF by\u0142a niepor\u00f3wnywalnie mniejsza ni\u017c Front\u00f3w Ludowych w innych cz\u0119\u015bciach Zwi\u0105zku Radzieckiego.<\/span><\/p>\n

Konserwatyzm bia\u0142oruskiego spo\u0142ecze\u0144stwa zawa\u017cy\u0142 zar\u00f3wno na wyborach z 1994 r., jak i na dalszych losach kraju.<\/span><\/p>\n

Gdy w Bia\u0142orusi zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 pierwsze organizacje pozarz\u0105dowe, fundacje, niezale\u017cne media i partie, czy istnia\u0142o przekonanie, \u017ce to co\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko lokalne inicjatywy \u2013 \u017ce to mo\u017ce by\u0107 fundament nowego pa\u0144stwa?<\/i><\/strong><\/p>\n

Potencja\u0142 by\u0142 oczywisty. Stare struktury si\u0119 rozpada\u0142y, a przestrze\u0144 publiczna by\u0142a niczym pustynia. Na tym tle trzeba by\u0142o budowa\u0107 od nowa.<\/span><\/p>\n

Kszta\u0142towanie si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego to kluczowy element demokracji. Tyle \u017ce w naszym przypadku nie mia\u0142o ono pola do dzia\u0142ania. Proces demokratyzacji w Bia\u0142orusi okaza\u0142 si\u0119 niezwykle kr\u00f3tki, zosta\u0142 szybko st\u0142umiony. To drastycznie ograniczy\u0142o rozw\u00f3j tego sektora. By\u0142 on na przyk\u0142ad uzale\u017cniony od wsparcia zagranicznych fundacji, a nie od krajowych \u017ar\u00f3de\u0142 finansowania.<\/span><\/p>\n

D\u0142ugie lata bez realnych wybor\u00f3w, silna presja, przetrwanie dzi\u0119ki grantom \u2013 czy to oznacza stopniowe wyczerpywanie si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego? Czy w trudnych warunkach mia\u0142o ono pewn\u0105 strategi\u0119, czy nale\u017cy m\u00f3wi\u0107 raczej o jakim\u015b reaktywnym istnieniu?<\/i><\/strong><\/p>\n

Niestety, to drugie. Ka\u017cda struktura zajmowa\u0142a si\u0119 w\u0142asnym przetrwaniem i swoimi w\u0105skimi celami. Og\u00f3lnej strategii \u2013 \u201eprzez spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie zbudujemy demokratyczn\u0105 Bia\u0142oru\u015b\u201d \u2013 nie da\u0142o si\u0119 odczu\u0107. My\u015bl\u0119, \u017ce kto\u015b o tym marzy\u0142, ale og\u00f3lnie wszyscy byli zaj\u0119ci sob\u0105. W systemie autorytarnym inaczej by\u0107 nie mog\u0142o: to blokada, hamulec dla rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego.<\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105, do dzi\u015b w Bia\u0142orusi nie rozpad\u0142y si\u0119 do ko\u0144ca dawne totalitarne struktury. W\u00a0przedsi\u0119biorstwach drastycznie wzmocniono pozycj\u0119 zast\u0119pc\u00f3w dyrektor\u00f3w do spraw ideologii, a za\u0142ogi traktowane s\u0105 nie tylko jako podmioty gospodarcze, ale te\u017c jako jednostki polityczne.<\/span><\/p>\n

Czy mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce podczas tej kr\u00f3tkiej odwil\u017cy demokratycznej sektor obywatelski stawa\u0142 si\u0119 czym\u015b w rodzaju \u201epa\u0144stwa r\u00f3wnoleg\u0142ego\u201d \u2013 alternatyw\u0105 dla radzieckich instytucji?<\/i><\/strong><\/p>\n

Do pewnego stopnia tak. Czas zepchn\u0105\u0142 na bok parti\u0119 komunistyczn\u0105 i Komsomo\u0142, ale prywatyzacja nie zasz\u0142a. Sektor pa\u0144stwowy pozosta\u0142 dominuj\u0105cy. Stary system ekonomiczny przetrwa\u0142, co bardzo mocno ogranicza\u0142o pole manewru dla nowych instytucji obywatelskich.<\/span><\/p>\n

2020: kogo i co zmiot\u0142a idealna burza<\/b><\/h4>\n

Co si\u0119 z nami sta\u0142o w roku 2020? Sk\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 ten obywatelski zryw, kt\u00f3ry w r\u00f3wnym stopniu zaskoczy\u0142 i w\u0142adz\u0119, i spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie? Czym by\u0142 on spowodowany?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tu mog\u0119 si\u0119 nawet pochwali\u0107. W 2019 r. odby\u0142y si\u0119 wybory parlamentarne. I pami\u0119tam, jak m\u00f3wi\u0142em wtedy na debatach: po raz pierwszy od pocz\u0105tku rz\u0105d\u00f3w \u0141ukaszenki liczba jego przeciwnik\u00f3w przewy\u017cszy\u0142a armi\u0119 jego zwolennik\u00f3w. Wszyscy si\u0119 na mnie rzucili: sk\u0105d masz takie dane?! Odpowiada\u0142em szczerze: nie wiem, gdzie i kiedy to wybuchnie, ale uk\u0142ad sympatii wyborczych uleg\u0142 zmianie.<\/span><\/p>\n

Wybuch nast\u0105pi\u0142 ju\u017c rok p\u00f3\u017aniej. Z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na to zjawisko, kt\u00f3re nazywamy idealn\u0105 burz\u0105: w jednym momencie splot\u0142o si\u0119 kilka kluczowych czynnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Po pierwsze, COVID: dramatyczna sytuacja i absolutna niekompetencja ze strony w\u0142adz. Po drugie, realna alternatywa w wyborach: najpierw Capka\u0142a, potem Babaryka\u2026 W efekcie ludzie o najr\u00f3\u017cniejszych pogl\u0105dach i ideologiach politycznych zjednoczyli si\u0119 wok\u00f3\u0142 jednego has\u0142a: ktokolwiek, byle nie on!<\/span><\/p>\n

Czyli klasyczny bia\u0142oruski konserwatyzm w ko\u0144cu da\u0142 za wygran\u0105?<\/i><\/strong><\/p>\n

Chodzi\u0142o o co\u015b innego: o procesy spo\u0142eczne, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do ukszta\u0142towania si\u0119 klasy \u015bredniej. A ta z kolei zapragn\u0119\u0142a realnego wp\u0142ywu na polityk\u0119; spo\u0142ecze\u0144stwo chcia\u0142o sta\u0107 si\u0119 podmiotem, a nie przedmiotem polityki. Dojrzeli\u015bmy do tego, by mie\u0107 realne prawo wyboru, a nie tylko bra\u0107 udzia\u0142 w fikcyjnych wyborach.<\/span><\/p>\n

A jaka by\u0142a rola spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego? Niby niezauwa\u017calna, a w rzeczywisto\u015bci \u2013 niczym \u201ekret historii\u201d, przygotowywa\u0142a grunt?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie zrobi\u0142o bardzo wiele. Jednak spo\u015br\u00f3d wszystkich jego instytucji na pierwszy plan wysun\u0105\u0142bym niezale\u017cne media. To one odegra\u0142y kluczow\u0105 rol\u0119 w krytycznym momencie. W\u0142adza przespa\u0142a pojawienie si\u0119 internetu, kt\u00f3ry zniszczy\u0142 jej monopol na informacj\u0119. Niezale\u017cne portale, fora i platformy zaw\u0142adn\u0119\u0142y niekontrolowan\u0105 przestrzeni\u0105 cyfrow\u0105 i zacz\u0119\u0142y narzuca\u0107 publiczn\u0105 agend\u0119. W taki czy inny spos\u00f3b z us\u0142ug portalu Tut.by, innych medi\u00f3w i bloger\u00f3w korzysta\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa. Aparat w\u0142adzy po prostu nie zrozumia\u0142 tej zmiany, nie doceni\u0142 si\u0142y i potencja\u0142u nowych medi\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce sam \u0141ukaszenka nie korzysta z internetu ani komputera \u2013 nie poj\u0105\u0142 politycznej si\u0142y nowoczesnej komunikacji.<\/span><\/p>\n

Natomiast je\u017celi chodzi o spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie jako ca\u0142o\u015b\u0107, to w pe\u0142ni objawi\u0142o si\u0119 ono raczej dopiero w trakcie samych wydarze\u0144 2020 r. Uderza na przyk\u0142ad ogromna liczba czat\u00f3w osiedlowych, dzielnicowych czy zawodowych\u2026 A jak fenomenalnie okaza\u0142y si\u0119 dzia\u0142a\u0107 kana\u0142y na Telegramie?<\/span><\/p>\n

Demonstracje licz\u0105ce sto, dwie\u015bcie tysi\u0119cy, a nawet p\u00f3\u0142 miliona ludzi nie mog\u0105 pozosta\u0107 bez echa. Jednak czy nie by\u0142a to przede wszystkim wsp\u00f3lnota moralna, zjednoczona przeciwko z\u0142u, ale pozbawiona wyra\u017anych cel\u00f3w politycznych?<\/i><\/strong><\/p>\n

W tamtej, skrajnie upolitycznionej atmosferze, ka\u017cdy problem stawa\u0142 si\u0119 problemem politycznym. Zar\u00f3wno fa\u0142szowanie wybor\u00f3w, jak i \u201ewyeliminowanie\u201d z wy\u015bcigu Cichano\u016dskiego, Capka\u0142y i Babaryki, a tak\u017ce bicie ludzi i wiele innych czynnik\u00f3w\u2026 Wszystko to przybra\u0142o form\u0119 protestu politycznego, wszystko w tym procesie si\u0119 zmienia\u0142o i stawa\u0142o polityk\u0105.<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3c\u0119 do postaci, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 zapalnikiem protest\u00f3w \u2013 Babaryki i Capka\u0142y. Mo\u017ce aplauz dla nich to jednak stare bia\u0142oruskie marzenie o \u201esilnej r\u0119ce gospodarza\u201d na czele kraju?<\/i><\/strong><\/p>\n

Tak, w \u015bwiadomo\u015bci narodowej g\u0142\u0119boko siedzi przekonanie: przyw\u00f3dca powinien by\u0107 gospodarzem, mie\u0107 do\u015bwiadczenie ekonomiczne. Tacy ludzie rzekomo lepiej wyczuwaj\u0105 potrzeby narodu, mog\u0105 szybciej zrealizowa\u0107 swoje obietnice.<\/span><\/p>\n

T\u0119 teori\u0119 podwa\u017ca przyk\u0142ad Cichano\u016dskiej!<\/i><\/strong><\/p>\n

Tu jest zupe\u0142nie co innego: po rozprawieniu si\u0119 przez \u0141ukaszenk\u0119 z wszystkimi realnymi rywalami, ludzie tak si\u0119 rozz\u0142o\u015bcili, \u017ce zag\u0142osowali na ni\u0105 \u2013 kobiet\u0119, kt\u00f3ra w og\u00f3le nie mia\u0142a \u017cadnego do\u015bwiadczenia politycznego i gospodarczego. Nie by\u0142 to g\u0142os za Cichano\u016dsk\u0105, tylko przeciwko \u0141ukaszence.<\/span><\/p>\n

A mo\u017cna powiedzie\u0107 inaczej: w ten spos\u00f3b broniono prawa do godno\u015bci, do w\u0142asnego wolnego wyboru: jeste\u015bmy lud\u017ami, a nie byd\u0142em, mamy do\u015b\u0107, chcemy \u017cy\u0107 inaczej!<\/i><\/strong><\/p>\n

Mo\u017cna to i tak interpretowa\u0107. Zw\u0142aszcza \u017ce Cichano\u016dska m\u00f3wi\u0142a wprost: \u201eNie zamierzam rz\u0105dzi\u0107 \u2013 chc\u0119 tylko doprowadzi\u0107 do wolnych wybor\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

Jednak w Bia\u0142orusi zaw\u00f3d polityka w og\u00f3le nie jest traktowany powa\u017cnie. Lider partii to jakby rola w jakiej\u015b grze. Prezes banku czy dyrektor Parku Wysokich Technologii to ju\u017c co innego \u2013 jest postrzegany jako cz\u0142owiek czynu. A wi\u0105\u017ce si\u0119 to z tym, \u017ce tak naprawd\u0119 nigdy nie mieli\u015bmy do czynienia z prawdziwymi, demokratycznymi wyborami.<\/span><\/p>\n

A czy to nie jest wci\u0105\u017c echo tamtych sukces\u00f3w Bia\u0142orusi, kiedy gospodarka kwit\u0142a, a ludzi gospodarskich widziano jak bohater\u00f3w?<\/i><\/strong><\/p>\n

Oczywi\u015bcie. Sektor pa\u0144stwowy wci\u0105\u017c stanowi oko\u0142o po\u0142owy ca\u0142ej gospodarki. Dlatego g\u0142owa pa\u0144stwa to przede wszystkim \u201egospodarz\u201d. I w\u0142a\u015bnie dlatego \u0141ukaszenka do dzi\u015b obje\u017cd\u017ca ko\u0142chozy i fabryki, publicznie udzielaj\u0105c reprymend lokalnym dyrektorom. To element jego politycznego teatru i uk\u0142on w stron\u0119 elektoratu.<\/span><\/p>\n

Epilog<\/b><\/h4>\n

Zgodnie z prawami gatunku, wr\u00f3c\u0119 do tego, od czego zacz\u0119li\u015bmy. Przez wiele lat by\u0142 pan wyk\u0142adowc\u0105. Wyobra\u017amy sobie tak\u0105 sytuacj\u0119: kolejny wyk\u0142ad o najnowszym okresie naszej historii przed przysz\u0142ymi historykami i politologami. Co by im pan powiedzia\u0142 na podsumowanie? Jak\u0105 maksym\u0119? Na co poradzi\u0142by pan zwraca\u0107 uwag\u0119, o czym pami\u0119ta\u0107, jak \u017cy\u0107 i jak na to wszystko patrze\u0107?<\/i><\/strong><\/p>\n

Drodzy, bia\u0142oruska pa\u0144stwowo\u015b\u0107 jest jeszcze bardzo m\u0142oda \u2013 ma raptem 35 lat. Ani wzorzec ideologiczny, ani polityczny, ani gospodarczy nie s\u0105 jeszcze wyra\u017anie ukszta\u0142towane. To wszystko dopiero powstaje. St\u0105d rola czynnika ludzkiego jest u nas wi\u0119ksza ni\u017c w krajach o utrwalonych systemach. Mo\u017cemy \u2013 razem z wami \u2013 silniej oddzia\u0142ywa\u0107 na to, co dzieje si\u0119 dzi\u015b w Bia\u0142orusi. Dlatego zach\u0119cam: odwa\u017cnie si\u0119 w\u0142\u0105czajcie, wywierajcie wp\u0142yw, szukajcie swojej i naszej, bia\u0142oruskiej drogi!<\/span><\/p>\n

\n

Projekt zosta\u0142 dofinansowany przez Fundacj\u0119 Solidarno\u015bci Mi\u0119dzynarodowej w ramach polskiej wsp\u00f3\u0142pracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. Publikacja wyra\u017ca wy\u0142\u0105cznie pogl\u0105dy autora i nie mo\u017ce by\u0107 uto\u017csamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem<\/p>\n","protected":false},"author":117,"featured_media":21256,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-21255","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21255","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/117"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21255"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21255\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21257,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21255\/revisions\/21257"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21256"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21255"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21255"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21255"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}