{"id":20793,"date":"2025-11-07T11:43:11","date_gmt":"2025-11-07T11:43:11","guid":{"rendered":"https:\/\/penbelarus.org\/?p=20793"},"modified":"2025-11-28T12:59:18","modified_gmt":"2025-11-28T12:59:18","slug":"maksim-zhbankou-zhyczczyo-yak-zhyczczyo-traumatychna-pryukrasnae","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/2025\/11\/07\/maksim-zhbankou-zhyczczyo-yak-zhyczczyo-traumatychna-pryukrasnae.html","title":{"rendered":"Maksim \u017dbanko\u016d: \u017bycie jak \u017cycie, traumatycznie pi\u0119kne"},"content":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d<\/a>, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press Clubem Belarus (Press Club Belarus) oraz Fundacj\u0105 \u201eWolna Prasa dla Europy Wschodniej\u201d (Free Press for Eastern Europe).<\/em><\/p>\n

15 listopada 2025 roku (sobota) o godz. 17:00\u00a0w Europejskim Centrum Solidarno\u015bci (Gda\u0144sk, plac Solidarno\u015bci 1) odb\u0119dzie si\u0119 publiczna dyskusja<\/a> z udzia\u0142em laureat\u00f3w i laureatek oraz prezentacja zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d.<\/em><\/p>\n

Bia\u0142oru\u015b w dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych: od jarmarku z radzieckimi odpadkami po estetyczn\u0105 rewolucj\u0119<\/strong><\/h4>\n

Gdy wspominamy bia\u0142oruskie lata dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105te, pojawia si\u0119 pokusa, \u017ceby zobaczy\u0107 w nich albo narodowe odrodzenie z prawdziwego zdarzenia, albo chaotyczny jarmark powsta\u0142y na gruzach imperium, gdzie piwniczny postmodernizm i facebookowy folklor stan\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnymi symbolami epoki. A czym by\u0142y one dla pana?<\/em><\/strong><\/p>\n

Bardziej osobist\u0105 przemian\u0105 ni\u017c globalnym prze\u0142omem. Wszystko, co dzia\u0142o si\u0119 z krajem, rozbrzmiewa\u0142o najpierw we mnie.<\/p>\n

Jestem cz\u0142owiekiem p\u00f3\u017anego pokolenia radzieckiego, urodzonym w 1958 r. Byli\u015bmy przygotowani na upadek imperium: widzieli\u015bmy jego rozk\u0142ad i \u017cyli\u015bmy w stanie totalitarnego zniewolenia, w kt\u00f3rym jedyn\u0105 zbawienn\u0105 przestrzeni\u0105 pozostawa\u0142a kultura. Zachodni rock\u2019n\u2019roll, kino klubowe, samizdat, literatura w przek\u0142adach \u2013 one kszta\u0142towa\u0142y nasz\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. To by\u0142 m\u00f3j prywatny dysydencki projekt, w kt\u00f3rym wszystko odbywa\u0142o si\u0119 w samotno\u015bci, poza granicami g\u0142o\u015bnych wsp\u00f3lnot.<\/p>\n

Ale przecie\u017c w tamtym czasie <\/em>w<\/em> Bia\u0142orusi <\/em>by\u0142a<\/em> ju\u017c muzyka alternatywna,<\/em> by\u0142y<\/em> kr\u0119gi intelektualne<\/em> i <\/em>uliczne manifestacje. Jak pan je odbiera\u0142?<\/em><\/strong><\/p>\n

Widzia\u0142em marsze pod bia\u0142o-czerwono-bia\u0142ymi flagami, obserwowa\u0142em gro\u017ane opancerzone transportery na skrzy\u017cowaniach. Odbiera\u0142em to raczej jak spektakl, a nie jak osobist\u0105 walk\u0119. \u017by\u0142em we w\u0142asnej, autonomicznej dysydencji \u2013 intuicyjnej i emocjonalnej. Dopiero dzi\u0119ki przyjacio\u0142om wywodz\u0105cym si\u0119 z bia\u0142oruskoj\u0119zycznej inteligencji poczu\u0142em: s\u0142uchaj, przecie\u017c to jest i o tobie!<\/p>\n

Kto w tamtym \u015brodowisku okaza\u0142 si\u0119 dla pana szczeg\u00f3lnie wa\u017cny?<\/em><\/strong><\/p>\n

Na pewno Valancin Akudovi\u010d, Ihar Babko\u016d, Ale\u015b Ancipienka\u2026 P\u00f3\u017aniej tak\u017ce koledzy z Radia Swobody i niezale\u017cnej prasy. Ku w\u0142asnemu zaskoczeniu pewnego dnia u\u015bwiadomi\u0142em sobie, \u017ce moi najbli\u017csi przyjaciele to wy\u0142\u0105cznie osoby bia\u0142oruskoj\u0119zyczne.\u00a0 I ka\u017cdego z nich op\u0119ta\u0142a idea stworzenia nowego narodowego projektu.<\/p>\n

Poci\u0105ga\u0142o mnie to przede wszystkim jako projekt artystyczny, jako estetyczna rewolucja. \u201eNarodny albom\u201d, kt\u00f3ry pozna\u0142em wtedy po raz pierwszy, urzek\u0142 mnie nie jako\u015bci\u0105 d\u017awi\u0119ku, lecz pi\u0119kn\u0105 szczero\u015bci\u0105, poruszaj\u0105c\u0105 estetyk\u0105.<\/p>\n

\"\u041c\u0430\u043a\u0441\u0456\u043c
Maksim \u017dbanko\u016d. Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

Czyli pa\u0144ska bia\u0142orusko\u015b\u0107 przysz\u0142a drog\u0105 estetyki, a nie polityki czy filozofii?<\/em><\/strong><\/p>\n

Tak. Nie doszed\u0142em do niej przez Abdzira\u0142ovi\u010da ani przez polityczne has\u0142a. Otworzy\u0142a si\u0119 dla mnie poprzez styl my\u015blenia, artystyczn\u0105 wsp\u00f3\u0142brzmienie i osobiste relacje. Tam, gdzie nie by\u0142o ani oficjalnej wolno\u015bci, ani silnej idei pa\u0144stwowej, rodzi\u0142a si\u0119 w\u0142asna przestrze\u0144 otwarto\u015bci \u2013 strefa wolno\u015bci, kt\u00f3ra nie istnia\u0142a nigdzie indziej. I to w\u0142a\u015bnie by\u0142 pocz\u0105tek mojej osobistej bia\u0142orutenizacji.<\/p>\n

Nowe niebo: poza flagami, w przestrzeni duszy<\/strong><\/h4>\n

\u017beby lepiej zrozumie\u0107 t\u0119 osobist\u0105 przemian\u0119, om\u00f3wmy pokr\u00f3tce: czym zajmowa\u0142 si\u0119 pan przed latami dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tymi?<\/em><\/strong><\/p>\n

By\u0142em jednym z wielu radzieckich wyk\u0142adowc\u00f3w filozofii. Uko\u0144czy\u0142em filozofi\u0119 na Bia\u0142oruskim Uniwersytecie Pa\u0144stwowym, zrobi\u0142em doktorat, obroni\u0142em dysertacj\u0119. W tamtych czasach uniwersytet by\u0142 fabryk\u0105 ideologicznych programist\u00f3w, ku\u017ani\u0105 biurokratycznego my\u015blenia. Ja jednak wybra\u0142em inn\u0105, popularn\u0105 w\u00f3wczas \u015bcie\u017ck\u0119 \u2013 ucieczk\u0119 w metodologi\u0119 poznania naukowego. Zaj\u0105\u0142em si\u0119 nowo\u017cytno\u015bci\u0105, transformacj\u0105 masowej \u015bwiadomo\u015bci w XVI i XVII stuleciach. To sta\u0142o si\u0119 moj\u0105 intelektualn\u0105 enklaw\u0105, przestrzeni\u0105 autonomicznego my\u015blenia, gdzie nie trzeba by\u0142o na co dzie\u0144 powo\u0142ywa\u0107 si\u0119 na uchwa\u0142y ostatniego zjazdu partii.<\/p>\n

Wi\u0119c faktycznie \u017cy\u0142 pan wewn\u0105trz systemu radzieckiego, ale szuka\u0142 form partyzanckiej autonomii?<\/em><\/strong><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie tak. I kiedy w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, dzi\u0119ki pracy w Fundacji Sorosa, Kolegium Bia\u0142oruskim i Swobodzie, zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z bia\u0142oruskim \u015brodowiskiem intelektualnym, m\u00f3j wewn\u0119trzny sprzeciw spotka\u0142 si\u0119 z ich sposobami na autonomiczne \u017cycie. Owszem, by\u0142a to kultura mniejszo\u015bci, kultura nisz. Jednak jawi\u0142a mi si\u0119 jako niewiarygodnie pi\u0119kna i poci\u0105gaj\u0105ca. Nawet nie w\u0142adaj\u0105c perfekcyjnie j\u0119zykiem bia\u0142oruskim, czu\u0142em, \u017ce jestem sw\u00f3j. Tutejszy. Poniewa\u017c by\u0142o to nowe niebo, kt\u00f3re otworzy\u0142o si\u0119 nie za spraw\u0105 barw pa\u0144stwowych flag, lecz za spraw\u0105 innego wymiaru egzystencjalnej wolno\u015bci.<\/p>\n

M\u00f3wi\u0142 pan, \u017ce wydzia\u0142 filozoficzny by\u0142 ku\u017ani\u0105 ideologicznych kadr. Czy zetkn\u0105\u0142 si\u0119 pan kiedy\u015b osobi\u015bcie z tymi \u201eprawdziwymi ideologami\u201d? Z lud\u017ami, kt\u00f3rzy ustalali regu\u0142y gry i kontrolowali \u017cycie studenckie?<\/em><\/strong><\/p>\n

Moja matka pracowa\u0142a w Instytucie Filozofii, ona ich zna\u0142a. Ja widzia\u0142em tylko to, czym nasz wydzia\u0142 \u017cy\u0142 na co dzie\u0144. I mieli\u015bmy absolutn\u0105 pewno\u015b\u0107, \u017ce gdzie\u015b obok zawsze jest cz\u0142owiek ze s\u0142u\u017cb. M\u00f3g\u0142 by\u0107 asystentem dziekana lub jakim\u015b pozornie nieistotnym pracownikiem, ale wszyscy doskonale wiedzieli: on patrzy.<\/p>\n

Na wydziale filozoficznym studiowali z nami obcokrajowcy: Kuba\u0144czycy, Polacy, Niemcy z NRD. Na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych, kiedy w Polsce dzia\u0142a\u0142a ju\u017c Solidarno\u015b\u0107, zrodzi\u0142a si\u0119 u nas spontaniczna, skromna inicjatywa studencka. Napisali\u015bmy petycj\u0119 do dziekanatu, zebrali\u015bmy podpisy, domagali\u015bmy si\u0119 drobnych zmian w organizacji studi\u00f3w. Ten list zosta\u0142 jednak odczytany jako akt ideologicznej dywersji. Od razu pad\u0142o: \u201eTo Polacy, wp\u0142yw si\u0142 zewn\u0119trznych, agentura!\u201d. Zacz\u0119\u0142a si\u0119 regularna ob\u0142awa na inicjator\u00f3w. Kilka os\u00f3b wyrzucono z uczelni, jednego w trybie natychmiastowym wcielono do wojska. Chcia\u0142 wr\u00f3ci\u0107 na studia, ale dosta\u0142 odmow\u0119. I ch\u0142opak pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo. Skoczy\u0142 z sz\u00f3stego pi\u0119tra g\u0142\u00f3wnego gmachu uniwersytetu prosto na plac Lenina.<\/p>\n

\"\u041c\u0430\u043a\u0441\u0456\u043c
Maksim \u017dbanko\u016d. Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

Co dusi\u0142o t\u0119 studenck\u0105 atmosfer\u0119, kt\u00f3ra z natury powinna przecie\u017c kipie\u0107 \u017cyciem?<\/em><\/strong><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie ta nieustanna obecno\u015b\u0107 czego\u015b mrocznego, wrogiego, niebezpiecznego. Presja oficjalnego \u017cycia, kt\u00f3re wymusza\u0142o nieustann\u0105, demonstratywn\u0105 lojalno\u015b\u0107.<\/p>\n

Za to w nowym \u015brodowisku intelektualnym, do kt\u00f3rego trafi\u0142em po odej\u015bciu z uniwersytetu w 1994 r., nie by\u0142o tej wrogo\u015bci i nieufno\u015bci. Oczywi\u015bcie, by\u0142o to zbiorowisko najr\u00f3\u017cniejszych postaci: z w\u0142asnymi ambicjami i zabobonami, awanturnik\u00f3w i bajarzy, my\u015blicieli i mataczy, m\u0119drc\u00f3w i cwaniak\u00f3w. Jednak wszystko to tworzy\u0142o obraz normalnej, \u017cywej wsp\u00f3lnoty. W por\u00f3wnaniu z obrazem og\u00f3lnego upadku oficjalszczyzny i beznadziejn\u0105 egzystencj\u0105 w niewoli martwego imperium, bia\u0142oruska spo\u0142eczno\u015b\u0107 by\u0142a prawdziw\u0105 przystani\u0105 \u2013 przytuln\u0105 i komfortow\u0105. I cho\u0107 wiedzia\u0142em, \u017ce ma ona niewielki wp\u0142yw na og\u00f3ln\u0105 sytuacj\u0119, dla mnie osobi\u015bcie by\u0142 to krok naprz\u00f3d, zupe\u0142nie nowy wymiar osobistego rozwoju.<\/p>\n

Kolegium jako fabryka nowych sens\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

Ale by\u0142y te\u017c w pa\u0144skim kr\u0119gu osoby blisko zwi\u0105zane z praktyczn\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 opozycyjn\u0105. Ancipienka, kt\u00f3ry razem z panem pracowa\u0142 w Fundacji Sorosa. Albo Ale\u015b Su\u0161a, kt\u00f3ry wspiera\u0142 \u201eNarodny albom\u201d i inne projekty. Rozmawiali\u015bcie o tym? Czu\u0142 pan ci\u0119\u017car tych kontakt\u00f3w?<\/em><\/strong><\/p>\n

Su\u0161a to nie tylko \u201eNarodny albom\u201d (album ludowy), to te\u017c \u201e\u015awi\u0119ty wiecz\u00f3r\u201d i \u201eUrodzi\u0142em si\u0119 tu\u201d. Wszystko jest tu wa\u017cne, ale dla mnie osobi\u015bcie polityka pozostawa\u0142a czym\u015b nieciekawym. Nie widzia\u0142em tam miejsca dla siebie. Pogr\u0105\u017ca\u0142em si\u0119 wi\u0119c w kolekcjonowaniu osobliwych stan\u00f3w \u015bwiadomo\u015bci. Moj\u0105 polityk\u0105 pozostawa\u0142o elektryzuj\u0105ce szale\u0144stwo.<\/p>\n

A Kolegium Bia\u0142oruskie? To absolutnie unikalne zjawisko w naszej historii. Jaka by\u0142a jego rola? I czy mo\u017cna je uzna\u0107 za instytucj\u0119 apolityczn\u0105?<\/em><\/strong><\/p>\n

Narodzi\u0142o si\u0119 po likwidacji Fundacji Sorosa. A \u015brodowisko skupione wok\u00f3\u0142 Ancipienki, Akudovi\u010da, Babko\u016da i innych znalaz\u0142o dla siebie nowy format. Misj\u0105 Kolegium nie by\u0142 otwarty op\u00f3r polityczny \u2013 na to by\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano. Jego misja opiera\u0142a si\u0119 na tworzeniu nowych struktur my\u015blenia. Ten projekt edukacyjny wykuwa\u0142 nowe znaczenia, nowe poj\u0119cia, nowe koncepcje intelektualne. Niewielka organizacja funkcjonowa\u0142a niemal jak narodowa akademia nauk, poniewa\u017c za ka\u017cdym z jej kierunk\u00f3w sta\u0142y pot\u0119\u017cna tradycja intelektualna oraz silna, zwarta wsp\u00f3lnota.<\/p>\n

Co\u015b na kszta\u0142t \u201ewynajdywania bia\u0142orusko\u015bci\u201d?<\/em><\/strong><\/p>\n

Tak. Komunistyczna ideologia umar\u0142a, pozostawiaj\u0105c po sobie totaln\u0105 pustk\u0119. A my w t\u0119 pustk\u0119 wkroczyli\u015bmy, na nowo tworz\u0105c bia\u0142orusk\u0105 my\u015bl, bia\u0142orusk\u0105 filozofi\u0119. Udowadniali\u015bmy, \u017ce po bia\u0142orusku mo\u017cna my\u015ble\u0107 i krytycznie, i z polotem. \u017be mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 francuskich postmodernist\u00f3w, a oni nie tylko nic na tym nie strac\u0105, ale wr\u0119cz nabior\u0105 nowej g\u0142\u0119bi. To by\u0142a przestrze\u0144, gdzie wszystko tworzy\u0142o si\u0119 od zera \u2013 od muzyki po filozofi\u0119. A brak jednego, centralnego o\u015brodka sprawi\u0142, \u017ce ca\u0142y ten proces przypomina\u0142 tw\u00f3rcz\u0105 eksplozj\u0119: muzyka rockowa, czasopismo \u201eFragmenty\u201d, Kolegium, inicjatywy filmowe, programy wydawnicze \u2013 wszystko to wybucha\u0142o r\u00f3wnolegle i na r\u00f3\u017cnych p\u0142aszczyznach. W ten spos\u00f3b rodzi\u0142a si\u0119 matryca znacze\u0144 dla postsowieckiego narodu.<\/p>\n

\"\u041c\u0430\u043a\u0441\u0456\u043c
Maksim \u017dbanko\u016d. Zdj\u0119cie: Artem Lobach<\/figcaption><\/figure>\n

Czy mo\u017cna t\u0119 skal\u0119 wyrazi\u0107 w liczbach? Ile os\u00f3b przewin\u0119\u0142o si\u0119 przez wyk\u0142ady i dysputy Kolegium? Kt\u00f3rzy absolwenci stali si\u0119 znani?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u0141atwiej wymieni\u0107 tych, kt\u00f3rzy u nas nie byli. Przyk\u0142adowo, niemal\u017ce ca\u0142a obecna szko\u0142a przek\u0142adu literatury zachodniej w Bia\u0142orusi by\u0142a na seminarium Chadanovi\u010da za czas\u00f3w Kolegium. A to tylko jeden przyk\u0142ad.<\/p>\n

\u015awietnie! Prosz\u0119 wymieni\u0107 jeszcze kilka nazwisk, dla skali.<\/em><\/strong><\/p>\n

Kolegium powstawa\u0142o jak \u017cywa wsp\u00f3lnota. By\u0142 to splot indywidualno\u015bci. W obszarze literacko-filozoficznym pracowa\u0142 Akudovi\u010d, w medialnym \u2013 ja i Ancipienka, w pracowni przek\u0142adu \u2013 Chadanovi\u010d. Wok\u00f3\u0142 ka\u017cdego z nas gromadzi\u0142o si\u0119 jego w\u0142asne, unikalne \u015brodowisko. Ka\u017cdy wnosi\u0142 w\u0142asne pomys\u0142y, tworzy\u0142 sw\u00f3j model. I z tego splotu indywidualno\u015bci rodzi\u0142a si\u0119 nowa rzeczywisto\u015b\u0107 intelektualna. Nowy kulturalny krajobraz.<\/p>\n

Euforyczna bia\u0142orusko\u015b\u0107 i nowe terytoria<\/strong><\/h4>\n

Wi\u0119c m\u00f3wi pan, \u017ce Kolegium nie tylko przekazywa\u0142o wiedz\u0119, ale w istocie promieniowa\u0142o zupe\u0142nie nowym podej\u015bciem do kultury narodowej. Jak pan to odczuwa\u0142?<\/em><\/strong><\/p>\n

Transmitowali\u015bmy nieakademickie, nieradzieckie i niekomunistyczne podej\u015bcie do my\u015bli narodowej, tradycji, kultury. Weszli\u015bmy na terytorium tworzenia nowego kraju, nowej kultury. I ta energetyka zara\u017ca\u0142a: m\u0142odzie\u017c uzale\u017cnia\u0142a si\u0119 od euforycznej bia\u0142orusko\u015bci. Tak naprawd\u0119 sami do tego do\u0142\u0105czali \u2013 trafiali do nas i szybko zaczynali tworzy\u0107 w\u0142asne teksty i projekty.<\/p>\n

M\u00f3g\u0142by pan powiedzie\u0107, kto dzi\u0119ki temu \u015brodowisku rozpocz\u0119\u0142y swoj\u0105 drog\u0119?<\/em><\/strong><\/p>\n

Oczywi\u015bcie. Na wydziale dziennikarstwa uczy\u0142 si\u0119 u mnie \u015bwi\u0119tej pami\u0119ci Alaksiej Strelnika\u016d \u2013 wybitny krytyk teatralny, Pa\u0161a Sviard\u0142o\u016d, kierownik Euroradia, Siarhiej Budkin, kierownik Bia\u0142oruskiej Rady Kultury\u2026 I to tylko kilka nazwisk. Ludzie do\u0142\u0105czali te\u017c jako wolni s\u0142uchacze. Grupy by\u0142y niewielkie, po oko\u0142o dwadzie\u015bcia os\u00f3b. Za to przychodzili ci najlepsi, najbardziej zainteresowani. Ci, kt\u00f3rym edukacja pa\u0144stwowa nie wystarcza\u0142a. Proponowali\u015bmy odmienne modele istnienia, umiej\u0119tno\u015bci analizy, perspektywy tw\u00f3rczo\u015bci. Dalej rozwijali si\u0119 ju\u017c poza Kolegium, ale to my dawali\u015bmy pierwszy impuls.<\/p>\n

Dzia\u0142ali\u015bcie otwarcie czy raczej dyskretnie, w cieniu?<\/em><\/strong><\/p>\n

Lepiej by\u0142o nie rzuca\u0107 si\u0119 w oczy. Ca\u0142a nasza praca mog\u0142a wygl\u0105da\u0107 na niebezpieczn\u0105 dla w\u0142adzy. Gdy pracowa\u0142em w Fundacji Sorosa, dobrze wiedzia\u0142em, \u017ce nas pods\u0142uchuj\u0105. Rozmawiasz przez telefon \u2013 po dw\u00f3ch sekundach s\u0142yszysz charakterystyczne \u201eklik\u201d, przerywa po\u0142\u0105czenie i po chwili sygna\u0142 wraca. Kiedy\u015b kolega nie wytrzyma\u0142 i wrzasn\u0105\u0142 do s\u0142uchawki: \u201eTowarzyszu majorze, dajcie nam sko\u0144czy\u0107!\u201d. Takie to by\u0142y czasy: wszyscy rozumieli\u015bmy, \u017ce jeste\u015bmy obserwowani i w ka\u017cdej chwili mog\u0105 nas przycisn\u0105\u0107. Dlatego dzia\u0142ali\u015bmy jak partyzanci. To nas chroni\u0142o. Do takich ma\u0142ych filozoficznych kr\u0119g\u00f3w w\u0142adza ju\u017c nie si\u0119ga\u0142a. To by\u0142a nasza szansa \u2013 i skorzystali\u015bmy z niej.<\/p>\n

\"\u041c\u0430\u043a\u0441\u0456\u043c
Maksim \u017dbanko\u016d. Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

Kt\u00f3re kierunki okaza\u0142y si\u0119 najistotniejsze?<\/em><\/strong><\/p>\n

Dzia\u0142a\u0142y sekcje filozofii i literatury, najnowszej historii, dziennikarstwa. I nie tylko nag\u0142a\u015bniali\u015bmy pewne sprawy \u2013 my tworzyli\u015bmy now\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107.<\/p>\n

Nie by\u0142o wcze\u015bniej s\u0142ownika filozoficznego \u2013 po nas ju\u017c by\u0142.<\/p>\n

Nie by\u0142o przek\u0142ad\u00f3w nowej, wsp\u00f3\u0142czesnej literatury \u2013 po nas ju\u017c by\u0142y.<\/p>\n

Nie istnia\u0142o pole nowego dziennikarstwa \u2013 po nas si\u0119 narodzi\u0142o.<\/p>\n

W gruncie rzeczy byli\u015bmy fundamentem, na kt\u00f3rym p\u00f3\u017aniej stan\u0119\u0142a niemal ca\u0142a wsp\u00f3\u0142czesna bia\u0142oruska kultura.<\/p>\n

Kolegium wychowa\u0142o ca\u0142e pokolenie, kt\u00f3re nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej zacz\u0119\u0142o robi\u0107 swoje.<\/em><\/strong><\/p>\n

Tak. I sta\u0142o si\u0119 to w momencie, gdy oficjalna kultura umar\u0142a. Wnosili\u015bmy wtedy nowe s\u0142owa, nowe formy i nowe znaczenia \u2013 tam, gdzie zaczyna\u0142a osiada\u0107 pustka.<\/p>\n

\u201eBelGazeta\u201d, \u201eBDG\u201d i szko\u0142a \u2013 dysputy, dialogi o kulturze<\/strong><\/h4>\n

A jak pan osobi\u015bcie dotar\u0142 do analizy sfery kultury?<\/em><\/strong><\/p>\n

Sta\u0142o si\u0119 to, gdy zacz\u0105\u0142em pisa\u0107 teksty analityczne. By\u0142em melomanem i kinomanem, razem z kolegami organizowali\u015bmy w Pa\u0142acu Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych pokazy zagranicznych film\u00f3w we wsp\u00f3\u0142pracy z ambasadami. Trzeba je by\u0142o nag\u0142a\u015bnia\u0107 w niezale\u017cnej prasie, wi\u0119c zacz\u0105\u0142em pisa\u0107. Najpierw o kinie, potem o muzyce, literaturze. I nagle zobaczy\u0142em: dziej\u0105 si\u0119 wielkie rzeczy, powstaj\u0105 znakomite inicjatywy, pojawi\u0142o si\u0119 nowe pokolenie tw\u00f3rc\u00f3w \u2013 a prawie nikt nie potrafi o tym sensownie m\u00f3wi\u0107. To by\u0142o moje osobiste wyzwanie: sprawi\u0107, by nowa kultura sta\u0142a si\u0119 widoczna.<\/p>\n

Mia\u0142 pan jakie\u015b punkty odniesienia, wzory?<\/em><\/strong><\/p>\n

Silny wp\u0142yw wywar\u0142y na mnie teksty Ihara Babko\u016da i Valancina Akudovi\u010da. To by\u0142o my\u015blenie w dzia\u0142aniu \u2013 aforystyczne, pi\u0119kne, rock\u2019n\u2019rollowe. Zrozumia\u0142em wtedy: filozoficznych traktat\u00f3w nie napisz\u0119, wierszy te\u017c nie. Za to w eseistyce analitycznej mog\u0119 zaistnie\u0107.<\/p>\n

I jaki by\u0142 pa\u0144ski debiut?<\/em><\/strong><\/p>\n

Tekst \u201eKultura \u015bmieci i \u015bmieci kultury\u201d dla czasopisma \u201eFragmenty\u201d. Pr\u00f3bowa\u0142em zrozumie\u0107, dlaczego oficjalna kultura nie dzia\u0142a \u2013 i co mo\u017ce kultura alternatywna. Babko\u016d przet\u0142umaczy\u0142 m\u00f3j tekst na bia\u0142oruski, doda\u0142 kilka trafnych termin\u00f3w. Tak zacz\u0119\u0142a si\u0119 moja odyseja jako analityka kultury. Przez d\u0142ugi czas jednak pozostawa\u0142em sam \u2013 brakowa\u0142o autor\u00f3w zdolnych do takiego namys\u0142u. To by\u0142a prawdziwa samurajska samotno\u015b\u0107: praca, kt\u00f3r\u0105 trzeba by\u0142o wykona\u0107, bo nikt inny si\u0119 jej nie podj\u0105\u0142.<\/p>\n

Czy ta samotno\u015b\u0107 nie pog\u0142\u0119bi\u0142a si\u0119, kiedy zosta\u0142 pan szefem dzia\u0142u kultury w \u201eBDG\u201d?<\/em><\/strong><\/p>\n

Do dziennikarstwa trafi\u0142em nieco wcze\u015bniej, zaczynaj\u0105c od \u201eBelGazety\u201d, gdzie zast\u0119pc\u0105 redaktora by\u0142 Sa\u0161a Michal\u010duk. Mieli\u015bmy zwyczaj spotyka\u0107 si\u0119 razem z naszym wsp\u00f3lnym przyjacielem, Andrejem Fiador\u010dank\u0105, w kawiarni legendarnego sklepu Karawaj na placu Zwyci\u0119stwa. Rozmawiali\u015bmy, wymieniali\u015bmy si\u0119 filmami. I pewnego dnia Michal\u010duk rzuci\u0142: \u201eS\u0142uchajcie, a mo\u017ce by tak drukowa\u0107 wasze dysputy o kinie na ostatniej stronie gazety?\u201d. W ten spos\u00f3b, razem z Andrejem, zacz\u0119li\u015bmy tworzy\u0107 cykl problemowych dialog\u00f3w o kinie. Robili\u015bmy to z polotem i wysz\u0142o naprawd\u0119 ciekawie. Ludzie zacz\u0119li nas poznawa\u0107 na ulicy.<\/p>\n

\"\u041c\u0430\u043a\u0441\u0456\u043c
Maksim \u017dbanko\u016d. Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

Ale odszed\u0142 pan stamt\u0105d.<\/em><\/strong><\/p>\n

Tak. Fiador\u010danka o\u017ceni\u0142 si\u0119 i wyjecha\u0142 za granic\u0119, a ja wszed\u0142em w konflikt z redaktorem Vysockim. I tak trafi\u0142em do \u201eBDG\u201d. Tam legendarny redaktor, Piotr Marca\u016d, da\u0142 mi absolutnie woln\u0105 r\u0119k\u0119. Jego zaufanie by\u0142o bezgraniczne i niezwykle inspiruj\u0105ce. Zacz\u0105\u0142em wi\u0119c budowa\u0107 dzia\u0142 kultury po swojemu: \u015bci\u0105gn\u0105\u0142em Budkina, Strelnikava, Sviard\u0142ova. Vicia Pazniako\u016d pisa\u0142 o muzyce, Da\u0161a Sitnikava i Tania \u010cudak recenzowa\u0142y ksi\u0105\u017cki. Powsta\u0142 naprawd\u0119 mocny i ciekawy zesp\u00f3\u0142.<\/p>\n

Co w rezultacie uda\u0142o si\u0119 zrobi\u0107? Z czego by\u0142 pan dumny?<\/em><\/strong><\/p>\n

Faktycznie tworzyli\u015bmy projekt kulturalny nowego poziomu. Spr\u00f3bowali\u015bmy rozkr\u0119ci\u0107 temat kulturalny na nowych pr\u0119dko\u015bciach, opracowa\u0107 now\u0105 stylistyk\u0119. To by\u0142o kreatywne, sporne i wybuchowe, do dzi\u015b mi\u0142o to wspomina\u0107.<\/p>\n

O czym pan wtedy pisa\u0142? Co pana fascynowa\u0142o, a co budzi\u0142o raczej ironiczny u\u015bmiech? Jaki by\u0142 klimat tamtych lat?<\/em><\/strong><\/p>\n

Potrzeba uog\u00f3lnie\u0144? Prosz\u0119 bardzo. Oto kilka kluczowych punkt\u00f3w. Po pierwsze, radykalna nieprzewidywalno\u015b\u0107. Po drugie, przestrze\u0144 niesko\u0144czonych mo\u017cliwo\u015bci. Po trzecie, z\u0142o\u017cone, dynamiczne przenikanie si\u0119 najr\u00f3\u017cniejszych pr\u0105d\u00f3w kulturowych.<\/p>\n

Jednego byli\u015bmy pewni: krok po kroku oddzielali\u015bmy si\u0119 od imperium, tworz\u0105c w\u0142asny, odr\u0119bny \u015bwiat. Przychodzi mi na my\u015bl metafora z filmu Kusturicy \u201eUnderground\u201d: bohaterowie ucztuj\u0105, ta\u0144cz\u0105 i \u015bpiewaj\u0105, nie\u015bwiadomi, \u017ce skrawek l\u0105du, na kt\u00f3rym stoj\u0105, w\u0142a\u015bnie oderwa\u0142 si\u0119 i jest unoszony przez rzek\u0119. Tak samo bia\u0142oruska kultura: \u017cyli\u015bmy swoim \u017cyciem, \u015bnili\u015bmy swoje sny. Zaj\u0119ci w\u0142asnymi ma\u0142ymi projektami, nie zauwa\u017cali\u015bmy, \u017ce razem sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na co\u015b znacznie wi\u0119kszego: na zbiorowe odej\u015bcie z rosyjskiej orbity wp\u0142yw\u00f3w.<\/p>\n

Po\u017cegnanie z imperium by\u0142o zarazem pe\u0142ne pasji, jak i niepokoju. R\u00f3wnolegle do naszego projektu \u201eBia\u0142orusi marze\u0144\u201d istnia\u0142y przecie\u017c inne: projekt pa\u0144stwowy, projekt moskiewski, projekt europejskiej biurokracji. Dlatego tej tw\u00f3rczej euforii towarzyszy\u0142o nowe, g\u0142\u0119bokie poczucie niepewno\u015bci. Na miejscu sowieckiego monolitu stan\u0119\u0142a nieprzewidywalna wielokierunkowo\u015b\u0107. Konceptualna wojna kultur. Podejmowano pr\u00f3by stworzenia nowej estetyki, nowego \u015bwiatopogl\u0105du, nowej dyplomacji kulturalnej. A wszystko to dzia\u0142o si\u0119 bez jednego centrum dowodzenia.<\/p>\n

Ludzie i znaki epoki<\/strong><\/h4>\n

Kogo i jakie dzie\u0142a uzna\u0142by pan za symbole tamtego czasu?<\/strong><\/em><\/p>\n

Oczywi\u015bcie, Valancin Akudovi\u010d, ojciec chrzestny bia\u0142oruskiego intelektualizmu. Jego ksi\u0105\u017cki \u201eNie ma mnie\u201d i \u201eKod nieobecno\u015bci\u201d to takie dzie\u0142a, za kt\u00f3re w normalnym kraju stawia si\u0119 pomniki jeszcze za \u017cycia autora. I jak\u017ce nie wspomnie\u0107 o \u201eKr\u00f3lestwie Bia\u0142oru\u015b. Interpretacji ru[i]n\u201d i \u201eAdamie K\u0142akockim\u201d Ihara Babko\u016da?<\/p>\n

\"\u041c\u0430\u043a\u0441\u0456\u043c
Maksim \u017dbanko\u016d. Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

Pierwsze tomy Andreja Chadanowi\u010da to eksplozja zuchwa\u0142ych emocji i werbalnego brawurowania.<\/p>\n

W kinie \u2013 \u201eOkupacja. Misterium\u201d Andreja Kudzinienki: epokowe zerwanie z konwencjami banalnego kina partyzanckiego.<\/p>\n

W muzyce \u2013 bia\u0142oruski rock z jego szorstk\u0105 szczero\u015bci\u0105. Lavon Volski, Micha\u0142 Aniempadysta\u016d i ca\u0142a brygada z \u201eNarodnego albomu\u201d.<\/p>\n

Obok tego wszystkiego \u2013 ogrom rzeczy niedoskona\u0142ych. Ka\u017cdy by\u0142 dyletantem, nikt nas nie uczy\u0142 nowej bia\u0142orusko\u015bci. Sami j\u0105 tworzyli\u015bmy. B\u0142\u0119d\u00f3w by\u0142o naprawd\u0119 wiele, ale w tym chaosie odbywa\u0142y si\u0119 poszukiwania i zdarza\u0142y si\u0119 cuda.<\/p>\n

Jak trafnie zauwa\u017cy\u0142 Valancin Akudovi\u010d: by\u0107 mo\u017ce najwa\u017cniejsze, co przydarzy\u0142o si\u0119 temu krajowi \u2013 to w\u0142a\u015bnie my. Wsp\u00f3lnota niezale\u017cnego my\u015blenia i kulturalnego aktywizmu. Tw\u00f3rcy nowych map \u015bwiata, projektanci przeci\u0105g\u00f3w istnienia.<\/p>\n

Nazywa pan Europejski Uniwersytet Humanistyczny jednym z kluczowych epizod\u00f3w swojego \u017cycia. Co tam si\u0119 wydarzy\u0142o?<\/em><\/strong><\/p>\n

Koncepcyjnie EUH wpisywa\u0142 si\u0119 w misj\u0119 Bia\u0142oruskiego Kolegium \u2013 by\u0142 pr\u00f3b\u0105 stworzenia niepa\u0144stwowej, europejskiej edukacji wy\u017cszej. Jednak sensie strukturalnym pozosta\u0142 w pu\u0142apce autorytarnych modeli \u2013 z wierzchu radzieckie warto\u015bci, a w \u015brodku ko\u0142choz. Wile\u0144ski EUH raz prezentowa\u0142 si\u0119 jako \u201ebia\u0142oruski uniwersytet na wygnaniu\u201d, a innym razem jako litewska prywatna szko\u0142a. Ta dwoisto\u015b\u0107 przek\u0142ada\u0142a si\u0119 tak\u017ce na m\u00f3j w\u0142asny stosunek: z jednej strony wspaniali studenci i pe\u0142na wolno\u015b\u0107 w sali, z drugiej \u2013 przedziwna, niekiedy wr\u0119cz wroga postawa skostnia\u0142ej administracji.<\/p>\n

Wraz z uczciwymi wyk\u0142adowcami-aktywistami, takimi jak Volha \u0160paraha czy Andrej \u0141a\u016druchin, stale trafiali\u015bmy na te same bariery. W 2014 r. demokratycznie wybrany Senat EUH\u2019u \u2013 w kt\u00f3rym r\u00f3wnie\u017c brali\u015bmy udzia\u0142 \u2013 pr\u00f3bowa\u0142 broni\u0107 wolno\u015bci akademickich i praw pracownik\u00f3w. Administracja w odpowiedzi po prostu go rozwi\u0105za\u0142a, a niewygodnych my\u015blicieli wyrzuci\u0142a za burt\u0119. Profesorska elita przed\u0142o\u017cy\u0142a lojalno\u015b\u0107 kierownictwu ponad solidarno\u015b\u0107. To by\u0142 w miniaturze ten sam mechanizm, kt\u00f3ry \u0141ukaszenka zastosowa\u0142 w kraju w 2020 r. Dlatego moje uczucia wobec EUH\u2019u pozostaj\u0105 ambiwalentne: potencja\u0142 intelektualny student\u00f3w by\u0142 ogromny, ale instytucjonalna hipokryzja \u2013 typowo bia\u0142oruska.<\/p>\n

\"\u041c\u0430\u043a\u0441\u0456\u043c
Maksim \u017dbanko\u016d. Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

Co panu da\u0142o to bliskie spotkanie z m\u0142odymi lud\u017ami? Jakie pozostawi\u0142o wra\u017cenia?<\/em><\/strong><\/p>\n

Z m\u0142odzie\u017c\u0105 pracuj\u0119 od zawsze, a studenci EUH\u2019u zasadniczo nie r\u00f3\u017cnili si\u0119 od tych z Kolegium. Wida\u0107 by\u0142o, jak rodzi si\u0119 w nich osobista wolno\u015b\u0107. A jej nie rozdaj\u0105 instytucje \u2013 trzeba j\u0105 sobie wzi\u0105\u0107. I oni potrafili to zrobi\u0107. W tej m\u0142odzie\u017cy jest niewiarygodne wewn\u0119trzne pi\u0119kno, aktywno\u015b\u0107, niezale\u017cno\u015b\u0107 my\u015blenia. Wielu przesz\u0142o przez polityczny op\u00f3r. Wydaje mi si\u0119, \u017ce to te\u017c jest wynik naszej pracy edukacyjnej.<\/p>\n

Ale nauczanie jest zawsze nieprzewidywalne: dajesz z siebie sto procent, jak wr\u00f3ci dwadzie\u015bcia, to ju\u017c jest dobrze. Mimo wszystko, warto. My, tw\u00f3rcze mniejszo\u015bci, wychowujemy t\u0119 sam\u0105 tw\u00f3rcz\u0105 mniejszo\u015b\u0107. Innej drogi nie ma.<\/p>\n

Bia\u0142oru\u015b jako niedoko\u0144czony projekt<\/strong><\/h4>\n

\u00a0Nie raz pan m\u00f3wi\u0142, \u017ce Bia\u0142oru\u015b potrzebuje doko\u0144czenia, dobudowy. Dlaczego? Czy winny jest wy\u0142\u0105cznie s\u0142ynny osobnik, kt\u00f3ry jako jedyny \u201eczyta\u0142 wiersze Byka\u016da\u201d*?<\/em><\/strong><\/p>\n

*Aluzja do gafy Aleksandra \u0141ukaszenki w programie \u201eSwoboda s\u0142owa\u201d (NTV, 2002), gdy stwierdzi\u0142, \u017ce wychowa\u0142 si\u0119 na wierszach Vasila Byka\u016da, kt\u00f3ry nigdy nie pisa\u0142 poezji.<\/em><\/span><\/p>\n

\u0141atwo wszystko zwali\u0107 na jedn\u0105 osob\u0119, ale by\u0142oby to nies\u0142uszne. Przyw\u00f3dcy robi\u0105 tylko to, na co pozwala im spo\u0142ecze\u0144stwo.<\/p>\n

Bia\u0142oru\u015b jest niedoko\u0144czona, bo zablokowane s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a rozwoju. Na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych kraj mia\u0142 szans\u0119 przekszta\u0142ci\u0107 si\u0119 w pe\u0142nowarto\u015bciowy nar\u00f3d europejski. Jednak wraz z umocnieniem autorytarnego re\u017cimu wszystkie mo\u017cliwo\u015bci zosta\u0142y zatrzymane.<\/p>\n

Zabito niezale\u017cne media.<\/p>\n

System edukacji pozosta\u0142 sowiecki i produkuje pokolenia niedo\u015bwiadczaj\u0105ce wolno\u015bci intelektualnej.<\/p>\n

Niezale\u017cny biznes zosta\u0142 st\u0142amszony.<\/p>\n

System wielopartyjny zmieni\u0142 si\u0119 w dekoracyjny szyld niezmiennej w\u0142adzy.<\/p>\n

Re\u017cim buduje schematy lojalno\u015bci, a nie mechanizmy kreatywnego poszukiwania.<\/p>\n

Nie ma zasob\u00f3w dla konfliktowo\u015bci, dyskusyjno\u015bci, wieloznaczno\u015bci.<\/p>\n

W rezultacie Bia\u0142oru\u015b ju\u017c od d\u0142u\u017cszego czasu stoi zapauzowana, tkwi w trybie u\u015bpienia, czekaj\u0105c na kolejny sygna\u0142, bo nie mo\u017ce da\u0107 go sobie sama.<\/p>\n

Tak w\u0142a\u015bnie wygl\u0105da niedoko\u0144czony projekt.<\/p>\n

M\u00f3wi\u0142 pan, \u017ce Bia\u0142oru\u015b istnieje jak potencjalny nar\u00f3d, kt\u00f3ry jeszcze si\u0119 do ko\u0144ca nie rozwin\u0105\u0142. Co pan przez to rozumie?<\/strong><\/em><\/p>\n

Jak powiedzia\u0142 Micha\u0142 Aniempadysta\u016d, \u201eniepewny stan, niespe\u0142na \u0142ad\u201d. Niedokszta\u0142ceni i wypchni\u0119ci za granic\u0119 intelektuali\u015bci. M\u0105drale pozbawione realnych narz\u0119dzi wp\u0142ywu. Mo\u017ce i dobrze, \u017ce ich nie maj\u0105, bo kto wie, co by zmajstrowali. Jednak efekt jest ten sam: s\u0142abo\u015b\u0107 \u017cycia kulturalnego, bezw\u0142ad my\u015blenia, niedojrza\u0142o\u015b\u0107 zarz\u0105dzania. Brak perspektyw, kr\u0119cenie si\u0119 w k\u00f3\u0142ko.<\/p>\n

\"\u041c\u0430\u043a\u0441\u0456\u043c
Maksim \u017dbanko\u016d. Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

Dwa poziomy czasu: 1996 i 2018<\/strong><\/h4>\n

W lepszym wypadku \u017cyjemy w roku 2018, w tym gorszym \u2013 wci\u0105\u017c mamy 1996.<\/p>\n

Mo\u017ce pan wyja\u015bni\u0107, co kryje si\u0119 za tymi symbolicznymi datami?<\/em><\/strong><\/p>\n

Rok 2018 to sytuacja przed katastrof\u0105. Stosunkowo komfortowa epoka dla klasy kreatywnej: drobny biznes, projekty edukacyjne, tanie linie lotnicze, aktywizm obywatelski, nagrody literackie, stylowe kawiarnie, haftowany patriotyzm. W\u0142adza dawa\u0142a jasny sygna\u0142: nie wchod\u017acie w polityk\u0119, to was nie ruszymy. I tak \u017cy\u0142a sobie kulturalna mniejszo\u015b\u0107, dop\u00f3ki nie nadszed\u0142 fatalny rok 2020.<\/p>\n

A lata 1996\u20131998 to czas widmowych projekt\u00f3w, romantycznego wzlotu narodowego designu. Prawdziwa \u201eNiepodleg\u0142a Republika Marze\u0144\u201d! Samowystarczalny ruch my\u015bli. To by\u0142y strefy zbiorowej halucynacji, wizje niemo\u017cliwego. Akudovi\u010d, Bajaryn, Mackievi\u010d, Todar Ka\u0161kurevi\u010d \u2013 ka\u017cdy gra\u0142 w\u0142asne koncepty, nie oczekuj\u0105c ich spo\u0142ecznej realizacji.<\/p>\n

I Akudovi\u010d mia\u0142 ca\u0142kowit\u0105 racj\u0119, gdy w swoim tek\u015bcie \u201eBez nas\u201d postawi\u0142 gorzk\u0105 diagnoz\u0119: \u017cycie kraju jest poza granicami naszych schemat\u00f3w, a nasze my\u015blenie jest poza granicami jego rzeczywisto\u015bci. Tak te\u017c jest dzisiaj. Nasze teksty s\u0105 jak \u015bpiewanie do okna \u2013 mo\u017ce kto\u015b us\u0142yszy, a mo\u017ce nie? Ale \u015bpiewa\u0107 i tak musimy. Bez tych \u015bpiew\u00f3w ju\u017c si\u0119 nie da.<\/p>\n

To zawieszenie, dryfowanie w kosmosie bez zrozumienia, dok\u0105d si\u0119 leci: jak z tym dalej \u017cy\u0107? Czy istnieje odpowied\u017a?<\/strong><\/em><\/p>\n

Trzeba nauczy\u0107 si\u0119 kocha\u0107 sw\u00f3j dyskomfort. Pokocha\u0107 niepewno\u015b\u0107 i niejasno\u015b\u0107. To one pozbawiaj\u0105 nas z\u0142udze\u0144, ucz\u0105 si\u0142y. Nic, co planujemy, si\u0119 nie spe\u0142nia. Rzeczywisto\u015b\u0107 zawsze koryguje nasze marzenia, t\u0142umacz\u0105c \u017cyczeniowe na mo\u017cliwe.<\/p>\n

Praca intelektualna to droga bez ko\u0144ca, uciecha Syzyfa. Nie dlatego, \u017ce kiedy\u015b gdzie\u015b dotrzesz, a dlatego, \u017ce ta praca jest na zawsze. Taki los. Mamy obowi\u0105zek my\u015ble\u0107, by\u0107 niewygodni i sprzeczni. To umo\u017cliwia nam ruch.<\/p>\n

Mo\u017ce problem w tym, \u017ce nasze pokolenie po 1996 r. utraci\u0142o skrzyd\u0142a? Trzydzie\u015bci lat popychamy ten kamie\u0144 \u2013 i nic?<\/strong><\/em><\/p>\n

I zn\u00f3w pokusa wszystko sprowadzi\u0107 do politycznej anegdoty. Rzeczywisto\u015b\u0107 jest bardziej z\u0142o\u017cona. Nawet je\u015bli doczekamy si\u0119 zmiany przyw\u00f3dcy \u2013 czy nastanie harmonia? Nie. Czeka nas festiwal zupe\u0142nie nowych konflikt\u00f3w: podzia\u0142y maj\u0105tku, walka o w\u0142adz\u0119, przejmowanie finansowych \u017ar\u00f3de\u0142, spory o kultur\u0119, fale dezinformacji, eksplozja nieprzewidywalno\u015bci. Prognozy k\u0142ami\u0105. Projekty mami\u0105.<\/p>\n

Dlatego praca intelektualna nie polega na szukaniu ko\u0144cowych rezultat\u00f3w, lecz na zdolno\u015bci tworzenia niewygody, sprzeczno\u015bci, nieoczywisto\u015bci. Jak robi to U\u0142adzimir Mackievi\u010d \u2013 cz\u0119sto m\u00f3wi rzeczy, z kt\u00f3rymi si\u0119 nie zgadzam, ale jestem mu wdzi\u0119czny za to, \u017ce m\u00f3wi. Bo stwarza okazj\u0119 do my\u015blenia.<\/p>\n

\"\u041c\u0430\u043a\u0441\u0456\u043c
Maksim \u017dbanko\u016d. Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n

Czyli najwa\u017cniejsze to nie zatrzymywa\u0107 si\u0119 i pcha\u0107<\/em> ten<\/em> kamie\u0144 dalej<\/em>?<\/em><\/strong><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie tak. To wcale nie znaczy, \u017ce nie warto pr\u00f3bowa\u0107. Dzi\u0119ki tej pracy ocalamy samych siebie jako mniejszo\u015b\u0107 intelektualn\u0105 i stajemy si\u0119 wzorem dla nowego pokolenia. Jest w tym jeszcze pewna osobista rado\u015b\u0107: pi\u0119knie jest by\u0107 niewygodnym, wa\u017cne jest, by by\u0107 niepoprawnym i fantastycznie jest by\u0107 kontrowersyjnym.<\/p>\n

To paleta mo\u017cliwo\u015bci, z kt\u00f3rej czerpiemy od lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Do dzi\u015b pozwalamy sobie na luksus my\u015blenia i bycia istotnymi. I nawet je\u015bli nachodz\u0105 nas w\u0105tpliwo\u015bci co do tej istotno\u015bci \u2013 to naturalne. Ca\u0142a warto\u015b\u0107 w tym, \u017ceby sta\u0107 si\u0119 fundamentem. Jak ju\u017c jest fundament, wszystko mo\u017ce na nim wyrosn\u0105\u0107.<\/p>\n

Bia\u0142oru\u015b: Pogranicze, taniec na pustkowiach<\/strong><\/h4>\n

W pana niezwyk\u0142ym leksykonie pe\u0142no jest s\u0142\u00f3w na \u201eniedo-\u201d: niedoko\u0144czone, niedobudowane\u2026 A mo\u017ce taka w\u0142a\u015bnie jest nasza bia\u0142oruska osobliwo\u015b\u0107? Mo\u017ce jeste\u015bmy w stanie przeku\u0107 t\u0119 niedoskona\u0142o\u015b\u0107 na swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 estetyk\u0119?<\/strong><\/em><\/p>\n

Przypomina mi si\u0119 refren z \u201eNarodnego albomu\u201d: \u201eStoj\u0119 na granicy, id\u0119 po ostrzu no\u017ca\u2026\u201d. To w\u0142a\u015bnie nasze pogranicze. Bia\u0142oru\u015b jest narodem skrzy\u017cowa\u0144, polem wp\u0142yw\u00f3w, syntez, pr\u0105d\u00f3w. I w tym tkwi jej si\u0142a.<\/p>\n

Nie powinni\u015bmy si\u0119 izolowa\u0107. Przeciwnie \u2013 warto si\u0119 otwiera\u0107, przyswaja\u0107, tworzy\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 z\u0142o\u017con\u0105, dialogiczn\u0105. Tak jak Amerykanie: ich si\u0142a polega na \u0142\u0105czeniu, nie na separacji. Bia\u0142oru\u015b tak\u017ce mo\u017ce by\u0107 wsp\u00f3lnot\u0105 otwart\u0105, sporn\u0105, dynamiczn\u0105.<\/p>\n

Diaspora to nie utrata swojego, lecz jego rozszerzenie.<\/p>\n

Trauma emigracji to szansa na pocz\u0105tek.<\/p>\n

Wracamy do sytuacji z lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych: taniec na pustkowiach, lot bez spadochronu, ale z wolno\u015bci\u0105 dzia\u0142ania. Niebezpieczne i cudowne zarazem.<\/p>\n

\"\u041c\u0430\u043a\u0441\u0456\u043c
Maksim \u017dbanko\u016d. Zdj\u0119cie: ze strony na Facebooku<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Projekt zosta\u0142 dofinansowany przez Fundacj\u0119 Solidarno\u015bci Mi\u0119dzynarodowej w ramach polskiej wsp\u00f3\u0142pracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. Publikacja wyra\u017ca wy\u0142\u0105cznie pogl\u0105dy autora i nie mo\u017ce by\u0107 uto\u017csamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To wywiad jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbioru \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d \u2013 \u017cywego \u015bwiadectwa tw\u00f3rczej i obywatelskiej obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy nie utracili swojego g\u0142osu nawet na wygnaniu. Zbi\u00f3r opowiada o laureatach nagrody \u201eG\u0142os pokolenia wolno\u015bci\u201d, ustanowionej przez Bia\u0142oruski PEN we wsp\u00f3\u0142pracy z Centrum Praw Cz\u0142owieka \u201eViasna\u201d (Human Rights Center \u201cViasna\u201d), Bia\u0142oruskim Stowarzyszeniem Dziennikarzy (Belarusian Association of Journalists), Press<\/p>\n","protected":false},"author":117,"featured_media":21247,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-20793","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20793","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/117"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20793"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20793\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21225,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20793\/revisions\/21225"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21247"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20793"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20793"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/penbelarus.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20793"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}