{"id":20849,"date":"2025-11-12T19:44:05","date_gmt":"2025-11-12T19:44:05","guid":{"rendered":"https:\/\/penbelarus.org\/?p=20849"},"modified":"2025-11-28T13:10:06","modified_gmt":"2025-11-28T13:10:06","slug":"alyaksandr-garczueu-geta-chas-u-yakim-mastacztva-zlachynstva-antykazka-syur-musim-pakinucz-zalyustrechcha","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/2025\/11\/12\/alyaksandr-garczueu-geta-chas-u-yakim-mastacztva-zlachynstva-antykazka-syur-musim-pakinucz-zalyustrechcha.html","title":{"rendered":"Alaksandr Harcuje\u016d: To czasy, w kt\u00f3rych sztuka jest przest\u0119pstwem. Antyba\u015b\u0144. Surrealizm. Jeste\u015bmy po drugiej stronie lustra i pora wraca\u0107"},"content":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d<\/a>, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem Belarus (Press Club Belarus) oraz Fundacj\u0105 \u201eWolna Prasa dla Europy Wschodniej\u201d (Free Press for Eastern Europe).<\/em><\/p>\n

15 listopada 2025 roku (sobota) o godz. 17:00\u00a0w Europejskim Centrum Solidarno\u015bci (Gda\u0144sk, plac Solidarno\u015bci 1)\u00a0odb\u0119dzie si\u0119 publiczna dyskusja<\/a>\u00a0z udzia\u0142em laureat\u00f3w i laureatek oraz prezentacja zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d.<\/em><\/p>\n

W czasach sowieckich ca\u0142a kultura by\u0142a \u201eideologiczna\u201d, z wyj\u0105tkiem estrady. Tam by\u0142o czy\u015bciusie\u0144ko: tylko o mi\u0142o\u015bci\u2026<\/strong><\/h4>\n

Moi rodzice byli wiejskimi nauczycielami. Urodzi\u0142em si\u0119 we wsi Suchary w obwodzie mohylewskim, ale mieszka\u0142em te\u017c na Grodzie\u0144szczy\u017anie, w\u015br\u00f3d \u201ePolak\u00f3w\u201d, i na Brzeszczy\u017anie. Moje korzenie si\u0119gaj\u0105 w\u0142a\u015bciwie ca\u0142ej Bia\u0142orusi.<\/p>\n

Ojciec bardzo chcia\u0142, \u017cebym poszed\u0142 w jego \u015blady i zosta\u0142 nauczycielem. Mam dwie starsze siostry, ale \u017cadnej z nich nie uda\u0142o mu si\u0119 do tego przekona\u0107. Obie wybra\u0142y wykszta\u0142cenie techniczne, a mnie ci\u0105gn\u0119\u0142o w zupe\u0142nie inn\u0105 stron\u0119. Mo\u017ce dlatego, \u017ce ca\u0142a nasza rodzina udziela\u0142a si\u0119 artystycznie. Siostry, na przyk\u0142ad, \u0142adnie \u015bpiewa\u0142y.<\/p>\n

Z tego, co pami\u0119tam, \u017cycie na wsi by\u0142o wtedy trudne, ale okraszone klubami, gdzie by\u0142y \u015bpiewy i ta\u0144ce. Urz\u0105dzano \u015bwietne, dwu-, trzygodzinne koncerty. Ludzie \u015bmiali si\u0119, oklaskiwali swoich artyst\u00f3w, rodak\u00f3w… Kraj t\u0119tni\u0142 \u017cyciem, bo wsz\u0119dzie by\u0142o pe\u0142no m\u0142odzie\u017cy. Co rodzina, to mia\u0142a ze troje dzieci. Jedno dziecko to by\u0142 wyj\u0105tek \u2013 mia\u0142y je tylko wdowy albo rozw\u00f3dki.<\/em><\/strong><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie od tej wiejskiej hulanki wpad\u0142o mi do g\u0142owy: zostan\u0119 aktorem! O niczym innym nawet nie marzy\u0142em. Pojecha\u0142em do Mi\u0144ska i dosta\u0142em si\u0119 za pierwszym razem. Takie cuda te\u017c si\u0119 zdarzaj\u0105. Dzi\u015b jednak widz\u0119, \u017ce by\u0142 to niewiarygodny zbieg okoliczno\u015bci. Bardzo szybko zrozumia\u0142em, \u017ce profesji, kt\u00f3rej przyjecha\u0142em si\u0119 uczy\u0107, w og\u00f3le nie rozumiem. Pewnie mia\u0142em jakie\u015b zadatki, ale czym jest teatr, czym jest aktorstwo \u2013 o tym mia\u0142em dosy\u0107 mgliste poj\u0119cie. Bogu dzi\u0119ki, \u017ce Alaksandr Butako\u016d co\u015b we mnie wtedy dostrzeg\u0142. Niech mu ziemia lekk\u0105 b\u0119dzie. Wszyscy moi pedagodzy, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, ju\u017c nie \u017cyj\u0105: nikt si\u0119 osta\u0142\u2026<\/p>\n

A przed Mi\u0144skiem przeszed\u0142 pan tradycyjne etapy: szkolne przedstawienia, k\u00f3\u0142ka teatralne?<\/em><\/strong><\/p>\n

W Grodnie dzia\u0142a\u0142 teatr amatorski, \u201eLudowy\u201d nie tylko z nazwy. Sta\u0142 przy Pa\u0142acu W\u0142\u00f3kniarzy, w samym centrum miasta. Byli\u015bmy z tego bardzo dumni.<\/p>\n

\"\"
Zdj\u0119cie: rtbd.by<\/figcaption><\/figure>\n

Kim byli ci arty\u015bci po godzinach? Studenci, m\u0142odzi pracownicy, osoby starsze?<\/strong><\/em><\/p>\n

Ja wtedy jeszcze chodzi\u0142em do szko\u0142y, a oni \u2013 doro\u015bli, inteligentni, fascynuj\u0105cy ludzie. By\u0142 tam na przyk\u0142ad lekarz, kt\u00f3ry pasjonowa\u0142 si\u0119 literatur\u0105. Pami\u0119tam to do dzi\u015b: jest przerwa, on stoi na scenie i czyta Karatkievi\u010da, w dodatku po rosyjsku. Bia\u0142oruskie wydanie przegapi\u0142, nie zd\u0105\u017cy\u0142 go kupi\u0107. U\u015bmiali\u015bmy si\u0119 z tego paradoksu, ale to w\u0142a\u015bnie on odkry\u0142 dla mnie tego autora.<\/p>\n

Pozwoli pan, \u017ce zgadn\u0119, co to za ksi\u0105\u017cka? \u201eChrystus wyl\u0105dowa\u0142 w Grodnie\u201d\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

Wiadomo, \u017ce ona! Tak oto za kulisami teatru otwiera\u0142 si\u0119 przede mn\u0105 \u015bwiat. A byli w\u015br\u00f3d nas jeszcze kierowca autobusu, dziewczyny z zak\u0142ad\u00f3w w\u0142\u00f3kienniczych, prezenter telewizyjny\u2026<\/p>\n

Zgaduj\u0119 dalej \u2013 byli te\u017c pewnie miejscowi nauczyciele.<\/em><\/strong><\/p>\n

Zgadza si\u0119. Przekr\u00f3j wiekowy od dwudziestu do pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat. A na czele sta\u0142 znany na ca\u0142ej Bia\u0142orusi re\u017cyser, Hilvarh. Jego teatr uchodzi\u0142 za bezkonkurencyjny w ca\u0142ym ruchu amatorskim. M\u00f3wimy o latach siedemdziesi\u0105tych. I szczerze m\u00f3wi\u0105c, profesjonalne zespo\u0142y te\u017c odstawa\u0142y. Nawet Obwodowy Teatr Dramatyczny.<\/p>\n

A jakie sztuki wystawiali\u015bcie? Sowieckie, \u201eideowe\u201d? A mo\u017ce b\u0142\u0119dnie dzi\u015b wyobra\u017camy sobie tamten czas jako ca\u0142kowicie upolityczniony?<\/em><\/strong><\/p>\n

Nie, w\u0142a\u015bnie tak wtedy by\u0142o, z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce nie rozpatrywano tego w kategoriach politycznych. Dopiero teraz widz\u0119, \u017ce sztuka by\u0142a albo podmieniana przez ideologi\u0119, albo pod jej troskliw\u0105 opiek\u0105. Pami\u0119tam, jak gra\u0142em g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w sztuce z gatunku \u201eniedzielna sukieneczka\u201d, opowiadaj\u0105cej o ch\u0142opaku z klasy robotniczej, o jego losie, o prostolinijnych pracownikach fabryki. Czysta ideologia!<\/p>\n

Chyba tylko w muzyce jej nie by\u0142o. Zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 pierwsze sowieckie zespo\u0142y wokalno-instrumentalne, i tam by\u0142o czy\u015bciusie\u0144ko, wszystko o mi\u0142o\u015bci. A teatr i kino by\u0142y naftalinowe, \u201epoprawne\u201d. Nie powiedzia\u0142bym jednak, \u017ce wszystkie te spektakle i filmy by\u0142y z\u0142e. Pomimo ca\u0142ej tej opieki, istnia\u0142 Teatr na Tagance, moskiewski Sowriemiennik, Wielki Teatr Dramatyczny w Leningradzie. W kinach tak\u017ce zdarza\u0142y si\u0119 filmy ciekawe, niejednoznaczne: Tarkowski, wczesny Koncza\u0142owski i Micha\u0142kow. Czasem a\u017c si\u0119 dziwi\u0142em: jak to mo\u017cliwe, \u017ce pokazuj\u0105 co\u015b takiego i w taki spos\u00f3b? Kto daje na to zgod\u0119 i pieni\u0105dze?<\/p>\n

Byli\u015bmy w tyle za Moskw\u0105, ale Mi\u0144sk te\u017c mia\u0142 swoje prze\u0142omowe momenty?<\/strong><\/p>\n

Niew\u0105tpliwie. We\u017amy chocia\u017cby Teatr Kupa\u0142owski za teatr Raje\u016dskiego. Albo Mironienk\u0119 z Teatru M\u0142odego Widza \u2013 przedwcze\u015bnie zmar\u0142ego, ale wybitnego re\u017cysera.<\/p>\n

\"\"
Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

W pewnym momencie przychodzi strach, a chce si\u0119 \u017cy\u0107 dalej. I nie ka\u017cdy pozostaje cz\u0142owiekiem<\/strong><\/h4>\n

Da\u0142o si\u0119 odczu\u0107, \u017ce instytut jest pod kontrol\u0105 ideologii? Studenci kryli si\u0119 z pirack\u0105 wolno\u015bci\u0105 my\u015blenia?<\/em><\/strong><\/p>\n

Instytut Teatralno-Artystyczny by\u0142 swojego rodzaju bastionem dysydencji. Nawet wygl\u0105dem mocno r\u00f3\u017cnili\u015bmy si\u0119 od student\u00f3w polibudy czy radiotechniki. Nie mieli\u015bmy katedry wojskowej, wi\u0119c nosili\u015bmy d\u0142ugie w\u0142osy i to, co by\u0142o w modzie. Starali\u015bmy si\u0119 ubiera\u0107 i rozmawia\u0107 tak, \u017ceby nasza aparycja wyra\u017ca\u0142a wolno\u015b\u0107. Jak byli\u015bmy na ziemniakach, to zderzali\u015bmy si\u0119 z grupami zupe\u0142nie innymi od naszej. Patrzyli\u015bmy ze zdumieniem, jacy s\u0105 zorganizowani i \u201eideowi\u201d. Zawsze z cz\u0142owiekiem z komsomo\u0142u, kt\u00f3rego wszyscy si\u0119 bali\u2026 A u nas \u2013 wolna amerykanka. Mo\u017ce troch\u0119 g\u0142upie, ale jednak wolno\u015b\u0107. I wyrasta\u0142o si\u0119 na wolnego cz\u0142owieka.<\/p>\n

Pomimo sowieckiego ducha w waszych spektaklach?<\/em><\/strong><\/p>\n

Nie w ka\u017cdym by\u0142! Opr\u00f3cz obowi\u0105zkowego repertuaru, wystawiali\u015bmy te\u017c dobr\u0105 literatur\u0119 bia\u0142orusk\u0105. Na spektakl dyplomowy wybrali\u015bmy Byka\u016da.<\/p>\n

Kt\u00f3r\u0105 powie\u015b\u0107?<\/em><\/strong><\/p>\n

To by\u0142a kompozycja naszego kierownika, Butako\u016da. Sklei\u0142 j\u0105 z kilku utwor\u00f3w Byka\u016d. Tytu\u0142 by\u0142 niepozorny: \u201eSz\u0142a wojna\u201d, ale by\u0142 tam wyra\u017any brechtowski zwrot do publiczno\u015bci. Jakby\u015bmy rozmawiali ze wsp\u00f3\u0142czesnym widzem \u2013 i zostali\u015bmy zrozumiani.<\/p>\n

Jakie by\u0142o przes\u0142anie tego waszego dyplomowego manifestu?<\/em><\/strong><\/p>\n

Udowadniali\u015bmy, \u017ce wojna to nie tylko ludzka tragedia, to tak\u017ce pr\u00f3ba cz\u0142owiecze\u0144stwa. W pewnym momencie przychodzi strach, a chce si\u0119 \u017cy\u0107 dalej, i nie ka\u017cdy jest w stanie pozosta\u0107 cz\u0142owiekiem. O tym by\u0142o, a nie o \u201ebohaterstwie narodu radzieckiego\u201d. Butako\u016d wiedzia\u0142, co wystawia \u2013 by\u0142 na froncie.<\/p>\n

Swoje zobaczy\u0142\u2026 A my\u015bla\u0142 pan o powracaj\u0105cym temacie heroizmu, patriotyzmu? \u017beby odsun\u0105\u0107 si\u0119 od tych, kt\u00f3rzy byli wsz\u0119dzie dooko\u0142a, i wykonywali \u201ew\u0142a\u015bciw\u0105\u201d prac\u0119\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

Tacy to byli i b\u0119d\u0105.<\/p>\n

Niedawno w internecie trafi\u0142em na zdj\u0119cia z mi\u0144skiego podziemia. Niemcy prowadz\u0105 dziewcz\u0119ta i ch\u0142opc\u00f3w z tabliczkami na szyjach. Straszliwa \u015bmier\u0107 jest zaledwie kilka krok\u00f3w dalej, a w ich spojrzeniu jest prawdziwa duma. Ci ludzie z radzieckiej i bia\u0142oruskiej historii poruszaj\u0105 mnie nie swoj\u0105 wiar\u0105 w komunizm, ale uczciwo\u015bci\u0105 wobec wyboru, swoj\u0105 godno\u015bci\u0105 i swoj\u0105, powiedzmy, ludzk\u0105 esencj\u0105. Te zdj\u0119cia to prawda o cz\u0142owiecze\u0144stwie. Cho\u0107 to przera\u017caj\u0105ce, cho\u0107 boli, to jednak wielu, wielu ludzi w r\u00f3\u017cnych trudnych sytuacjach wybiera prawo, by pozosta\u0107 cz\u0142owiekiem.<\/p>\n

O tym w\u0142a\u015bnie by\u0142 tamten spektakl. Dyplomowy\u2026<\/p>\n

\"\"
Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

A po nim \u2013 od razu Teatr Kupa\u0142owski. To by\u0142 kluczowy okres w pana karierze. Pami\u0119ta pan swoje wej\u015bcie na t\u0119 legendarn\u0105 scen\u0119?<\/em><\/strong><\/p>\n

Dok\u0142adnie 45 lat temu \u2013 14 wrze\u015bnia 1980 r. \u2013 sta\u0142em si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 zespo\u0142u. Akurat obchodzono 60-lecie teatru. Wszyscy na scenie. Mnie i Viktara Manaje\u016da \u2013 nowicjuszy, prosto z instytutu \u2013 poproszono, \u017ceby\u015bmy poszukali \u0142awek, bo nie dla wszystkich starczy\u0142o miejsc\u2026<\/p>\n

A ju\u017c po trzech tygodniach, 4 pa\u017adziernika, grali\u015bmy \u201ePaulink\u0119\u201d. I nagle pojawia si\u0119 dyrektor, Mika\u0142aj Jaromienka (starszy): \u201eMa\u0161era\u016d zgin\u0105\u0142 w wypadku samochodowym\u2026\u201d. Patrzymy na budynek Centralnego Komitetu, a tam wszystkie okna zapalone, chocia\u017c jest dziewi\u0105ta wieczorem.<\/p>\n

Tak w\u0142a\u015bnie rozpocz\u0105\u0142em swoje \u017cycie w teatrze. To on mnie zaprosi\u0142, sam bym si\u0119 nie odwa\u017cy\u0142, chocia\u017c o tej scenie w Grodnie marzy\u0142em i wcze\u015bniej.<\/p>\n

Jaki by\u0142 stosunek tw\u00f3rczej inteligencji do osoby \u00f3wczesnego pierwszego sekretarza? Jak prezentowa\u0142by si\u0119 na tle dzisiejszego przyw\u00f3dcy Bia\u0142orusi, dla kt\u00f3rego wydarzeniem kulturalnym numer jeden jest bazar w Witebsku?<\/em><\/strong><\/p>\n

Z relacji wiem, \u017ce cz\u0119sto do nas zagl\u0105da\u0142. Spontanicznie, bez g\u0142o\u015bnych zapowiedzi, ale z dwoma ochroniarzami. Raz by\u0142em sam \u015bwiadkiem: nagle wszyscy zacz\u0119li szepta\u0107 \u2013 Ma\u0161era\u016d na widowni! Mia\u0142 swoj\u0105 lo\u017c\u0119 po prawej stronie. Po cichu wszed\u0142, usiad\u0142 i ogl\u0105da\u0142. Akurat grano \u201ePogorzelc\u00f3w\u201d wed\u0142ug sztuki Andreja Makajonka \u2013 rzecz ta ma z lekka antystalinowski odcie\u0144. Wystawiono j\u0105 rok wcze\u015bniej i narobi\u0142a szumu: podobno chcieli nawet zwolni\u0107 Raje\u016dskiego. Spektakl by\u0142 znakomity, z bardzo dobrymi rolami, ale skandaliczny. Sprawa dosz\u0142a do Ma\u0161era\u016da i postanowi\u0142, \u017ce sam zobaczy.<\/p>\n

I jaki wyrok? Spaleni czy ocaleni?<\/strong><\/em><\/p>\n

Cytuj\u0119: \u201eNo i co si\u0119 czepiacie? Dobry spektakl. Bardzo dobry.\u201d I tyle \u2013 sprawa zamkni\u0119ta. Raje\u016dskie pozosta\u0142 na swoim stanowisku, z kt\u00f3rego przez ca\u0142e \u017cycie pr\u00f3bowano go usun\u0105\u0107.<\/p>\n

Nietrudno zgadn\u0105\u0107, co my\u015bla\u0142a trupa po takiej wizycie. Ale czy wtedy dostrzegali\u015bcie dualizm Ma\u0161era\u016da? Tu Teatr Kupa\u0142y, a rusyfikacja przyspiesza\u0142a…<\/strong><\/em><\/p>\n

Nie, zrozumieli\u015bmy to dopiero po latach. Wtedy po prostu bardzo go szanowano, wielu go naprawd\u0119 lubi\u0142o. Jak mog\u0142o by\u0107 inaczej, skoro m\u00f3wiono, \u017ce nasz historyczny gmach chciano zburzy\u0107, a on tego zabroni\u0142. Cho\u0107 troch\u0119 Ni\u017cej by\u0142a Niamiha i ca\u0142\u0105 zniszczyli… Ale nikt tego wtedy nie \u0142\u0105czy\u0142. Nie widzieli\u015bmy ruin, tylko t\u0119 jego gwiazdk\u0119 na eleganckiej marynarce i cenili\u015bmy jego inteligencj\u0119.<\/p>\n

Kiedy by\u0142em w wojsku i rozmowa schodzi\u0142a na Bia\u0142oru\u015b, ch\u0142opaki z r\u00f3\u017cnych stron koniecznie wo\u0142ali: \u201eO, wasz Ma\u0161era\u016d!\u201d \u2013 \u201eCo nasz Ma\u0161era\u016d?\u201d. Sens odpowiedzi: prawdziwy, a nie udawany Bohater Zwi\u0105zku Radzieckiego, plus wszystkich ujmowa\u0142 jego u\u015bmiech. W odr\u00f3\u017cnieniu od innych partyjnych bonz\u00f3w, w nim nie widziano br\u0105zu. Co pan na to powie jako aktor i re\u017cyser?<\/em><\/strong><\/p>\n

To fenomen hollywoodzkiego bohatera filmowego. Ubiera\u0142 si\u0119 gustownie, mia\u0142 dobre maniery. Wiedzia\u0142: jak si\u0119 u\u015bmiechasz, pokazuj\u0105c bia\u0142e z\u0119by, b\u0119dziesz si\u0119 bardziej podoba\u0142. No i \u2013 gwiazdka. Jedna, a nie cztery, jak u Bre\u017cniewa. Co do teatru\u2026 Wie pan, Stalin te\u017c lubi\u0142 ogl\u0105da\u0107 mchatowskie \u201eDni Turbinych\u201d. A jakie rozkazy podpisywa\u0142 nast\u0119pnego ranka? Z kolei Ma\u0161era\u016d to cz\u0142owiek z innej epoki i naprawd\u0119 czaruj\u0105cy.<\/p>\n

Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, w czasach mojej \u2013 p\u00f3\u017aniejszej \u2013 s\u0142u\u017cby, Bia\u0142oru\u015b \u017co\u0142nierzom zwykle kojarzy\u0142a si\u0119 ju\u017c z Pie\u015bniarami\u201d<\/p>\n

\u00a0\u201eNie m\u00f3j\u201d, czyli Nieregulowana prawda<\/strong><\/h4>\n

Gra\u0142 pan zar\u00f3wno romantycznych m\u0142odzie\u0144c\u00f3w, jak i postacie o trudnym charakterze. Jaka rola okaza\u0142a si\u0119 dla pana punktem zwrotnym w rozumieniu teatru?<\/em><\/strong><\/p>\n

W moim \u017cyciu nie by\u0142o takiego momentu, w kt\u00f3rym nagle by mnie ol\u015bni\u0142o i wszystko bym zacz\u0105\u0142 robi\u0107 inaczej. Z czasem po prostu zakocha\u0142em si\u0119 w tym zawodzie na zab\u00f3j. A ten zaw\u00f3d to, \u017ce tak powiem, teatr. Po dziesi\u0119ciu latach pracy na scenie stopniowo u\u015bwiadamia\u0142em sobie, \u017ce samo odgrywanie jakich\u015b tam r\u00f3l to dla mnie za ma\u0142o.<\/p>\n

\"\"
Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

Pami\u0119tam, jak jeszcze na studiach powtarzano mi: \u201eHarcuje\u016d, ty musisz i\u015b\u0107 na re\u017cyseri\u0119!\u201d. A ja si\u0119 zapiera\u0142em: \u201eNigdy! Chc\u0119 by\u0107 aktorem\u201d. Przyznaj\u0119 si\u0119 bez bicia, zarzeka\u0142em si\u0119 jak diabli. Obieca\u0142em te\u017c sobie, \u017ce nigdy w \u017cyciu nie usi\u0105d\u0119 za kierownic\u0105. Obie te obietnice z\u0142ama\u0142em\u2026<\/p>\n

\u00a0\u015amiali si\u0119 z pana, \u017ce s\u0142abeusz?<\/em><\/strong><\/p>\n

G\u0142upie obietnice! Zosta\u0142em re\u017cyserem, bo chcia\u0142em chleba tw\u00f3rczo\u015bci w szerokim uj\u0119ciu. Chleba modelowania sytuacji, wyboru materia\u0142u, aktor\u00f3w, idei, muzyki\u2026 Zapragn\u0105\u0142em ca\u0142ej tej teatralnej wolno\u015bci. Tej, kt\u00f3ra pozwala w pe\u0142ni wykorzysta\u0107 palet\u0119, kt\u00f3r\u0105 da\u0142 nam B\u00f3g \u2013 emocjonaln\u0105 i intelektualn\u0105. I pokazywa\u0107 swoje innym.<\/p>\n

Pewnie trudno re\u017cyserowa\u0107 bez wykszta\u0142cenia?<\/em><\/strong><\/p>\n

Na pocz\u0105tku my\u015bla\u0142em, \u017ce do\u015bwiadczenie sceniczne mi wystarczy. Wystawi\u0142em trzy czy cztery rzeczy i zrozumia\u0142em: trzeba si\u0119 jednak dokszta\u0142ca\u0107.<\/p>\n

Dlaczego sama praktyka nie wystarcza\u0142a?<\/em><\/strong><\/p>\n

Nie ten poziom my\u015blenia i filozoficznego spojrzenia na rzeczywisto\u015b\u0107. Niewystarczaj\u0105ca wiedza o tej profesji. Nie chcia\u0142em by\u0107 tylko \u201efajnym ch\u0142opakiem\u201d, co potrafi szybko i sprawnie rysowa\u0107. Trzeba si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 mistrzostwo, p\u00f3ki wiek na to pozwala.<\/p>\n

Uczy\u0142 si\u0119 pan nie tylko w Moskwie, ale i w domu?<\/em><\/strong><\/p>\n

Na przyk\u0142ad u Raje\u016dskiego. I \u016d Pinihina, kt\u00f3ry cho\u0107 r\u00f3wie\u015bnik, by\u0142 wtedy o krok dalej.<\/p>\n

Moskwa to przede wszystkim nowy poziom profesjonalizmu. Uda\u0142o mi si\u0119 porozmawia\u0107 i podpatrze\u0107, jak pracuj\u0105 Zacharow, Chejfec, Gonczarow.<\/p>\n

Szczeg\u00f3lnie wa\u017cne by\u0142y dla mnie lekcje Leonida Chejfeca. Z pochodzenia mi\u0144szczanin, dzieci\u0144stwo sp\u0119dzi\u0142 w getcie, kocha\u0142 i szanowa\u0142 Bia\u0142oru\u015b.<\/p>\n

Utrzymywa\u0142 kontakty z ojczyzn\u0105?<\/em><\/strong><\/p>\n

Kilka razy przyje\u017cd\u017ca\u0142 do Teatru Kupa\u0142y, robi\u0142 tam spektakle. Reprezentowa\u0142 nieskalan\u0105 szko\u0142\u0119 Stanis\u0142awskiego \u2013 szko\u0142a moskiewska w najlepszym tego s\u0142owa znaczeniu. Moskwa i Leningrad w XX wieku by\u0142y teatraln\u0105 Mekk\u0105, centrum rozwoju i przyci\u0105gania kultury teatralnej Europy i \u015bwiata. Co by nie m\u00f3wi\u0107, to pami\u0119tam triumfalne tourn\u00e9e MChAT-u i Ma\u0142ego Teatru po Ameryce.<\/p>\n

Nieco p\u00f3\u017aniej zachwyci\u0142 pan Mi\u0144sk spektaklem \u201eNie m\u00f3j\u201d na podstawie ksi\u0105\u017cki Alesia Adamovi\u010da. Krytycy m\u00f3wili: to prawdopodobnie najg\u0142\u0119bsze i najbardziej poruszaj\u0105ce przedstawienie o wojnie. Efekt: Narodowa Nagroda Teatralna i s\u0142awa dla re\u017cysera. Na czym polega\u0142 fenomen tamtej pracy? I jak zdobyta s\u0142awa wp\u0142yn\u0119\u0142a na pana \u015bmia\u0142o\u015b\u0107 i g\u0142\u0119bi\u0119 artystyczn\u0105?<\/strong> <\/em><\/p>\n

Chyba po raz pierwszy zwyci\u0119zc\u0119 wybrali nie urz\u0119dnicy z ministerstwa, ale ponad setka profesjonalist\u00f3w w otwartym g\u0142osowaniu. A gdy spektakl zdoby\u0142 pi\u0119\u0107 statuetek z siedmiu nominacji, urz\u0119dnicy byli oburzeni. W ich logice przecie\u017c wszyscy musz\u0105 mie\u0107 troch\u0119 s\u0142awy: troch\u0119 Babrujsk, troch\u0119 Pi\u0144sk, troch\u0119 Mohylew\u2026 Bo \u201eoczy\u0144 charoszaja\u201d jest ta nasza b\u0142\u0119kitnooka Bia\u0142oru\u015b jako ca\u0142o\u015b\u0107! A inni te\u017c \u201echaraszo rabotajut\u201d, nie tylko wasz Teatr Kupa\u0142y! Bardzo si\u0119 ciesz\u0119, \u017ce w moim \u017cyciu mia\u0142a miejsce taka nieregulowana prawda.<\/p>\n

Cho\u0107, faktycznie, sporo si\u0119 zmieni\u0142o: mianowano mnie dyrektorem artystycznym Teatru Bia\u0142oruskiej Dramaturgii (RTBD), m\u00f3wiono do mnie z wi\u0119kszym szacunkiem\u2026 Ale wie pan, co? W \u015brodku pozosta\u0142em ten sam. Nie odkry\u0142em w sobie nic nowego. Po prostu w pewnym momencie mnie zauwa\u017cono. Dalej robi\u0142em spektakle, poprzez swoje serce, b\u00f3l, uczuciowo\u015b\u0107.<\/p>\n

\"\"
Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

Nie do ko\u0144ca si\u0119 zgodz\u0119. Zazwyczaj sukces dodaje skrzyde\u0142, wzmacnia wiar\u0119 w siebie. Ale mo\u017ce te\u017c okaza\u0107 si\u0119 pu\u0142apk\u0105, u\u015bpi\u0107 czujno\u015b\u0107 i zatrzyma\u0107 rozw\u00f3j\u2026 Jak by\u0142o w pana przypadku?<\/em><\/strong><\/p>\n

Poczu\u0142em ulg\u0119. Utwierdzi\u0142em si\u0119 w przekonaniu, pewno\u015b\u0107, \u017ce trzeba by\u0107 sob\u0105. I nikogo nie na\u015bladowa\u0107. Istnieje co\u015b takiego jak moda teatralna. Pojawia si\u0119 re\u017cyser, kt\u00f3ry jest na topie (na przyk\u0142ad Kiri\u0142\u0142 Sieriebriennikow) i nagle wszyscy zaczynaj\u0105 produkowa\u0107 spektakle na jego mod\u0142\u0119. Ten problem zawsze mnie m\u0119czy\u0142. Widzia\u0142em, \u017ce ci wszyscy na\u015bladowcy ponosz\u0105 kl\u0119sk\u0119. Masz szans\u0119 by\u0107 zrozumianym tylko wtedy, gdy m\u00f3wisz w\u0142asnym g\u0142osem, gdy m\u00f3wisz to, co sam czujesz, a nie zrzynasz od innych. To \u017cadne odkrycie, ale problem jak istnia\u0142, tak istnieje.<\/p>\n

Co do tematu mody, to przejawia si\u0119 ona tak\u017ce w wyborze wyzwania. Sztuka teatralna jest wyzwaniem. Na jakim si\u0119 zatrzyma\u0107? \u0141awica pop\u0142ynie sobie w tamt\u0105 stron\u0119, a nam to nie pasuje. I co wtedy? Pod\u0105\u017ca\u0107 za intuicj\u0105?<\/em><\/strong><\/p>\n

Nie moda jest tu wa\u017cna: tu liczy si\u0119 inna poruszona przez pana kwestia \u2013 aktualno\u015b\u0107. Nie musi to by\u0107 sztuka wsp\u00f3\u0142czesna, ale je\u015bli b\u0119dzie mia\u0142a puls tu i teraz, to si\u0119 nada. Mo\u017ce by\u0107 i Szekspir, oby tylko porusza\u0142 temat istotny dzisiaj.<\/p>\n

Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107 o niuansach. Mamy dzi\u015b tzw. teatr dokumentalny \u2013 dawniej zwany publicystycznym. Teksty do niego powstaj\u0105 metod\u0105 verbatim [\u0142ac. dos\u0142ownie] \u2013 z nieredagowanych s\u0142\u00f3w i prawdziwych \u017cyciowych monolog\u00f3w, w ich pe\u0142nej krasie i \u201eokaza\u0142o\u015bci\u201d. Ciekawe, ale szczerze powiem \u2013 nie dla mnie. Nie chc\u0119 i\u015b\u0107 w czysty dokumentalizm. Dla mnie teatr to jednak fantazja, \u017cycie ducha, a nie tylko przedstawienie fakt\u00f3w. To nie faktologia, tylko \u017cycie ludzkiej duszy. Dlatego aktualny mo\u017ce by\u0107 i Dostojewski, i Karatkievi\u010d, kt\u00f3ry zmar\u0142 ju\u017c prawie p\u00f3\u0142 wieku temu.<\/p>\n

\u00a0Chyba pod tym wzgl\u0119dem ciekawie jest obejrze\u0107 \u201eKr\u00f3la Leara\u201d w interpretacji r\u00f3\u017cnych zespo\u0142\u00f3w i szk\u00f3\u0142 teatralnych.<\/em><\/strong><\/p>\n

No w\u0142a\u015bnie, i co tu jest niewsp\u00f3\u0142czesne? Ojciec i trzy c\u00f3rki. Historia ca\u0142kowicie wsp\u00f3\u0142czesna. Rozgrywa si\u0119 tysi\u0105ce razy: zdrada, wierno\u015b\u0107, b\u00f3l, odpowiedzialno\u015b\u0107. Wieczny temat. Pytanie tylko w tym, jak to pokaza\u0107. Mo\u017cna popa\u015b\u0107 w przesad\u0119, a mo\u017cna tak, \u017ce a\u017c chwyta za gard\u0142o. Dlatego \u201eKr\u00f3l Lear\u201d to bardzo wsp\u00f3\u0142czesna historia. Praktycznie pozbawiona polityki, jest za to o rodzinie, relacjach, zderzenia charakter\u00f3w. To, co wieczne.<\/p>\n

A skoro teraz jeste\u015bmy w Warszawie, pozostaje nam bra\u0107 si\u0119 za materia\u0142, kt\u00f3ry jak najbardziej zgadza si\u0119 z tu i teraz. Jeste\u015bmy przecie\u017c w obcym kraju, a gramy dla publiczno\u015bci bia\u0142oruskiej. Nie jest ona tak liczna, wr\u00f3ci\u0142a z niewoli, uciek\u0142a przed represjami. Ludzie przychodz\u0105 nie tylko po to, \u017ceby pos\u0142ucha\u0107 sobie czego\u015b po bia\u0142orusku \u2013 oni chc\u0105 zobaczy\u0107, co ich boli. Dlatego w repertuarze s\u0105 \u201eZekameron\u201d \u201eEkstremi\u015bci\u201d fantazyjny spektakl \u201eG\u0119si-ludzie-\u0142ab\u0119dzie\u201d na podstawie Bacharevi\u010da. Wszystko to jest o Bia\u0142orusi.<\/p>\n

\"\"
Zdj\u0119cie: Belsat<\/figcaption><\/figure>\n

A jednocze\u015bnie nie jeste\u015bcie teatrem dokumentalnym? Czy\u017c nie ma tu echa tego nurtu?<\/strong><\/em><\/p>\n

Pewien pog\u0142os jest\u2026 Co do Cimafiejevej, co do Znaka \u2013 obie rzeczy s\u0105 w absolutnie publicystycznym, dokumentalnym nurcie. Na pocz\u0105tku nawet si\u0119 obawiali\u015bmy, \u017ce to troch\u0119 o tym samym, ale inaczej to posz\u0142o. \u201eEkstremist\u00f3w\u201d wyre\u017cyserowa\u0142em ja, \u201eZekameron\u201d \u2013 polski re\u017cyser Wojciech Urba\u0144ski.<\/p>\n

To nie idioci. Kanalie \u2013 tak, ale g\u0142upi nie s\u0105\u2026<\/strong><\/h4>\n

Kwestia moralnego wyboru w czasach nie tylko sowieckich, ale i \u0142ukaszenkowskich: Ch\u0119\u0107 wystawienia czego\u015b, co do ciebie przemawia, ale nie licuje to ze stanowiskiem systemu. Jak trzeba by\u0142o broni\u0107 swego, wolno\u015bci sztuki?<\/strong><\/em><\/p>\n

By\u0142em dyrektorem przez dziesi\u0119\u0107 lat. Przez pierwsze nieca\u0142e dziewi\u0119\u0107 wystawia\u0142em, co chcia\u0142em \u2013 wszystko sz\u0142o g\u0142adko. Cenzura by\u0142a, ale w takiej formie inteligentnej, mi\u0119kkiej\u2026 Sztuki bia\u0142oruskich autor\u00f3w przechodzi\u0142y bez problemu. Mo\u017ce z pomrukami niezadowolenia, ale bez zakaz\u00f3w. Wszystko zmieni\u0142o si\u0119 po wyborach. Wtedy si\u0119 zacz\u0119\u0142o: \u201eTego ju\u017c nie wolno wystawia\u0107\u2026 Tamten wypada z obiegu\u2026\u201d Zdejmowano nawet spektakle powsta\u0142e jeszcze za odwil\u017cy. Zamkn\u0119li \u201eSirio\u017c\u0119\u201d \u010carnia\u016dskaj, \u201eTrzy Giselle\u201d Kurej\u010dyka, \u201eDoktora Rausa\u201d Marcinovi\u010da. Jeden po drugim.<\/p>\n

Po moim zwolnieniu w wiadomo\u015bciach tylko: \u201eTen spektakl zostaje zamkni\u0119ty. I ten. I ten te\u017c\u2026\u201d \u2013 no i w repertuarze prawie nic nie zosta\u0142o.<\/p>\n

A wcze\u015bniejsze podej\u015bcie aparatu do pana to by\u0142 przejaw dobrej woli? Czy po prostu \u201etaki czas\u201d?<\/em><\/strong><\/p>\n

Mo\u017cliwe, \u017ce i z dobrej woli. A mo\u017ce by\u0142o pro\u015bciej: ma\u0142o kto rwa\u0142 si\u0119 do pokazywania swego zwierz\u0119cego oblicza. Chcieli wygl\u0105da\u0107 m\u0105drze.\u00a0 Przychodzili, wzywali i \u201edoradzali\u201d: \u201eTo s\u0142owo pan usunie i prosz\u0119 te\u017c prosz\u0119\u201d. \u00a0Na przyk\u0142ad, kiedy wystawia\u0142em \u201eNie m\u00f3j\u201d w Kupa\u0142owskim, poprosili, by wyci\u0105\u0107 epizod, w kt\u00f3rym partyzanci \u015bci\u0105gaj\u0105 bohaterowi zegarek i buty. To by\u0142o u Adamowi\u010da, kt\u00f3ry wszystko opisywa\u0142 drobiazgowo. Pos\u0142ucha\u0142em, bo mogliby zamkn\u0105\u0107 ca\u0142y spektakl.<\/p>\n

Drobne wymuszone fortele pozwala\u0142y zachowa\u0107 to, co najwa\u017cniejsze. Sztuk\u0119 odsy\u0142ano z ministerstwa ca\u0142\u0105 w czerwonych \u201euwagach\u201d \u2013 \u201edo poprawy\u201d. Dla pozoru korygowa\u0142em co\u015b w paru miejscach, pokazywa\u0142em i s\u0142ysza\u0142em: \u201eEee, bzdety, niech b\u0119dzie\u201d. Wtedy jeszcze czasem si\u0119 trafia\u0142 na \u201edobry wujaszek\u201d.<\/p>\n

Czy nawet urz\u0119dnicy postrzegaj\u0105 teatr jako instytucj\u0119 moraln\u0105 \u2013 powstrzymuje ich to?<\/em><\/strong><\/p>\n

W ko\u0144cu chodzili na studia. Wbijano im do g\u0142owy, \u017ce teatr to kultura, \u017ce to szacowna rzecz. Nie s\u0105dz\u0119, \u017ceby na d\u017awi\u0119k s\u0142\u00f3w \u201espektakl\u201d czy \u201einscenizacja\u201d n\u00f3\u017c w kieszeni im si\u0119 otwiera\u0142\u2026 To przecie\u017c \u201enormalni\u201d ludzie, kt\u00f3rzy po prostu oczekuj\u0105, \u017ce teatr b\u0119dzie \u201eporz\u0105dny\u201d \u2013 b\u0119dzie dzia\u0142a\u0142, ale \u201ebez wybryk\u00f3w\u201d. D\u0142ugie echo systemu sowieckiego. W latach siedemdziesi\u0105tych dzia\u0142a\u0142o wiele znakomitych teatr\u00f3w, ale nikogo za to nie zamkn\u0119li. Mo\u017ce tylko Lubima\u016da, ale to ju\u017c w prze\u0142omowym momencie. Innych si\u0119 upomina\u0142o, oni usuwali co to mocniejsze s\u0142owa z dialog\u00f3w i monolog\u00f3w \u2013 i na tym koniec. Tak si\u0119 to trzyma\u0142o, dop\u00f3ki nie przysz\u0142y inne czasy. Mnie zwyczajnie zwolnili, bez t\u0142umaczenia, po prostu: \u201eSpasiba, da swidanija\u201d.<\/p>\n

Nic dziwnego: postawa obywatelska jest na scenie widoczna jak na d\u0142oni \u2013 z\u0142api\u0105 na gor\u0105cym uczynku.<\/em><\/strong><\/p>\n

Innej postawy by si\u0119 nie doczekali, ju\u017c dawno mnie rozgry\u017ali\u2026 Cho\u0107 w ostatnim roku stawia\u0142em na maksymaln\u0105 neutralno\u015b\u0107. Wybra\u0142em na przyk\u0142ad \u201eWiatr w topolach\u201d \u2013 francusk\u0105 sztuk\u0119 o trzech starcach. \u017beby si\u0119 nie czepiali. Ale i j\u0105 czytali podejrzliwie: \u201eA to, kiedy broni\u0105 swojego tarasu \u2013 czy to nie o Bia\u0142orusi walcz\u0105cej o niepodleg\u0142o\u015b\u0107?\u201d \u2013 \u201ePan chyba zwariowa\u0142?\u201d \u2013 odpowiadam.<\/p>\n

Przyszli na premier\u0119 i faktycznie polityki si\u0119 nie dopatrzyli. Za to co innego ich zabola\u0142o: w finale tr\u00f3jka bohater\u00f3w zrzuca szaty \u2013 dw\u00f3ch mia\u0142o bia\u0142e koszule, a trzeci bordow\u0105. Wyrok: \u201eZrobi\u0142 pan bia\u0142o-czerwono-bia\u0142y fina\u0142!\u201d. Trzeba by\u0142o uszy\u0107 nowe \u0142achy. Strach ma wielkie oczy, a oni patrz\u0105 nad wyraz uwa\u017cnie.<\/p>\n

I widz\u0105 nawet to, czego nie ma?<\/em><\/strong><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie. A t\u0119 sztuk\u0119 graj\u0105 nadal. Nie ma tam nic o polityce, jest o podej\u015bciu do \u017cycia. To by\u0142a moja ostatnia inscenizacja. Wpad\u0142em na ciekawy pomys\u0142: dwie obsady \u2013 m\u0142odsza i starsza. To nie kino o Bondzie, wi\u0119c powiedzia\u0142em: \u201eNie miesza\u0107!\u201d Starsza tr\u00f3jka \u2013 realistycznie, druga \u2013 z elementami bufonady i postmodernizmu. Po moim odej\u015bciu m\u0142odych zwolniono. I teraz grany jest tylko jeden wariant\u2026 Ot, ca\u0142a historia.<\/p>\n

Czy takie w\u0119szenie, doszukiwanie si\u0119 wsz\u0119dzie \u201eukrytych zagro\u017ce\u0144\u201d to nowa optyka urz\u0119dnik\u00f3w \u201eod kultury\u201d?<\/strong> <\/em><\/p>\n

Nie r\u00f3bmy z nich g\u0142upc\u00f3w. To nie idioci. Kanalie \u2013 tak, ale g\u0142upi nie s\u0105. To sowiecki \u015bwiatopogl\u0105d w nowym wydaniu.\u00a0 Jeste\u015bmy \u015bwiadkami zderzenia si\u0119 dw\u00f3ch cywilizacji \u2013 europejskiej i azjatyckiej. Linia podzia\u0142u biegnie przez Bia\u0142oru\u015b i Ukrain\u0119. Albo cywilizacja, albo antycywilizacja. I je\u015bli s\u0142u\u017cysz tej drugiej, robisz wszystko, by by\u0142o w\u0142a\u015bnie tak \u2013 \u201ezgodnie z lini\u0105 partii\u201d. Po wschodniemu.<\/p>\n

Wydaje mi si\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 w takich warunkach s\u0142u\u017cy nie z przekonania, a dla pieni\u0119dzy. Ludzie s\u0105 cz\u0119sto ma\u0142oduszni: b\u0119d\u0105 pos\u0142usznie krz\u0105ta\u0107 si\u0119 tam, gdzie zarobi\u0105. A kiedy scenografia si\u0119 zmieni, powiedz\u0105 to, co m\u00f3wiono w dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych: \u201eBy\u0142em w partii, \u017ceby przyspieszy\u0107 upadek tego potwora\u201d. Ju\u017c to s\u0142ysza\u0142em i zak\u0142adam, \u017ce jeszcze us\u0142ysz\u0119.<\/p>\n

Nie chcieli\u015bmy przestraszy\u0107 w\u0142adz, ale nie mogli\u015bmy si\u0119 te\u017c ukrywa\u0107. Wi\u0119c nasze flagi i j\u0119zyk rozp\u0142yn\u0119\u0142y si\u0119 po ulicach<\/strong><\/h4>\n

Ca\u0142e \u017cycie by\u0142 pan zwi\u0105zany ze scenami bia\u0142oruskoj\u0119zycznymi: Kupa\u0142owskim, RTBD. Jak wygl\u0105da\u0142a rywalizacja z teatrami rosyjskimi? Jak wygl\u0105da konkurencja z teatrami rosyjskimi? Czy publiczno\u015b\u0107 w Bia\u0142orusi dzieli\u0142a si\u0119 ze wzgl\u0119du na j\u0119zyk?<\/em><\/strong><\/p>\n

Ciekawe pytanie. Nikt mi go wcze\u015bniej nie zada\u0142. I tak, istnieje co\u015b takiego.<\/p>\n

Mi\u0144sk to fenomen: sale zawsze s\u0105 pe\u0142ne i wygl\u0105da na to, \u017ce publiczno\u015b\u0107 lgnie do j\u0119zyka bia\u0142oruskiego. Za to spr\u00f3buj wystawi\u0107 co\u015b po bia\u0142orusku w innym mie\u015bcie, wzbraniaj\u0105 si\u0119 jak przed ogniem: \u201eNie, nie, nie!\u201d.<\/p>\n

W stolicy s\u0105 tradycja, atmosfera i odpowiednia widownia. Jest te\u017c wystarczaj\u0105co du\u017co os\u00f3b, dla kt\u00f3rych j\u0119zyk nie gra roli \u2013 liczy si\u0119 dobra sztuka. Je\u015bli nie znajd\u0105 jej na scenie bia\u0142oruskiej, a jest na rosyjskiej tak, to tam p\u00f3jd\u0105.<\/p>\n

A poza g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem, powt\u00f3rz\u0119 si\u0119, jest odwrotnie: \u201eJak co\u015b jest po bia\u0142orusku, to na trzeci spektakl nikt ju\u017c nie przyjdzie\u201d. Taka prawda.<\/p>\n

\"\"
Zdj\u0119cie: Belsat<\/figcaption><\/figure>\n

Niech pan to wyja\u015bni. Z jednej strony regiony, gdzie jeszcze do niedawna kr\u00f3lowa\u0142, je\u015bli nie bia\u0142oruski, to lokalna gwara. Logika podpowiada, \u017ce to tam ludzie powinni garn\u0105\u0107 si\u0119 do tego, co swojskie. A jest wprost przeciwnie. Z drugiej strony Mi\u0144sk, do kt\u00f3rego masowo zje\u017cd\u017cali Rosjanie \u2013 do pracy w fabrykach traktor\u00f3w, samochod\u00f3w, w zak\u0142adach Integral\u2026 A mimo to nie wykorzenili u miejscowych przywi\u0105zania do j\u0119zyka ojczystego. Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce powinno by\u0107 inaczej. Jak to jest?<\/em><\/strong><\/p>\n

Wpad\u0142a mi niedawno w r\u0119ce mapa Bia\u0142orusi z pierwszej po\u0142owy XX wieku. Wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce wszystko to ju\u017c wiem, ale kiedy zobaczy\u0142em to zebrane na jednym arkuszu \u2013 w\u0142osy stan\u0119\u0142y mi d\u0119ba. Bia\u0142oru\u015b z 1919 r. to w\u0105ski pas ziemi z Mi\u0144skiem, S\u0142uckiem, mo\u017ce z Bobrujskiem, z kilkoma miejscowo\u015bciami jak Staryja Darohi. Na p\u00f3\u0142nocy Pleszczenice i na tym koniec \u2013 wsz\u0119dzie wrogie granice. Ot, i ca\u0142a pierwsza sowiecka Bia\u0142oru\u015b.<\/p>\n

Zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 \u2013 spolonizowana: Grodno, Brze\u015b\u0107, Iwacewicze. Wschodni\u0105 do\u0142\u0105czono p\u00f3\u017aniej: obwody witebski i mohylewski sta\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 Bia\u0142orusi dopiero w 1924 r. Wcze\u015bniej by\u0142a tu Rosja. M\u00f3j ojciec, rodem z Mohylewa, zgodnie z t\u0105 map\u0105 urodzi\u0142 si\u0119 jeszcze w niej. Jeszcze gorzej z Homelszczyzn\u0105: przy\u0142\u0105czono j\u0105 dopiero w 1926 r.<\/p>\n

Wynika z tego, \u017ce Bia\u0142oru\u015b na pocz\u0105tku XX wieku to tylko w\u0105ski pas ziemi, gdzie m\u00f3wiono po bia\u0142orusku. A dalej \u2013 zrusyfikowane albo spolonizowane miasta. Zreszt\u0105, dzi\u015b r\u00f3wnie\u017c w wi\u0119kszo\u015bci rosyjskoj\u0119zyczne.<\/p>\n

Gdy by\u0142em w Grodnie w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, s\u0142ysza\u0142em polski \u2013 bia\u0142oruskiego ani razu. W Brze\u015bciu podobnie: garnizon, koszary, rosyjskie osiedla. Homel \u2013 ca\u0142kowicie ukrai\u0144sko-rosyjski. Wiem, co m\u00f3wi\u0119, bo wystawia\u0142em tam sztuki po bia\u0142orusku. Przyszli, zobaczyli \u2013 tyle. Mordy krzywe, gadaj\u0105 z akcentem, ale to nie bia\u0142oruski akcent, tylko rosyjski.<\/p>\n

Ojciec m\u00f3wi\u0142: \u201e\u041c\u044b \u0431\u0435\u043b\u0430\u0440\u0443\u0441\u044b\u0301\u201d (My, Bia\u0142orusini), akcentuj\u0105c ostatni sylab\u0119.<\/p>\n

Jak \u0442\u0440\u0430\u043a\u0442\u0430\u0440\u044b\u0301 (traktory)\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

To boli. Mo\u017ce nie jest to odpowied\u017a na pana pytanie, ale jest to prawda. Najbardziej bia\u0142oruskim miastem jest Mi\u0144sk. Takie jest moje zdanie.<\/p>\n

Przez lata by\u0142 pan cz\u0119\u015bci\u0105 Teatru Kupa\u0142owskiego, gdzie kr\u00f3lowa\u0142 j\u0119zyk ojczysty. Opisa\u0142 pan, jak by\u0142o poza tym \u015bwiatem. Nagle przychodzi rok 2020. Przez dekady Zwi\u0105zku Radzieckiego i re\u017cimu \u0141ukaszenki bia\u0142oruski mo\u017cna by\u0142o us\u0142ysze\u0107 co najwy\u017cej w kawiarni, a w sklepie za kogo\u015b, kto pos\u0142uguje si\u0119 bia\u0142oruskim patrzono spode \u0142ba…\u00a0 I nagle j\u0119zyk staje si\u0119 kluczem, kodem, has\u0142em i sztandarem dla ca\u0142ego miasta. Na czym polega\u0142 ten prze\u0142om? Dlaczego j\u0119zyk, kt\u00f3ry by\u0142 powodem do wstydu, nagle sta\u0142 si\u0119 znakiem rozpoznawczym \u201eswoich\u201d?<\/em><\/strong><\/p>\n

Nie jestem politykiem. Odpowiem, jak czuj\u0119. Na pocz\u0105tku protestu nie by\u0142o bia\u0142o-czerwono-bia\u0142ych flag. Um\u00f3wili\u015bmy si\u0119: protestujemy przeciwko przemocy.<\/p>\n

Zgadza si\u0119, zacz\u0119\u0142o si\u0119 od bia\u0142ych wst\u0105\u017cek.<\/em><\/strong><\/p>\n

Taka by\u0142a pro\u015bba. Jednak wszystko, co do tej pory by\u0142o ukryte, wyrwa\u0142o si\u0119 na zewn\u0105trz, bo pojawi\u0142a si\u0119 potrzeba sprzeciwu. Ludzie nie chcieli przestraszy\u0107 w\u0142adz, ale nie mogli si\u0119 te\u017c ukrywa\u0107. Wi\u0119c nasze flagi rozp\u0142yn\u0119\u0142y si\u0119 po Mi\u0144sku. Z j\u0119zykiem sta\u0142o si\u0119 tak samo. To wszystko naturalne, jak oddychanie.<\/p>\n

Atmosfera zbydl\u0119cenia \u2013 to wtedy, gdy m\u00f3wi\u0105, \u017ce nikomu nie jeste\u015b potrzebny, a ty odpowiadasz milczeniem.<\/strong><\/h4>\n

W porz\u0105dku. To pom\u00f3wmy o duchu Teatru Kupa\u0142owskiego za granic\u0105. Czy potrzebna jest do tego wi\u0119\u017a z jakim\u015b mitycznym Mi\u0144skiem?<\/em><\/strong><\/p>\n

Potrzebne jest poczucie ojczyzny. Bez niego ani rusz. Emigrantem mo\u017cna by\u0107 przez ca\u0142e \u017cycie, ale je\u015bli si\u0119 zasymilujesz, to zapomnisz, kim jeste\u015b. Przestaniesz by\u0107 Bia\u0142orusinem. Je\u015bli jednak pozostaniesz przedstawicielem bia\u0142oruskiej nacji, to zostaje i Mi\u0144sk, i Bia\u0142oru\u015b.\u00a0 Nie wolno nam si\u0119 odcina\u0107 od tego, co tam si\u0119 dzieje. I pewien jestem, \u017ce jak sytuacja w domu si\u0119 ureguluje, to wiele os\u00f3b wr\u00f3ci.<\/p>\n

Powiedzia\u0142 pan kiedy\u015b, \u017ce na wygnaniu teatr staje si\u0119 g\u0142osem narodu. Mo\u017ce stanowi nie tylko pami\u0119\u0107, ale i przysz\u0142o\u015b\u0107 bia\u0142oruskiej sceny?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u017byjemy. Jest ci\u0119\u017cko \u2013 i finansowo, i moralnie. Ale \u017cyjemy. I nie wracamy do starego repertuaru. Nie rozpami\u0119tujemy, nie wa\u0142kujemy w niesko\u0144czono\u015b\u0107 \u201eTutejszych\u201d ani \u201ePaulinki\u201d. \u00a0Dobre to rzeczy, ale trzeba i\u015b\u0107 dalej. Poszukujemy nowego brzmienia w literaturze wsp\u00f3\u0142czesnej. Skoro nazwali\u015bmy si\u0119 Wolnymi Kupa\u0142owcami, idzie za tym odpowiedzialno\u015b\u0107, a nie tylko tytu\u0142. Nie jeste\u015bmy teatrem w zwyk\u0142ym sensie \u2013 jeste\u015bmy grup\u0105. Po prostu grup\u0105 Wolnych Kupa\u0142owc\u00f3w. To \u015bwiadomy wyb\u00f3r.<\/p>\n

Ojczyzna to nie puste s\u0142owo. Mo\u017ce brzmi to g\u00f3rnolotnie, ale z wiekiem cz\u0142owiek zaczyna m\u00f3wi\u0107 to, co naprawd\u0119 my\u015bli.<\/p>\n

\"\"
Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

A je\u015bli chodzi o nowe inscenizacje \u2013 na przyk\u0142ad \u201ePlac Zwyci\u0119stwa\u201d na podstawie Bacharevi\u010da \u2013 jak si\u0119 pracowa\u0142o na obczy\u017anie?<\/em><\/strong><\/p>\n

Tylko techniczne kwestie. Nikt nie patrzy ci na r\u0119ce, nie trzeba nikomu dawa\u0107 spektaklu do zatwierdzenia. Pozostaje samokontrola.<\/p>\n

I wie pan co? Mo\u017ce to nawet dobrze, \u017ce ma si\u0119 w sobie takiego cenzora. Bo jak patrz\u0119 na niekt\u00f3re rosyjskie gwiazdy, kt\u00f3re tutaj, w sercu Europy, przez p\u00f3\u0142torej godziny rzucaj\u0105 ze sceny mi\u0119sem\u2026 C\u00f3\u017c, to, \u017ce wszystko wolno, nie znaczy, \u017ce wszystko wypada. Przecie\u017c jest scena, jest na niej aktorka, jest publiczno\u015b\u0107. Mo\u017ce i jestem staromodny, ale uwa\u017cam, \u017ce istniej\u0105 granice dobrego smaku.<\/p>\n

Ale chamstwo i gburowato\u015b\u0107 staj\u0105 si\u0119 norm\u0105: \u201ezwyci\u0119zcy-2020\u201d roku sprowadzili kraj do poziomu upad\u0142ego ko\u0142chozu. Bia\u0142oru\u015b bydl\u0119cieje. Kultura, nawet ta podstawowa, cofa si\u0119?<\/em><\/strong><\/p>\n

Nie pojmuj\u0119, jak inteligentna osoba, kt\u00f3ra potrafi normalnie rozmawia\u0107, nagle zaczyna sypa\u0107 przekle\u0144stwami. To psuje ca\u0142y odbi\u00f3r. Re\u017cim da\u0142 przyzwolenie na prostactwo, stworzy\u0142 atmosfer\u0119, w kt\u00f3rej chamstwo czuje si\u0119 jak u siebie w domu.<\/p>\n

Pami\u0119tam spotkanie \u0141ukaszenki z filmowcami, kiedy rzuci\u0142: \u201eNie ma was. Bez was sobie poradzimy\u201d. A oni siedzieli ze spuszczonymi g\u0142owami. Na tym w\u0142a\u015bnie polega atmosfera zbydl\u0119cenia \u2013 m\u00f3wi\u0105 ci, \u017ce nikomu nie jeste\u015b potrzebny, a ty odpowiadasz milczeniem. To\u00a0tak, jakby zutylizowa\u0107 ca\u0142e twoje \u017cycie. \u201eNie ma was\u201d \u2013 to jest sedno sprawy.<\/p>\n

Zatem jeszcze jedno pytanie. Skoro nas nie ma, to czy jest sens wystawia\u0107 to, co kiedy\u015b by\u0142o zakazane? Czy s\u0105 dramatopisarze, utwory, kt\u00f3re czeka\u0142y na sw\u00f3j czas?<\/em><\/strong><\/p>\n

S\u0105, ale nie znam wielu. U Makajonka, opr\u00f3cz jego ko\u0142chozowych sztuk, zosta\u0142o co\u015b, co nigdy nie ujrza\u0142o sceny. Usieva\u0142ad Kra\u016d\u010danka ma wiele nieopublikowanych tekst\u00f3w. Alaksiej Dudara\u016d te\u017c mia\u0142 utwory, kt\u00f3re pisa\u0142 z my\u015bl\u0105 o lepszych czasach.<\/p>\n

A teraz jest nowa fala dramaturg\u00f3w. Niewielu ich zna, ale istniej\u0105. Widuj\u0119 ich teksty w internecie \u2013 talent jest, cho\u0107 to ju\u017c inna dramaturgia, inne pokolenie. To przysz\u0142o\u015b\u0107. Dlatego jestem spokojny \u2013 bia\u0142oruski teatr ma przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n

Gdyby zn\u00f3w pan m\u00f3g\u0142 pracowa\u0107 Bia\u0142orusi, co i gdzie by pan wystawi\u0142?<\/em><\/strong><\/p>\n

C\u00f3\u017c, albo w Kupa\u0142owskim, albo w RTBD. Zobaczymy, co przyniesie los. Jedno jest pewne: w teatrze bia\u0142oruskoj\u0119zycznym. I wystawi\u0142bym co\u015b z naszego aktualnego repertuaru: \u201eG\u0119si-ludzie-\u0142ab\u0119dzie\u201d, a mo\u017ce \u201ePlac Zwyci\u0119stwa\u201d\u2026 My\u015bl\u0119, \u017ce nie ma co wraca\u0107 do tego, co ju\u017c by\u0142o.<\/p>\n

Ju\u017c w innych czasach \u017cyjemy. Dowiedzia\u0142em si\u0119 niedawno: ja, my, wszyscy aktorzy Teatru Kupa\u0142owskiego \u2013 jeste\u015bmy \u015bcigani przez Rosj\u0119 listem go\u0144czym. To dopiero metafora naszych czas\u00f3w: arty\u015bci na li\u015bcie \u015bciganych! To druga stronie lustra, sen rozumu. Czym\u017ce zawini\u0142 aktor albo re\u017cyser, \u017ce trzeba go z psami tropi\u0107 po ca\u0142ym \u015bwiecie? Bo si\u0119 odezwa\u0142? Antyba\u015b\u0144. Surrealizm. Nigdy bym nie pomy\u015bla\u0142, \u017ce do\u017cyj\u0119 takich czas\u00f3w\u2026 Cz\u0142owiek naprawd\u0119 nie zna dnia ani godziny i zawsze mo\u017ce spa\u015b\u0107 na niego nieszcz\u0119\u015bcie lub wyrok.<\/p>\n

Szczuj\u0105 za to, \u017ce jest bez winy?<\/em><\/strong><\/p>\n

Jak nie jest mierny, bierny i wierny, to znaczy, \u017ce jest winny. Na tym ko\u0144cz\u0105 si\u0119 ich rozwa\u017cania.<\/p>\n

Co jest dla pana \u015bwiate\u0142kiem w tunelu?<\/em><\/strong><\/p>\n

Ogrom ludzi z przymiotami, kt\u00f3rych ja sam zdaj\u0119 si\u0119 nie mie\u0107. Godnych, wierz\u0105cych, uczciwych. Kochaj\u0105cych ojczyzn\u0119 i nieustraszonych. Nigdy czego\u015b takiego nie widzia\u0142em. Mo\u017ce w ksi\u0105\u017ckach Byka\u016da. A dzi\u015b to widz\u0119.<\/p>\n

Dlatego wierz\u0119 w przysz\u0142o\u015b\u0107 swojej ojczyzny. Bo nie brakuje ludzi \u015bwiat\u0142ych. Oni nie dadz\u0105 Bia\u0142orusi zgin\u0105\u0107. Je\u015bli B\u00f3g istnieje, te\u017c na to nie pozwoli.<\/p>\n

Taki fina\u0142 ode mnie z pozytywnym akcentem.<\/p>\n

\"\"
Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Projekt zosta\u0142 dofinansowany przez Fundacj\u0119 Solidarno\u015bci Mi\u0119dzynarodowej w ramach polskiej wsp\u00f3\u0142pracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. Publikacja wyra\u017ca wy\u0142\u0105cznie pogl\u0105dy autora i nie mo\u017ce by\u0107 uto\u017csamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o\u00a0laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem<\/p>\n","protected":false},"author":117,"featured_media":21248,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-20849","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20849","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/117"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20849"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20849\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21251,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20849\/revisions\/21251"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20849"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20849"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20849"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}